नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्समये विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा तपोर्थं मन आदधे

सूत उवाच । तस्मिन् समये विप्राः, नारदः मुनिसत्तमः । ब्रह्मपुत्रः विनीतात्मा तपोऽर्थं मन आदधे ॥

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदतपोवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने ‘नारदतपोवर्णनं’ नाम द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 3

तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः । तपोर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः

तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः । तपोर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः ॥

Verse 4

तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः । बध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः

तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः । बद्ध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः ॥

Verse 5

चक्रे मुनिस्समाधिं तमहम्ब्रह्मेति यत्र ह । विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः

चक्रे मुनिः समाधिं तं ‘अहं ब्रह्मेति’ यत्र ह । विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः ॥

Verse 6

इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे । चकंपेऽथ शुनासीरो मनस्संतापविह्वलः

इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे । चकम्पेऽथ शुनासीरो मनस्सन्तापविह्वलः ॥

Verse 7

मनसीति विचिंत्यासौ मुनिर्मे राज्यमिच्छति । तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिर्यत्नमियेष सः

मनसि इति विचिन्त्य सः—“अयं मुनिर्मम राज्यं इच्छति” इति। तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिः स यत्नं समारभत्॥

Verse 8

सस्मार स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः । आजगाम द्रुतं कामस्समधीर्महिषीसुतः

सस्मार स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः। आजगाम द्रुतं कामः समधीर्महिषीसुतः॥

Verse 9

अथागतं स्मरं दृष्ट्वा संबोध्य सुरराट् प्रभुः । उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः

अथागतं स्मरं दृष्ट्वा संबोध्य सुरराट् प्रभुः। उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः॥

Verse 10

इन्द्र उवाच । मित्रवर्य्य महावीर सर्वदा हितकारक । शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना

इन्द्र उवाच। मित्रवर्य महावीर सर्वदा हितकारक। शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना॥

Verse 11

त्वद्बलान्मे बहूनाञ्च तपोगर्वो विनाशितः । मद्राज्यस्थिरता मित्र त्वदनुग्रहतस्सदा

त्वद्बलेन मम बहूनां च तपोगर्वो विनष्टः। मित्र, मम राज्यस्य स्थैर्यं सदा त्वदनुग्रहहेतुकमेव॥

Verse 12

हिमशैलगुहायां हि मुनिस्तपति नारदः । मनसोद्दिश्य विश्वेशं महासंयमवान्दृढः

हिमशैलगुहायां हि मुनिर्नारदस्तपति। महासंयमवान् दृढो मनसा विश्वेशं समाराधयत्॥

Verse 13

याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशंकितः । अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर

याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशङ्कितः । अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर ॥

Verse 14

इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामस्समधु प्रियः । जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वञ्चकार ह

इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामः समधुप्रियः । जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वञ्चकार ह ॥

Verse 15

रचयामास तत्राशु स्वकलास्सकला अपि । वसंतोपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात्

रचयामास तत्राशु स्वकलाः सकला अपि । वसन्तोऽपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात् ॥

Verse 16

न बभूव मुनेश्चेतो विकृतं मुनिसत्तमाः । भ्रष्टो बभूव तद्गर्वो महेशानुग्रहेण ह

हे मुनिसत्तमाः, तस्य मुनेश्चेतो न विकृतं बभूव; महेशानुग्रहेण तद्गर्वोऽपि नष्टोऽभवत्।

Verse 17

शृणुतादरतस्तत्र कारणं शौनकादयः । ईश्वरानुग्रहेणात्र न प्रभावः स्मरस्य हि

शौनकादयः, तत्र कारणं आदरतो शृणुत; अत्र ईश्वरानुग्रहेण स्मरस्य प्रभावो नासीत्।

Verse 18

अत्रैव शम्भुनाऽकारि सुतपश्च स्मरारिणा । अत्रैव दग्धस्तेनाशु कामो मुनितपोपहः

अत्रैव शम्भुना कारि सुतपः स्मरारिणा। अत्रैव दग्धस्तेनाशु कामो मुनितपोपहः॥

Verse 19

कामजीवनहेतोर्हि रत्या संप्रार्थितैस्सुरैः । सम्प्रार्थित उवाचेदं शंकरो लोकशंकरः

कामजीवनहेतोर्हि रत्या देवैश्च सुसंप्रार्थितः । लोकशंकरः शंकरस्तेषां प्रार्थनां प्रत्युवाचेदम् ॥

Verse 20

कंचित्समयमासाद्य जीविष्यति सुराः स्मरः । परं त्विह स्मरोपायश्चरिष्यति न कश्चन

कंचित्समयमासाद्य जीविष्यति सुराः स्मरः । परं त्विह स्मरोपायश्चरिष्यति न कश्चन ॥

Verse 21

इह यावद्दृश्यते भूर्जनैः स्थित्वाऽमरास्सदा । कामबाणप्रभावोत्र न चलिष्यत्यसंशयम्

इह यावद्दृश्यते भूर्जनैः स्थित्वाऽमरास्सदा । कामबाणप्रभावोत्र न चलिष्यत्यसंशयम् ॥

