कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
अध्यायः १७ संवादरूपेण प्रवर्तते। सूतः कथयति—ब्रह्मणः पूर्वोक्तं श्रुत्वा नारदः पुनः सादरं पृच्छति—शङ्करस्य कैलासागमनं कथं, कुबेरेण (धनदेन) सह सख्यं केन प्रकारेण, तथा तत्र पूर्णशिवाकृत्या भगवान् किमकरोत् इति। ब्रह्मा तदाख्यानं वक्तुं प्रतिज्ञाय पूर्वपीठिकां करोति—कांपिल्ये यज्ञदत्तो नाम विद्वान् दीक्षितः, वेदकर्मसु वेदाङ्गेषु च निपुणः, दानशीलः प्रतिष्ठितश्च आसीत्। तस्य पुत्रः गुणनिधिरुपनयनादिभिः शिक्षितोऽपि गुप्तं द्यूते लीनः, मातुः धनं पुनःपुनः गृह्णन् द्यूतकारैः सह सङ्गं चकार। एवं धर्मविद्ययोः विरुद्धं पापगूढाचारं दर्शयन् अध्यायः कर्मफल-भक्तिन्यायेन धननाशं तथा दिव्यसम्बन्धस्य (कुबेर-शिवयोः) कारणं सूचयति।
Shlokas
Verse 1
प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदु । शास्ति स्नेहार्द्रहृदया ह्युपवेश्य स्म नारद
प्रत्यहं तस्य जननी सुतं गुणनिधिं मृदुम्। स्नेहार्द्रहृदया नारद उपवेश्य शास्ति स्म॥
Verse 2
नारद उवाच । कदागतो हि कैलासं शंकरो भक्तवत्सलः । क्व वा सखित्वं तस्यासीत्कुबेरेण महात्मना
नारद उवाच— भक्तवत्सलः शंकरः कदा हि कैलासं समागतः? कुबेरेण महात्मना सह तस्य सखित्वं क्व कथं वा समभवत्?
Verse 3
किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं मम
किं चकार हरस्तत्र परिपूर्णः शिवाकृतिः। एतत्सर्वं समाचक्ष्व, परं कौतूहलं मम॥
Verse 4
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा जगाम कैलासं सखित्वं धनदस्य च
ब्रह्मोवाच—शृणु नारद, वक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः। यथा जगाम कैलासं, सखित्वं धनदस्य च॥
Verse 5
असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः । दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः
असीत्कांपिल्यनगरे सोमयाजिकुलोद्भवः। दीक्षितो यज्ञदत्ताख्यो यज्ञविद्याविशारदः॥
Verse 6
वेदवेदांगवित्प्राज्ञो वेदान्तादिषु दक्षिणः । राजमान्योऽथ बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनः
स वेदवेदाङ्गविद् प्राज्ञो वेदान्तादिषु च दक्षः। राजभिरपि मानितो बहुधा वदान्यः कीर्तिभाजनं बभूव॥
Verse 7
अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः । सुन्दरो रमणीयांगश्चन्द्रबिंबसमाकृतिः
स अग्निशुश्रूषणरतो वेदाध्ययनतत्परः। सुन्दरः रमणीयाङ्गश्चन्द्रबिम्बसमाकृतिः॥
Verse 8
आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः । कृतोपनयनस्सोष्टौ विद्या जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत्
आसीद्गुणनिधिर्नाम दीक्षितस्यास्य वै सुतः । कृतोपनयनोऽसौ तु विद्या जग्राह भूरिशः । अथ पित्रानभिज्ञातो यूतकर्मरतोऽभवत् ॥
Verse 9
आदायादाय बहुशो धनं मातुस्सकाशतः । समदाद्यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः
आदायादाय बहुशो धनं मातुः सकाशतः । समदाद् यूतकारेभ्यो मैत्रीं तैश्च चकार सः ॥
Verse 10
संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निंदको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिंदकः
संत्यक्तब्राह्मणाचारः संध्यास्नानपराङ्मुखः । निन्दको वेदशास्त्राणां देवब्राह्मणनिन्दकः ॥
