शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति कैलासे कुबेरसम्बद्धं शिवागमनवृत्तान्तं कथयति। विश्वेश्वरः कुबेराय निधिपतित्ववरं दत्त्वा स्वप्रादुर्भावविधिं चिन्तयति—रुद्रः ब्रह्महृदयसम्भूतः पूर्णांशः, निर्मलः परब्रह्माभिन्नः, हरिब्रह्मसेवितोऽपि तयोः परः। स एव तादृशरूपेण कैलासं गन्तुं कुबेरक्षेत्रे महत्तपः कर्तुं मित्रभावेन वासं च निश्चिनोति। ततः रुद्रः ढक्कां नादयति; स घनः अद्भुतो नादः आह्वानप्रेरणारूपः। तं श्रुत्वा विष्णुर्ब्रह्मा देवाः मुनयः सिद्धाः आगमनिगममूर्तयश्च, तथा सुरासुराः प्रमथगणाश्च विविधदेशेभ्यः उत्सववत् समागच्छन्ति। अनन्तरं पुराणरीत्या गणानां संख्या-परिमाणं महत्त्वं च निरूप्य शिवगणानां विश्वव्यापकत्वं दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । नारद त्वं शृणु मुने शिवागमनसत्तमम् । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे कुबेरस्य तपोबलात्
ब्रह्मोवाच । नारद त्वं शृणु मुने शिवागमनसत्तमम् । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे कुबेरस्य तपोबलात् ॥
Verse 2
निधिपत्व वरं दत्त्वा गत्वा स्वस्थानमुत्तमम् । विचिन्त्य हृदि विश्वेशः कुबेरवरदायकः
निधिपत्ववरं दत्त्वा कुबेरो वरदायकः । गत्वा स्वस्थानमुत्तमं विश्वेशो हृदि चिन्तयत् ॥
Verse 3
विध्यंगजस्स्वरूपो मे पूर्णः प्रलयकार्यकृत् । तद्रूपेण गमिष्यामि कैलासं गुह्यकालयम्
विध्यङ्गजं स्वरूपं मे पूर्णं प्रलयकार्यकृत् । तद्रूपेण गमिष्यामि कैलासं गुह्यकालयम् ॥
Verse 4
रुद्रो हृदयजो मे हि पूर्णांशो ब्रह्मनिष्फलः । हरि ब्रह्मादिभिस्सेव्यो मदभिन्नो निरंजन
रुद्रो हृदयजो मे हि पूर्णांशो ब्रह्मनिष्फलः । हरिब्रह्मादिभिः सेव्यो मदभिन्नो निरञ्जनः ॥
Verse 5
तत्स्वरूपेण तत्रैव सुहृद्भूवा विलास्यहम् । कुबेरस्य च वत्स्यामि करिष्यामि तपो महत्
तत्स्वरूपेण तत्रैव सुहृद्भूत्वा विलास्यहम् । कुबेरस्य च वत्स्यामि करिष्यामि तपो महत् ॥
Verse 6
इति संचिंत्य रुद्रोऽसौ शिवेच्छां गंतुमुत्सुकः । ननाद तत्र ढक्कां स्वां सुगतिं नादरूपिणीम्
इति संचिंत्य रुद्रोऽसौ शिवेच्छां गंतुमुत्सुकः । ननाद तत्र ढक्कां स्वां सुगतिं नादरूपिणीम् ॥
Verse 7
त्रैलोक्यामानशे तस्या ध्वनिरुत्साहकारकः । आह्वानगतिसंयुक्तो विचित्रः सांद्रशब्दकः
त्रैलोक्यामानशे तस्या ध्वनिरुत्साहकारकः । आह्वानगतिसंयुक्तो विचित्रः सांद्रशब्दकः ॥
Verse 8
तच्छ्रुत्वा विष्णुब्रह्माद्याः सुराश्च मुनयस्तथा । आगमा निगमामूर्तास्सिद्धा जग्मुश्च तत्र वै
तच्छ्रुत्वा विष्णुब्रह्माद्याः सुराश्च मुनयस्तथा । आगमा निगमामूर्तास्सिद्धा जग्मुश्च तत्र वै ॥
Verse 9
सुरासुराद्यास्सकलास्तत्र जग्मुश्च सोत्सवाः । सर्वेऽपि प्रमथा जग्मुर्यत्र कुत्रापि संस्थिताः
तत्र सुरासुराद्याः सकलाः सोत्सवाः समागमन् । सर्वेऽपि प्रमथाः स्वस्वस्थानस्थिताः यत्रकुत्रापि तं देशं जग्मुः ॥
Verse 10
गणपाश्च महाभागास्सर्वलोक नमस्कृताः । तेषां संख्यामहं वच्मि सावधानतया शृणु
गणाश्च महाभागाः सर्वलोकनमस्कृताः । तेषां संख्यामहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु ॥
Verse 11