Verse 22

इति शंभूक्तितः कामो मिथ्यात्मगतिकस्तदा । नारदे स जगामाशु दिवमिन्द्रसमीपतः

इति शंभूक्तितः कामो मिथ्यात्मगतिकस्तदा । नारदे स जगामाशु दिवमिन्द्रसमीपतः ॥

Verse 23

आचख्यौ सर्ववृत्तांतं प्रभावं च मुनेः स्मरः । तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं स मधुप्रियः

स्मरः सर्ववृत्तान्तं मुनेः प्रभावमेव च आचख्यौ। तदाज्ञया मधुप्रियः स्वकीयं स्थानं ययौ॥

Verse 24

विस्मितोभूत्सुराधीशः प्रशशंसाथ नारदम् । तद्वृत्तांतानभिज्ञो हि मोहितश्शिवमायया

विस्मितोऽभूत्सुराधीशः प्रशशंसाथ नारदम्। तद्वृत्तान्तानभिज्ञो हि मोहितः शिवमायया॥

Verse 25

दुर्ज्ञेया शांभवी माया सर्वेषां प्राणिनामिह । भक्तं विनार्पितात्मानं तया संमोह्यते जगत्

दुर्ज्ञेया शांभवी माया सर्वेषां प्राणिनामिह। भक्तिं विना अनर्पितात्मानं तया संमोह्यते जगत्॥

Verse 26

नारदोऽपि चिरं तस्थौ तत्रेशानुग्रहेण ह । पूर्णं मत्वा तपस्तत्स्वं विरराम ततो मुनिः

नारदोऽपि चिरं तस्थौ तत्र ईशानुग्रहेण ह। पूर्णं मत्वा तपः स्वं स विरराम ततो मुनिः॥

Verse 27

कामोप्यजेयं निजं मत्वा गर्वितोऽभून्मुनीश्वरः । वृथैव विगतज्ञानश्शिवमायाविमोहितः

कामोऽप्यजेयं निजं मत्वा गर्वितोऽभून्मुनीश्वरः। वृथैव विगतज्ञानः शिवमायाविमोहितः॥

Verse 28

धन्या धन्या महामाया शांभवी मुनिसत्तमाः । तद्गतिं न हि पश्यंति विष्णुब्रह्मादयोपि हि

धन्या धन्या महामाया शांभवी मुनिसत्तमाः । तद्गतिं न हि पश्यन्ति विष्णुब्रह्मादयोऽपि हि ॥

Verse 29

तया संमोहितोतीव नारदो मुनिसत्तमः । कैलासं प्रययौ शीघ्रं स्ववृत्तं गदितुं मदी

तया संमोहितोऽतीव नारदो मुनिसत्तमः । कैलासं प्रययौ शीघ्रं स्ववृत्तं गदितुं मम ॥

Verse 30

रुद्रं नत्वाब्रवीत्सर्वं स्ववृत्तङ्गर्ववान्मुनिः । मत्वात्मानं महात्मानं स्वप्रभुञ्च स्मरञ्जयम्

रुद्रं नत्वा अब्रवीत्सर्वं स्ववृत्तं गर्ववान्मुनिः । मत्वात्मानं महात्मानं स्वप्रभुं स्मरञ्जयम् ॥

Verse 31

तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह नारदं भक्तवत्सलः । स्वमायामोहितं हेत्वनभिज्ञं भ्रष्टचेतसम्

तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह नारदं भक्तवत्सलः । स्वमायामोहितं हेत्वनभिज्ञं भ्रष्टचेतसम् ॥

Verse 32

रुद्र उवाच । हे तात नारद प्राज्ञ धन्यस्त्वं शृणु मद्वचः । वाच्यमेवं न कुत्रापि हरेरग्रे विशेषतः

रुद्र उवाच । हे तात नारद प्राज्ञ, धन्योऽसि त्वं; शृणु मम वचनम् । एतद्वृत्तान्तं कुत्रापि न वाच्यम्, विशेषतः हरेरग्रे न कदाचन ।

Verse 33

पृच्छमानोऽपि न ब्रूयाः स्ववृत्तं मे यदुक्तवान् । गोप्यं गोप्यं सर्वथा हि नैव वाच्यं कदाचन

पृच्छमानोऽपि न ब्रूयाः स्ववृत्तं मे यदुक्तवान् । गोप्यं गोप्यं सर्वथा हि, नैव वाच्यं कदाचन ॥

Verse 34

शास्म्यहं त्वां विशेषेण मम प्रियतमो भवान् । विष्णुभक्तो यतस्त्वं हि तद्भक्तोतीव मेऽनुगः

शास्म्यहं त्वां विशेषेण, मम प्रियतमो भवान् । विष्णुभक्तो यतस्त्वं हि, तद्भक्तोऽतीव मेऽनुगः ॥

