नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
अस्मिन्नध्याये सूतः कथयति—हरिः (विष्णुः) अन्तर्धाय ततो नारदः पृथिवीं विचरन् अनेकानि शिवरूपाणि शिवलिङ्गानि च ददर्श, ये भुक्तिमुक्तिप्रदाः इति प्रसिद्धाः। तत्र द्वौ शिवगणौ तं ज्ञात्वा सादरं प्रणम्य पादौ गृहीत्वा पूर्वशापविमोचनं याचेताम्। तौ ब्रूतः—वयं स्वभावतः न अपराधिनः; राजकन्यायाः स्वयंबरसमये मायामोहवशात् कृतोऽपराधः। नारदशापोऽपि परेषप्रेरितः, फलञ्च स्वकर्मफलमेव; न वयं परदोषारोपणं कुर्मः। भक्तिवचनं श्रुत्वा नारदः स्नेहेन पश्चात्तापं कृत्वा अनुग्रहं प्रतिजानाति; एवं कर्मन्यायः, ईश्वरीयव्यवस्था, नम्रतया मेलः च प्रतिपाद्यते, लिङ्गदर्शनस्य च पावनता दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अंतर्हिते हरौ विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । विचचार महीं पश्यञ्छिवलिंगानि भक्तितः
सूत उवाच—अन्तर्हिते हरौ, हे विप्राः, नारदो मुनिसत्तमः महीं विचचार; शिवलिङ्गानि भक्त्या पश्यन्।
Verse 2
पृथिव्या अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः । ददर्श प्रीतितो विप्रा भुक्तिमुक्तिप्रदानि सः
पृथिव्याम् अटनं कृत्वा शिवरूपाण्यनेकशः। हे विप्राः, स प्रीतितो ददर्श भुक्तिमुक्तिप्रदानि।
Verse 3
अथ तं विचरंतं कौ नारदं दिव्यदर्शनम् । ज्ञात्वा शंभुगणौ तौ तु सुचित्तमुपजग्मतुः
अथ तं विचरन्तं दिव्यदर्शनं नारदं ज्ञात्वा, शम्भुगणौ तौ सुचित्तम् उपजग्मतुः।
Verse 4
शिरसा सुप्रणम्याशु गणावूचतुरादरात् । गृहीत्वा चरणौ तस्य शापोद्धारेच्छया च तौ
शिरसा सुप्रणम्याशु तौ गणावूचतुरादरात्। तस्य चरणौ गृहीत्वा शापोद्धारेच्छया च तौ।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनोनाम पञ्चमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने नारदप्रश्नवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 6
आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयम्बरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा
आवां हरगणौ विप्र तवागस्कारिणौ मुने । स्वयम्बरे राजपुत्र्या मायामोहितचेतसा ॥
Verse 7
त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम्
त्वया दत्तश्च नौ शापः परेशप्रेरितेन ह । ज्ञात्वा कुसमयं तत्र मौनमेव हि जीवनम् ॥
Verse 8
स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ
स्वकर्मणः फलं प्राप्तं कस्यापि न हि दूषणम् । सुप्रसन्नो भव विभो कुर्वनुग्रहमद्य नौ ॥
Verse 9
सूत उवाच । वच आकर्ण्य गणयोरिति भक्त्युक्तमादरात् । प्रत्युवाच मुनिः प्रीत्या पश्चात्तापमवाप्य सः
सूत उवाच—गणद्वयेन भक्त्या सादरं उक्तं वचः श्रुत्वा मुनिः हृष्टहृदयः प्रत्युवाच; स च पश्चात्तापं प्राप्य पुनरपि अब्रवीत्।
Verse 10
नारद उवाच । शृणुतं मे महादेव गणा मान्यतमौ सताम् । वचनं सुखदं मोहनिर्मुक्तं च यथार्थकम्
नारद उवाच—हे महादेव, शृणुत मे वचनम्; हे गणाः, सतां मान्यतमाः। एतद्वचनं सुखदं, मोहनिर्मुक्तं, यथार्थकं च।
Verse 11
पुरा मम मतिर्भ्रष्टासीच्छिवेच्छावशात् युवम् । सर्वथा मोहमापन्नश्शप्तवान्वां कुशेमुषिः
पुरा शिवेच्छावशान्मम मतिर्भ्रष्टासीৎ। सर्वथा मोहमापन्नः अहं कुशेमुषिः युवां शप्तवान्।
Verse 12
यदुक्तं तत्तथा भावि तथापि शृणुतां गणौ । शापोद्धारमहं वच्मि क्षमथा मघमद्य मे