अभ्ययाच्छंखकर्णश्च गणकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च
अभ्ययाच्छंखकर्णश्च गणकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च ॥
Verse 12
चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रकः । षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च
चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रकः । षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च ॥
Verse 13
जालंको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिस्समदः श्रीमांस्तथैव विकृताननः
जालंको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिस्समदः श्रीमांस्तथैव विकृताननः ॥
Verse 14
पंचभिश्च कपाली हि षड्भिः सन्दारकश्शुभः । कोटिकोटिभिरेवेह कण्डुकः कुण्डकस्तथा
पञ्चभिश्च कपाली हि षड्भिः सन्दारकः शुभः । कोटिकोटिभिरेवेह कण्डुकः कुण्डकस्तथा ॥
Verse 15
विष्टंभोऽष्टाभिरगमदष्टभिश्चन्द्रतापनः
विष्टम्भोऽष्टाभिरगमदष्टभिश्चन्द्रतापनः ।
Verse 16
महाकेशस्सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः
गणपः शिवगणाधिपः सहस्रेण महाकेशैः सेवकैः परिवृतः, कोटिभिश्च गणैः समावृतः।
Verse 17
कुण्डी द्वादशभिर्वाहस्तथा पर्वतकश्शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै
कुण्डी द्वादशभिर्वाहैः पूज्यः, तथा शुभः पर्वतकः। कालः कालकश्चैव, महाकालः शतेन वै (पूज्यः)।
Verse 18
अग्निकश्शतकोट्या वै कोट्याभिमुख एव च । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः
अग्निमुखाः शतकोट्यः सन्ति, आदित्यमूर्धानः कोट्यश्च; तथा धनावहः (धनप्रदः) च—एवं महाविभूतयः कथिताः।
Verse 19
सन्नाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमंत्रकः
सन्नाहः शतेनैव (आसीत्), कुमुदः कोटिभिस्तथा। अमोघः कोकिलश्चैव, सुमंत्रकः कोटिकोट्या (आसीत्)।
Verse 20
काकपादोऽपरः षष्ट्या षष्ट्या संतानकः प्रभुः । महाबलश्च नवभिर्मधु पिंगश्च पिंगलः
अपरः काकपाद इति ख्यातः। षष्ट्या षष्ट्या संतानकः प्रभुः, नवभिर्महाबलश्च; मधुः पिङ्गश्च पिङ्गलश्च।
Verse 21
नीलो नवत्या देवेशं पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः
नीलः नवत्याः कोटीनां सेनापतिः देवेशानां पूर्णभद्रस्तथैव च । सप्तकोटीनां चतुर्वक्त्रो महाबलः प्रभुः ॥
Verse 22
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृतः । तत्राजगाम सर्वेशः कैलासगमनाय वै
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृतः । तत्राजगाम सर्वेशः कैलासगमनाय वै ॥
Verse 23
काष्ठागूढश्चतुष्षष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । कोटिभिस्सप्तभिश्चैत्रो नकुलीशस्त्वयं प्रभुः
काष्ठागूढश्चतुष्षष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । कोटिभिः सप्तभिश्चैत्रो नकुलीशस्त्वयं प्रभुः ॥
Verse 24
लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यांतकः प्रभुः । देवो भृंगी रिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा
लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तकः प्रभुः । देवो भृङ्गी रिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस्तथा ॥