Verse 11
स्मृत्याचारविहीनस्तु गीतवाद्यविनोदभाक् । नटपाखंडभाण्डैस्तु बद्धप्रेमपरंपरः
स्मृत्याचारविहीनोऽसौ गीतवाद्यविनोदेषु रमते। नटपाखण्डभाण्डादिभिः सह संसर्गात् संसारासक्तेः परम्परया बद्धप्रेमाभवत्॥
Verse 12
प्रेरितोऽपि जनन्या स न ययौ पितुरंतिकम् । गृहकार्यांतरव्याप्तो दीक्षितो दीक्षितायिनीम्
जनन्या प्रेरितोऽपि स पितुरन्तिकं न जगाम। गृहकार्यान्तरेषु व्याप्तो दीक्षितः दीक्षितायिनीं परिचचार॥
Verse 13
यदा यदैव तां पृच्छेदये गुणनिधिस्सुतः । न दृश्यते मया गेहे कल्याणि विदधाति किम्
यदा यदैव तां पृच्छेद् गुणनिधेः सुतः—“कल्याणि, मया गेहे किञ्चिदपि न दृश्यते; तर्हि त्वं किमिह विदधासि, किं साधयसि?” इति।
Verse 14
तदा तदेति सा ब्रूयादिदानीं स बहिर्गतः । स्नात्वा समर्च्य वै देवानेतावंतमनेहसम्
तदा सा “तथास्तु, तथास्तु” इति ब्रूयात्—“इदानीं स बहिर्गतः; स्नात्वा देवतान् समर्चयन् एतावन्तम् अनेहसम् अतिक्रामयति” इति।
Verse 15
अधीत्याध्ययनार्थं स द्विजैर्मित्रैस्समं ययौ । एकपुत्रेति तन्माता प्रतारयति दीक्षितम्
अधीत्य स अध्ययनार्थं द्विजैर्मित्रैः समं ययौ। “एकपुत्रः” इति तन्माता दीक्षितं प्रतारयितुं प्रयत्नं चकार।
Verse 16
न तत्कर्म च तद्वृत्तं किंचिद्वेत्ति स दीक्षितः । सर्वं केशांतकर्मास्य चक्रे वर्षेऽथ षोडशे
स दीक्षितः पूर्वकर्म न तद्वृत्तं किञ्चिदपि न वेत्ति स्म। अथ षोडशे वर्षेऽस्य केशान्तपर्यन्ताः सर्वाः संस्कारक्रियाः चकार।
Verse 17
अथो स दीक्षितो यज्ञदत्तः पुत्रस्य तस्य च । गृह्योक्तेन विधानेन पाणिग्राहमकारयम्
अथ दीक्षितो यज्ञदत्तः तस्य पुत्रस्य गृह्योक्तविधानेन पाणिग्रहणसंस्कारं विधिवत् अकारयत्।
Verse 19
क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम् । यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति
क्रोधनस्तेऽस्ति तनय स महात्मा पितेत्यलम्। यदि ज्ञास्यति ते वृत्तं त्वां च मां ताडयिष्यति॥
Verse 20
आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम् । लोकमान्योऽस्ति ते तातस्सदाचारैर्न वै धनैः
आच्छादयामि ते नित्यं पितुरग्रे कुचेष्टितम्। लोकमान्योऽस्ति ते तातः सदाचारैर्न वै धनैः॥
Verse 21
ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः । किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः
ब्राह्मणानां धनं तात सद्विद्या साधुसंगमः। किमर्थं न करोषि त्वं सुरुचिं प्रीतमानसः॥
Verse 22
सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः । इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः
सच्छ्रोत्रियास्तेऽनूचाना दीक्षितास्सोमयाजिनः। इति रूढिमिह प्राप्तास्तव पूर्वपितामहाः॥
Verse 23
त्यक्त्वा दुर्वृत्तसंसर्गं साधुसंगरतो भव । सद्विद्यासु मनो धेहि ब्राह्मणाचारमाचर
दुर्वृत्तसंसर्गं त्यक्त्वा साधुसङ्गे रतो भव। सद्विद्यासु मनो धेहि, ब्राह्मणाचारं समाचर॥
Verse 24
तातानुरूपो रूपेण यशसा कुलशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां स्वकाम्
तातानुरूपोऽसि रूपेण यशसा कुलशीलतः। ततः किं न त्रपसे? किन्नु न्यूनम्? स्वेच्छादुर्वृत्ततां त्यज।
Verse 25
ऊनविंशतिकोऽसि त्वमेषा षोडशवार्षिकी । एतां संवृणु सद्वृत्तां पितृभक्तियुतो भव