यदुक्तं तत्तथा भावि; तथापि हे गणौ शृणुताम्। शापोद्धारं वक्ष्यामि; अद्य मे मघं क्षमथाम्।
Verse 13
वीर्यान्मुनिवरस्याप्त्वा राक्षसेशत्वमादिशम् । स्यातां विभवसंयुक्तौ बलिनो सुप्रतापिनौ
मुनिवरस्य तस्य वीर्यं प्राप्य स राक्षसेशत्वमादिशत्। तौ विभवसंयुक्तौ बलिनौ सुप्रतापिनौ अभवताम्।
Verse 14
सर्वब्रह्मांडराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्स्यथः
सर्वब्रह्माण्डराजानौ शिवभक्तौ जितेन्द्रियौ । शिवापरतनोर्मृत्युं प्राप्य स्वं पदमाप्स्यथः ॥
Verse 15
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं नारदस्य महात्मनः । उभौ हरगणौ प्रीतौ स्वं पदं जग्मतुर्मुदा ॥
Verse 16
नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायञ्छिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यञ्छिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः
नारदोऽपि परं प्रीतो ध्यायञ्छिवमनन्यधीः । विचचार महीं पश्यञ्छिवतीर्थान्यभीक्ष्णशः ॥
Verse 17
काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरि विराजिताम् । शिवप्रियां शंभुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम्
काशीं प्राप्याथ स मुनिः सर्वोपरि विराजिताम् । शिवप्रियां शंभुसुखप्रदां शम्भुस्वरूपिणीम् ॥
Verse 18
दृष्ट्वा काशीं कृताऽर्थोभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परम प्रीत्या परमानन्दसंयुतः
दृष्ट्वा काशीं कृताऽर्थोभूत्काशीनाथं ददर्श ह । आनर्च परम प्रीत्या परमानन्दसंयुतः ॥
Verse 19
स मुदः सेव्यतां काशीं कृतार्थो मुनिसत्तमः । नमन्संवर्णयन्भक्त्या संस्मरन्प्रेमविह्वलः
स मुदः सेव्यतां काशीँ कृतार्थो मुनिसत्तमः। नमन् संवर्णयन् भक्त्या संस्मरन् प्रेमविह्वलः॥
Verse 20
ब्रह्मलोकं जगामाथ शिवस्मरणसन्मतिः । शिवतत्त्वं विशेषेण ज्ञातुमिच्छुस्स नारदः
अथ शिवस्मरणे सन्मतिः नारदः ब्रह्मलोकं जगाम; शिवतत्त्वं विशेषेण सूक्ष्मतया ज्ञातुम् इच्छन्।
Verse 21
नत्वा तत्र विधिं भक्त्या स्तुत्वा च विविधैस्तवैः । पप्रच्छ शिवत्तत्वं शिवसंभक्तमानसः
तत्र विधिं भक्त्या नत्वा, विविधैः स्तवैः स्तुत्वा च; शिवे पराभक्तिपूर्णमानसः स नारदः शिवतत्त्वं पप्रच्छ।
Verse 22
नारद उवाच । ब्रह्मन्ब्रह्मस्वरूपज्ञ पितामह जगत्प्रभो । त्वत्प्रसादान्मया सर्वं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
नारद उवाच— ब्रह्मन्, ब्रह्मस्वरूपज्ञ, पितामह जगत्प्रभो! त्वत्प्रसादात् मया विष्णोः उत्तमं माहात्म्यं सर्वं ज्ञातम्।
Verse 23
भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम् । दानमार्गञ्च तीर्थानां मार्गं च श्रुतवानहम्
भक्तिमार्गं ज्ञानमार्गं तपोमार्गं सुदुस्तरम्; दानमार्गं च तीर्थानां मार्गं च अहं श्रुतवान्।
Verse 24
न ज्ञातं शिवतत्त्वं च पूजाविधिमतः क्रमात् । चरित्रं विविधं तस्य निवेदय मम प्रभो
न ज्ञातं मया शिवतत्त्वं न च पूजाविधेः क्रमः। तस्य विविधं चरित्रं मम निवेदय, हे प्रभो।
Verse 25
निर्गुणोऽपि शिवस्तात सगुणश्शंकरः कथम् । शिवतत्त्वं न जानामि मोहितश्शिवमायया
निर्गुणोऽपि महादेवः कथं सगुणश्शंकरः? शिवतत्त्वं न जानामि, शिवमायाविमोहितः॥
Verse 26
सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेण प्रतिष्ठितः । सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्तते प्रभुः
सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुः स्वरूपेण प्रतिष्ठितः? सृष्टिमध्ये कथं प्रभुः क्रीडन् संवर्ततेऽपि च॥
Verse 27
तदन्ते च कथं देवस्स तिष्ठति महेश्वरः । कथं प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः
तदन्ते कथं देवः स तिष्ठति महेश्वरः? कथं प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः॥
Verse 28
संतुष्टश्च स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च महेश्वरः । किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे
संतुष्टो महेश्वरः स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च। किं फलं यच्छति विधे तत्सर्वं कथयस्व मे॥
Verse 29
सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुसंश्रुतम् । भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः
सद्यः प्रसन्नो भगवान् भवतीत्यनुश्रुतम्। भक्तप्रयासं स महान् न पश्यति दयापरः॥
Verse 30
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांशजाः । महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवः परः
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च—एते त्रयो देवाः शिवांशसमुद्भवाः। तेषु महेशः पूर्णांशः; स एव परः शिवः स्वयमेव।
Verse 31
तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः । उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा विभो
तस्याविर्भावं चरितानि च विशेषतः कथय, विभो। उमायाः आविर्भावं तद्विवाहं च तथैव मे ब्रूहि।
Verse 32
तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि । एतत्सर्वं तथान्यच्च कथनीयं त्वयानघ
तस्य गार्हस्थ्यं विशेषेण, तथा परा लीलाः अपि। एतत्सर्वं तथान्यच्च त्वया, अनघ, कथनीयं।
Verse 33
तदुत्पत्तिं विवाहं च शिवायास्तु विशेषतः । प्रब्रूहि मे प्रजानाथ गुहजन्म तथैव च
तस्याः उत्पत्तिं विवाहं च शिवेन सह विशेषतः मे ब्रूहि, प्रजानाथ। गुहजन्म तथैव च कथय।
Verse 34
बहुभ्यश्च श्रुतं पूर्वं न तृप्तोऽस्मि जगत्प्रभो । अतस्त्वां शरणं प्राप्तः कृपां कुरु ममोपरि
जगत्प्रभो, बहुभ्यः पूर्वं श्रुतं; न तृप्तोऽस्मि। अतः त्वां शरणं प्राप्तः—ममोपरि कृपां कुरु।
Verse 35
इति श्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्यांगजस्य हि । उवाच वचनं तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः
इति श्रुत्वा तस्य नारदस्याङ्गजस्य वचः । तत्र लोकपितामहः ब्रह्मा प्रत्युवाच वचनम् ॥
Frequently Asked Questions
Nārada’s devotional tour of the earth seeing Śiva-liṅgas and forms, followed by two Śiva-gaṇas approaching him to seek relief from a previously given curse connected to a māyā-driven incident at a svayaṃvara.
It models a Śaiva synthesis of agency: the gaṇas accept the curse as their own karma’s fruit while also acknowledging īśvara-preraṇā (the Supreme’s prompting), thereby presenting repentance and humility as openings for anugraha (restorative grace).
Multiple Śiva-rūpas and especially Śiva-liṅgas are foregrounded as objects of darśana and devotion, explicitly described as granting both bhukti (enjoyment/prosperity) and mukti (liberation).