Verse 25
अशनिर्भानुकश्चैव चतुष्षष्ट्या सनातनः । नंदीश्वरो गणाधीशः शतकोट्या महाबलः
अशनिर्भानुकश्चैव चतुःषष्ट्यां सनातनः। नन्दीश्वरः गणाधीशः शतकोट्या महाबलः।
Verse 26
एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलः । सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः
एते चान्ये च गणपाः असंख्याता महाबलाः। सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः।
Verse 27
सर्वे चंद्रावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः । हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः
सर्वे चन्द्रावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः। हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः।
Verse 28
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादि गणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशास्तत्राजग्मुर्गणेश्वराः
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगणैर्वृताः। सूर्यकोटिप्रतीकाशास्तत्राजग्मुर्गणेश्वराः।
Verse 29
एते गणाधिपाश्चान्ये महान्मानोऽमलप्रभाः । जग्मुस्तत्र महाप्रीत्या शिवदर्शनलालसाः
एतेऽन्ये गणाधिपा महात्मानोऽमलप्रभाः । महाप्रीत्या तत्र जग्मुः शिवदर्शनलालसाः ॥
Verse 30
गत्वा तत्र शिवं दृष्ट्वा नत्वा चक्रुः परां नुतिम् । सर्वे साञ्जलयो विष्णुप्रमुखा नतमस्तकाः
गत्वा तत्र शिवं दृष्ट्वा नत्वा चक्रुः परां नुतिम्। सर्वे साञ्जलयो विष्णुप्रमुखा नतमस्तकाः॥
Verse 31
इति विष्ण्वादिभिस्सार्द्धं महेशः परमेश्वरः । कैलासमगमत्प्रीत्या कुबेरस्य महात्मनः
इति विष्ण्वादिभिः सार्द्धं महेशः परमेश्वरः। कैलासमगमत्प्रीत्या कुबेरस्य महात्मनः॥
Verse 32
कुबेरोप्यागतं शंभुं पूजयामास सादरम् । भक्त्या नानोपहारैश्च परिवारसमन्वितः
कुबेरोऽप्यागतं शम्भुं पूजयामास सादरम्। भक्त्या नानोपहारैश्च परिवारसमन्वितः॥
Verse 33
ततो विष्ण्वादिकान्देवान्गणांश्चान्यानपि ध्रुवम् । शिवानुगान्समानर्च शिवतोषणहेतवे
ततः स ध्रुवनिश्चयेन विष्ण्वादिकान् देवान् अन्यांश्च गणान् सम्यगर्चयामास। तथा शिवतोषणहेतवे शिवानुगानपि समानर्च।
Verse 34
अथ शम्भुस्तमालिंग्य कुबेरं प्रीतमानसः । मूर्ध्निं चाघ्राय संतस्थावलकां निकषाखिलैः
अथ शम्भुः प्रीतमानसः कुबेरम् आलिङ्ग्य तस्य मूर्ध्नि चाघ्राय। स सर्वैः गणैः सह अलकायां तत्रैव संतस्थौ।
Verse 35
शशास विश्वकर्माणं निर्माणार्थं गिरौ प्रभुः । नानाभक्तैर्निवासाय स्वपरेषां यथोचितम्
तदा प्रभुः विश्वकर्माणं गिरौ निर्माणार्थं शशास; नानाभक्तानां निवासाय स्वपरेषां यथोचितं गृहाणि निर्मापय इति।
Verse 36
विश्वकर्मा ततो गत्वा तत्र नानाविधां मुने । रचनां रचयामास द्रुतं शम्भोरनुज्ञया
ततो विश्वकर्मा तत्र गत्वा, मुने, शम्भोरनुज्ञया द्रुतं नानाविधां रचनां रचयामास।
Verse 37
अथ शम्भुः प्रमुदितो हरिप्रार्थनया तदा
अथ तदा हरिप्रार्थनया शम्भुः परमं प्रमुदितोऽभवत्।
Verse 38
कुबेरानुग्रहं कृत्वा ययौ कैलासपर्वतम् । सुमुहूर्ते प्रविश्यासौ स्वस्थानं परमेश्वरः