ऊनविंशतिकोऽसि त्वं, एषा षोडशवार्षिकी। एतां सद्वृत्तां संवृणु; पितृभक्तियुतो भव।
Verse 26
श्वशुरोऽपि हि ते मान्यस्सर्वत्र गुणशीलतः । ततो न त्रपसे किन्नस्त्यज दुर्वृत्ततां सुत
श्वशुरोऽपि ते सर्वत्र गुणशीलतया मान्य एव। तर्हि किमर्थं न त्रपसे? अतः सुत, दुर्वृत्ततां त्यज॥
Verse 27
मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः । तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽस्युभयवंशतः
मातुलास्तेऽतुलाः पुत्र विद्याशीलकुलादिभिः। तेभ्योऽपि न बिभेषि त्वं शुद्धोऽसि उभयवंशतः॥
Verse 28
पश्यैतान्प्रति वेश्मस्थान्ब्राह्मणानां कुमारकान् । गृहेऽपि शिष्यान्पश्यैतान्पितुस्ते विनयोचितान्
पश्यैतान् प्रति-वेश्मस्थान् ब्राह्मणकुमारकान्। गृहेऽपि पश्यैतान् पितुस्ते शिष्यान् विनयोचितान्॥
Verse 29
राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत । श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति
राजापि श्रोष्यति यदा तव दुश्चेष्टितं सुत। श्रद्धां विहाय ते ताते वृत्तिलोपं करिष्यति॥
Verse 30
बालचेष्टितमेवैतद्वदंत्यद्यापि ते जनाः । अनंतरं हरिष्यंति युक्तां दीक्षिततामिह
अद्यापि जनाः एतद् बालचेष्टितमेव इति वदन्ति। अनन्तरं तु अस्य यथायोग्यां दीक्षिततामिह हरिष्यन्ति।
Verse 31
सर्वेप्याक्षारयिष्यंति तव तातं च मामपि । मातुश्चरित्रं तनयो धत्ते दुर्भाषणैरिति
सर्वेऽपि तव तातं च मामपि आक्षारयिष्यन्ति—‘तनयो मातुश्चरित्रं दुर्भाषणैर्धत्ते’ इति।
Verse 32
पितापि ते न पापीयाञ्छ्रुतिस्मृतिपथानुगः । तदंघ्रिलीनमनसो मम साक्षी महेश्वरः
पितापि ते न पापीयान्, श्रुतिस्मृतिपथानुगः। मम तु तदङ्घ्रिलीनमनसो साक्षी महेश्वरः॥
Verse 33
न चर्तुस्नातययापीह मुखं दुष्टस्य वीक्षितम् । अहो बलीयान्स विधिर्येन जातो भवानिति
न चर्तुस्नातयया अपीह दुष्टस्य मुखं वीक्षितम्। अहो बलीयान् स विधिर्येन जातो भवानिति॥
Verse 34
प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोतिदुर्मतिः । न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः
प्रतिक्षणं जनन्येति शिक्ष्यमाणोऽतिदुर्मतिः । न तत्याज च तद्धर्मं दुर्बोधो व्यसनी यतः ॥
Verse 35
मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः । स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खंडितः
मृगयामद्यपैशुन्यानृतचौर्यदुरोदरैः । स वारदारैर्व्यसनैरेभिः कोऽत्र न खण्डितः ॥
Verse 36
यद्यन्मध्यगृहे पश्येत्तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः । अर्पयेद्द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम्
यद्यन्मध्यगृहे पश्येत् तत्तन्नीत्वा सुदुर्मतिः । अर्पयेद् द्यूतकाराणां सकुप्यं वसनादिकम् ॥
Verse 37
न्यस्तां रत्नमयीं गेहे करस्य पितुरूर्मिकाम् । चोरयित्वैकदादाय दुरोदरकरेऽर्पयत्
एकदा स पितुर्गृहे न्यस्तां रत्नमयीं करस्योर्मिकां चोरयित्वा, दुरोदरदोषजेन पापेन तां गृहीत्वा द्यूतकारस्य करेऽर्पयामास।
Verse 38
दीक्षितेन परिज्ञातो दैवाद्द्यूतकृतः करे । उवाच दीक्षितस्तं च कुतो लब्धा त्वयोर्मिका
दैवयोगात् दीक्षितो द्यूतकृतां तामूर्मिकां तस्य करे परिज्ञाय, तमुवाच—“कुतस्त्वया लब्धेयमूर्मिका?”
Verse 39
पृष्टस्तेनाथ निर्बंधादसकृत्तमुवाच सः । मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा
पृष्टस्तेनाथ निर्बन्धादसकृत्तमुवाच सः। मामाक्षिपसि विप्रोच्चैः किं मया चौर्यकर्मणा॥
Verse 40
लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता । मम मातुर्हि पूर्वेद्युर्जित्वा नीतो हि शाटकः
लब्धा मुद्रा त्वदीयेन पुत्रेणैव समर्पिता; ह्यः एव जित्वा मम मातुः शाटकं नीतवान्।
Verse 41
न केवलं ममैवैतदंगुलीयं समर्पितम् । अन्येषां द्यूतकर्तॄणां भूरि तेनार्पितं वसु
न केवलं ममैवैतदङ्गुलीयं समर्पितम्; अन्येषां द्यूतकर्तॄणां तेन भूरि वसु च अर्पितम्।
Verse 42
रत्नकुप्यदुकूलानि शृंगारप्रभृतीनि च । भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च
रत्नकुप्यदुकूलानि शृङ्गारप्रभृतीनि च; भाजनानि विचित्राणि कांस्यताम्रमयानि च।
Verse 43
नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः । न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमंडले
नग्नीकृत्य प्रतिदिनं बध्यते द्यूतकारिभिः; न तेन सदृशः कश्चिदाक्षिको भूमिमण्डले।
Verse 44
अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदर शिरोमणिः । कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः
अद्यावधि त्वया विप्र दुरोदरशिरोमणिः। कथं नाज्ञायि तनयोऽविनयानयकोविदः॥
Verse 45
इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकंधरः । प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन्निजमन्दिरम्
इति श्रुत्वा त्रपाभारविनम्रतरकन्धरः। प्रावृत्य वाससा मौलिं प्राविशन् निजमन्दिरम्॥
Verse 46
महापतिव्रतामस्य पत्नी प्रोवाच तामथ । स दीक्षितो यज्ञदत्तः श्रौतकर्मपरायणः
अथ महापतिव्रता तस्य पत्नी तामुवाच। स यज्ञदत्तो नाम दीक्षितः श्रौतकर्मपरायणः॥
Verse 47
यज्ञदत्त उवाच । दीक्षितायनि कुत्रास्ति धूर्ते गुणनिधिस्सुतः । अथ तिष्ठतु किं तेन क्व सा मम शुभोर्मिका
यज्ञदत्त उवाच—हे दीक्षितायनि, कुत्रास्ति स धूर्तो गुणनिधेः सुतः? तिष्ठतु स; किं मम तेन? क्व सा मम शुभोर्मिका॥
Verse 48
अंगोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता । सा त्वं रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे
अङ्गोद्वर्तनकाले या त्वया मेऽङ्गुलितो हृता। सा रत्नमयी शीघ्रं तामानीय प्रयच्छ मे॥
Verse 49
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी । प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं भीता सा दीक्षितायनी । प्रोवाच स्नानमध्याह्नीं क्रियां निष्पादयत्यथ ॥
Verse 50
व्यग्रास्मि देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि । समयोऽयमतिक्रामेदतिथीनां प्रियातिथे
देवपूजार्थमुपहारादिकर्मणि व्यग्रास्मि; अयं समयोऽतिथीनां प्रियातिथे, मा अतिक्रामेत्।
Verse 51
इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया । स्थापिता भाजने क्वापि विस्मृतेति न वेद्म्यहम्
इदानीमेव पक्वान्नकारणव्यग्रया मया भाजने क्वापि स्थापिता; कुत्र विस्मृता, न वेद्म्यहम्।
Verse 52