कुबेरायानुग्रहं कृत्वा परमेश्वरः कैलासपर्वतं ययौ। सुमुहूर्ते तत्र प्रविश्य स्वकीयं परं स्थानं जगाम॥
Verse 39
अकरोदखिलान्प्रीत्या सनाथान्भक्तवत्सलः । अथ सर्वे प्रमुदिता विष्णुप्रभृतयस्सुराः । मुनयश्चापरे सिद्धा अभ्यषिंचन्मुदा शिवम्
भक्तवत्सलः स प्रीत्या अखिलान् सनाथान् अकरोत्। अथ विष्णुप्रभृतयः सुराः मुनयश्चापरे सिद्धाः प्रमुदिता मुदा शिवम् अभ्यषिञ्चन्॥
Verse 40
समानर्चुः क्रमात्सर्वे नानोपायनपाणयः । नीराजनं समाकार्षुर्महोत्सवपुरस्सरम्
ततः सर्वे क्रमात् नानोपायनपाणयः समार्चुः; महोत्सवपुरस्सरं नीराजनं च समाकार्षुः।
Verse 41
तदासीत्सुमनोवृष्टिर्मंगलायतना मुने । सुप्रीता ननृतुस्तत्राप्सरसो गानतत्पराः
तदा सुमनोवृष्टिर्मङ्गलायतना, मुने, आसीत्; सुप्रीताः तत्राप्सरसो गानतत्पराः ननृतुः।
Verse 42
जयशब्दो नमश्शब्दस्तत्रासीत्सर्वसंस्कृतः । तदोत्साहो महानासीत्सर्वेषां सुखवर्धनः
तत्र जयशब्दो नमःशब्दश्च सर्वसंस्कृतः आसीत्; तदुत्साहो महान् आसीत् सर्वेषां सुखवर्धनः।
Verse 43
स्थित्वा सिंहासने शंभुर्विराजाधिकं तदा । सर्वैस्संसेवितोऽभीक्ष्णं विष्ण्वाद्यैश्च यथोचितम्
तदा शम्भुः सिंहासने स्थित्वा विराजाधिकं बभौ; विष्ण्वाद्यैः सर्वैः यथोचितं सर्वैः सः अभीक्ष्णं संसेवितः।
Verse 44
अथ सर्वे सुराद्याश्च तुष्टुवुस्तं पृथक्पृथक् । अर्थ्याभिर्वाग्भिरिष्टाभिश्शकरं लोकशंकरम्
अथ सर्वे सुरादयः पृथक्पृथक् तं तुष्टुवुः। अर्थ्याभिर्वाग्भिरिष्टाभिः शङ्करं लोकशङ्करम्॥
Verse 45
प्रसन्नात्मा स्तुतिं श्रुत्वा तेषां कामान्ददौ शिवः । मनोभिलषितान्प्रीत्या वरान्सर्वेश्वरः प्रभुः
तेषां स्तुतिं श्रुत्वा प्रसन्नात्मा शिवः। प्रीत्या मनोऽभिलषितान् सर्वेश्वरः प्रभुः वरान् कामान् ददौ।
Verse 46
शिवाज्ञयाथ ते सर्वे स्वंस्वं धाम ययुर्मुने । प्राप्तकामाः प्रमुदिता अहं च विष्णुना सह
शिवाज्ञया तदा ते सर्वे स्वस्वं धाम ययुर्मुने । प्राप्तकामाः प्रमुदिता अहं च विष्णुना सह ॥
Verse 47
उपवेश्यासने विष्णुं माञ्च शम्भुरुवाच ह । बहु सम्बोध्य सुप्रीत्यानुगृह्य परमेश्वरः
उपवेश्यासने विष्णुं मां च शम्भुरुवाच ह । बहु सम्बोध्य सुप्रीत्यानुगृह्य परमेश्वरः ॥
Verse 48
शिव उवाच । हे हरे हे विधे तातौ युवां प्रियतरौ मम । सुरोत्तमौ त्रिजगतोऽवनसर्गकरौ सदा
शिव उवाच । हे हरे हे विधे तातौ युवां प्रियतरौ मम । सुरोत्तमौ त्रिजगतोऽवनसर्गकरौ सदा ॥
Verse 49
गच्छतं निर्भयन्नित्यं स्वस्थानश्च मदाज्ञया । सुखप्रदाताहं वै वाम्विशेषात्प्रेक्षकस्सदा
गच्छतं निर्भयं नित्यं स्वस्थानं च मदाज्ञया । सुखप्रदाताहं वै वां विशेषात्प्रेक्षकः सदा ॥
Verse 50
इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोस्सुप्रणम्य तदाज्ञया । अहं हरिश्च स्वं धामागमाव प्रीतमानसौ
इत्याकर्ण्य शम्भोर्वचः, तदाज्ञया सुप्रणम्य। अहं हरिश्च प्रीतमानसौ स्वं धाम आगमाव॥
Verse 51
तदानीमेव सुप्रीतश्शंकरो निधिपम्मुदा । उपवेश्य गृहीत्वा तं कर आह शुभं वचः
तदानीमेव सुप्रीतः शंकरो मुदान्वितः। निधिपं उपवेश्य, तं करं गृहीत्वा शुभं वचः आह॥
Verse 52
शिव उवाच । तव प्रेम्णा वशीभूतो मित्रतागमनं सखे । स्वस्थानङ्गच्छ विभयस्सहायोहं सदानघ
शिव उवाच—सखे, तव प्रेम्णा मित्रतागमनेन च अहं वशीभूतः। स्वस्थानं गच्छ, मा भैः; अहं सदानघ तव सहायकः॥
Verse 53
इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोः कुबेरः प्रीतमानसः । तदाज्ञया स्वकं धाम जगाम प्रमुदान्वितः
इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा कुबेरः प्रीतमानसः । तदाज्ञामनुसृत्यैव स्वधाम जगाम हर्षितः ॥
Verse 54
स उवाच गिरौ शम्भुः कैलासे पर्वतोत्तमे । सगणो योगनिरतस्स्वच्छन्दो ध्यान तत्परः
कैलासे गिरिश्रेष्ठे शम्भुः सगण उवाच । योगनिरत आत्मारामः स्वच्छन्दो ध्यानतत्परः ॥
Verse 55
क्वचिद्दध्यौ स्वमात्मानं क्वचिद्योगरतोऽभवत् । इतिहासगणान्प्रीत्यावादीत्स्वच्छन्दमानसः
क्वचिद्दध्यौ स्वमात्मानं क्वचिद्योगरतोऽभवत् । इतिहासगणान्प्रीत्यावादीत्स्वच्छन्दमानसः
Verse 56
क्वचित्कैलास कुधरसुस्थानेषु महेश्वरः । विजहार गणैः प्रीत्या विविधेषु विहारवित्
क्वचित् कैलासकुधरसुस्थानेषु महेश्वरः । गणैः सह प्रीत्या विजहार विविधविहारवित् ॥
Verse 57
इत्थं रुद्रस्वरूपोऽसौ शंकरः परमेश्वरः । अकार्षीत्स्वगिरौ लीला नाना योगिवरोऽपि यः
इत्थं रुद्रस्वरूपोऽसौ शंकरः परमेश्वरः । स्वगिरौ नानायोगिवरोऽपि सन् लीला अकार्षीत् ॥
Verse 58
नीत्वा कालं कियन्तं सोऽपत्नीकः परमेश्वरः । पश्चादवाप स्वाम्पत्नीन्दक्षपत्नीसमुद्भवाम्
नीत्वा कालं कियन्तं सोऽपत्नीकः परमेश्वरः । पश्चादवाप स्वां पत्नीं दक्षपत्नीसमुद्भवाम् ॥
Verse 59
विजहार तया सत्या दक्षपुत्र्या महेश्वरः । सुखी बभूव देवर्षे लोकाचारपरायणः
विजहार तया सत्या दक्षपुत्र्या महेश्वरः । सुखी बभूव देवर्षे लोकाचारपरायणः ॥
Verse 60
इत्थं रुद्रावतारस्ते वर्णितोऽयं मुनीश्वर । कैलासागमनञ्चास्य सखित्वान्निधिपस्य हि
इति ते, मुनीश्वर, रुद्रावतारः सम्यग् वर्णितः; तथा अस्य कैलासागमनं निधिपतेः (कुबेरस्य) सखित्वं चापि कथितम्।
Verse 61
तदन्तर्गतलीलापि वर्णिता ज्ञानवर्धिनी । इहामुत्र च या नित्यं सर्वकामफलप्रदा
तदन्तर्गतलीलापि ज्ञानवर्धिनी वर्णिता; या इहामुत्र च नित्यं सर्वकामफलप्रदा।
Verse 62
इमां कथाम्पठेद्यस्तु शृणुयाद्वा समाहितः । इह भुक्तिं समासाद्य लभेन्मुक्तिम्परत्र सः
इमां कथां यः समाहितः पठेत् शृणुयाद्वा, स इह भुक्तिं समासाद्य परत्र मुक्तिं लभते।
Frequently Asked Questions
Brahmā recounts Śiva/Rudra’s intentional advent to Kailāsa in connection with Kubera—after granting him nidhipatva—signaled by the sounding of Rudra’s ḍhakkā that summons a vast cosmic assembly.
Nāda functions as a revelatory trigger: it is not merely sound but a metaphysical summons that aligns beings across lokas, indicating that divine presence is recognized through an epistemic “call” that gathers and orders consciousness and cosmos.
Rudra is presented as heart-born from Brahmā yet a full, stainless portion—served by Viṣṇu and Brahmā—while remaining non-different from the supreme; his form is adopted deliberately for līlā, friendship, tapas, and cosmic administration.