दीक्षित उवाच । हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि । यदा यदा त्वां संपृछे तनयः क्व गतस्त्विति
दीक्षित उवाच—हं हेऽसत्पुत्रजननि नित्यं सत्यप्रभाषिणि, यदा यदा त्वां संपृच्छे ‘तनयः क्व गतः’ इति, तदा सत्यं ब्रूहि।
Verse 53
तदातदेति त्वं ब्रूयान्नथेदानीं स निर्गतः । अधीत्याध्ययनार्थं च द्वित्रैर्मित्रैस्सयुग्बहिः
तदा ‘तदातदेति’ इति त्वं ब्रूयाः; नथेदानीं ‘स निर्गतः’ इति ब्रूयाः—अधीत्याध्ययनार्थं द्वित्रैर्मित्रैः सह बहिः गतः।
Verse 54
कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः । लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज
कुतस्ते शाटकः पत्नि मांजिष्ठो यो मयार्पितः। लभते योऽनिशं धाम्नि तथ्यं ब्रूहि भयं त्यज॥
Verse 55
सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृंगारो मणिमंडितः । पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता
सांप्रतं नेक्ष्यते सोऽपि भृङ्गारो मणिमण्डितः। पट्टसूत्रमयी सापि त्रिपटी या मयार्पिता॥
Verse 56
क्व दाक्षिणात्यं तत्कांस्यं गौडी ताम्रघटी क्व सा । नागदंतमयी सा क्व सुखकौतुक मंचिका
अधुना क्व तत् दाक्षिणात्यं सुकांस्यपात्रम्? क्व सा गौडीया ताम्रघटी? क्व सा नागदन्तमयी सुखकौतुकाय निर्मिता लघु-मञ्चिका? सर्वं कालवशात् नष्टम्।
Verse 57
क्व सा पर्वतदेशीया चन्द्रकांतिरिवाद्भुता । दीपकव्यग्रहस्ताग्रालंकृता शालभञ्जिका
क्व सा पर्वतदेशीया अद्भुता शालभञ्जिका, या चन्द्रकान्तेः प्रभेव विस्मयकरी? दीपकधारणाय व्यग्रहस्ताग्रालङ्कृता सा क्व?
Verse 58
किं बहूक्तेन कुलजे तुभ्यं कुप्याम्यहं वृथा । तदाभ्यवहारिष्येहमुपयंस्याम्यहं यदा
किं बहूक्तेन, हे कुलज! तुभ्यं वृथा कुप्यामि। यदा स कालः आगमिष्यति, तदा अहम् अन्नं स्वीकर्तास्मि, तथा त्वामपि पतित्वेन उपयंस्यामि।
Verse 59
अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्
अनपत्योऽस्मि तेनाहं दुष्टेन कुलदूषिणा । उत्तिष्ठानय पाथस्त्वं तस्मै दद्यास्तिलांजलिम्
Verse 60
अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी
अपुत्रत्वं वरं नॄणां कुपुत्रात्कुलपांसनात् । त्यजेदेकं कुलस्यार्थे नीतिरेषा सनातनी
Verse 61
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः
स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा तस्मिन्नेवाह्नि कस्यचित् । श्रोत्रियस्य सुतां प्राप्य पाणिं जग्राह दीक्षितः ॥
Frequently Asked Questions
Nārada asks for the account of Śiva’s arrival at Kailāsa and the origin-context of His friendship with Kubera (Dhanada), which Brahmā begins to narrate.
It frames later divine and economic outcomes through ethical causality: learning and ritual pedigree do not prevent downfall if discipline fails; prosperity and status are interpreted through karma and alignment with dharma/Śiva’s grace.
Śiva is described as ‘paripūrṇaḥ śivākṛtiḥ’—fully complete in an auspicious Śiva-form—signaling that the narrative is not merely historical but theologically oriented toward Śiva’s sovereign presence.