Verse 35

शास्तिस्मेत्थञ्च बहुशो रुद्रस्सूतिकरः प्रभुः । नारदो न हितं मेने शिवमायाविमोहितः

इति शास्ति स्म बहुशो रुद्रः सूतिकरः प्रभुः । नारदो न हितं मेने शिवमायाविमोहितः ॥

Verse 36

प्रबला भाविनी कर्म गतिर्ज्ञेया विचक्षणैः । न निवार्या जनैः कैश्चिदपीच्छा सैव शांकरी

प्रबला कर्मणां गतिः फलप्रदा नित्यं विचक्षणैर्ज्ञेया। सा केनापि न निवार्यते; सैव अजेया इच्छा शांकरी, शिवस्य विधिः॥

Verse 37

ततस्स मुनिवर्यो हि ब्रह्मलोकं जगाम ह । विधिं नत्वाऽब्रवीत्कामजयं स्वस्य तपोबलात्

ततः स मुनिवर्यो हि ब्रह्मलोकं जगाम ह। विधिं नत्वा अब्रवीत्—तपोबलात् स्वस्य कामजयं कृतवानिति॥

Verse 38

तदाकर्ण्य विधिस्सोथ स्मृत्वा शम्भुपदाम्बुजम् । ज्ञात्वा सर्वं कारणं तन्निषिषेध सुतं तदा

तदाकर्ण्य विधिः सोऽथ स्मृत्वा शम्भुपदाम्बुजम् । सर्वस्य कारणं ज्ञात्वा तदा सुतं तस्मात्कर्मणो न्यवारयत् ॥

Verse 39

मेने हितन्न विध्युक्तं नारदो ज्ञानिसत्तमः । शिवमायामोहितश्च रूढचित्तमदांकुरः

नारदो ज्ञानिसत्तमो हितं मेने न विध्युक्तम् । शिवमायामोहितश्च रूढचित्तमदाङ्कुरः ॥

Verse 40

शिवेच्छा यादृशी लोके भवत्येव हि सा तदा । तदधीनं जगत्सर्वं वचस्तंत्यांत स्थितं यतः

शिवेच्छा यादृशी लोके भवत्येव हि सा तदा । तदधीनं जगत्सर्वं वचस्तन्त्यन्तस्थितं यतः ॥

Verse 41

नारदोऽथ ययौ शीघ्रं विष्णुलोकं विनष्टधीः । मदांकुरमना वृत्तं गदितुं स्वं तदग्रतः

नारदोऽथ ययौ शीघ्रं विष्णुलोकं विनष्टधीः । मदाङ्कुरमना वृत्तं गदितुं स्वं तदग्रतः ॥

Verse 42

आगच्छंतं मुनिन्दृष्ट्वा नारदं विष्णुरादरात् । उत्थित्वाग्रे गतोऽरं तं शिश्लेषज्ञातहेतुकः

आगच्छन्तं मुनिं दृष्ट्वा नारदं विष्णुरादरात् । उत्थित्वाग्रे गतोऽरं तं शिश्लेषाज्ञातहेतुकः ॥

Verse 43

स्वासने समुपावेश्य स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । हरिः प्राह वचस्तथ्यं नारदं मदनाशनम्

स्वासने समुपावेश्य नारदं मदनाशनम् । शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा हरिः सत्यं वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 44

विष्णुरुवाच । कुत आगम्यते तात किमर्थमिह चागतः । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तीर्थोऽहं तु तवागमात्

विष्णुरुवाच । कुत आगम्यसे तात किमर्थं चागतः इह । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तीर्थोऽहं तवागमात् ॥

Verse 45

विष्णुवाक्यमिति श्रुत्वा नारदो गर्वितो मुनिः । स्ववृत्तं सर्वमाचष्ट समदं मदमोहितः

विष्णुवाक्यं निशम्यैव नारदो गर्वितो मुनिः । स्ववृत्तं सर्वमाचष्ट समदो मदमोहितः ॥

Verse 46

श्रुत्वा मुनिवचो विष्णुस्समदं कारणं ततः । ज्ञातवानखिलं स्मृत्वा शिवपादाम्बुजं हृदि

श्रुत्वा मुनिवचो विष्णुः समदं कारणं ततः । ज्ञातवानखिलं स्मृत्वा शिवपादाम्बुजं हृदि ॥

Verse 47

तुष्टाव गिरिशं भक्त्या शिवात्मा शैवराड् हरिः । सांजलिर्विसुधीर्नम्रमस्तकः परमेश्वरम्

तुष्टाव गिरिशं भक्त्या शिवात्मा शैवराड् हरिः । सांजलिर्विसुधीर्नम्र-मस्तकः परमेश्वरम् ॥

Verse 48

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव प्रसीद परमेश्वर । धन्यस्त्वं शिव धन्या ते माया सर्व विमोहिनी

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव प्रसीद परमेश्वर । धन्यस्त्वं शिव धन्या ते माया सर्वविमोहिनी ॥

Verse 49

इत्यादि स स्तुतिं कृत्वा शिवस्य परमात्मनः । निमील्य नयने ध्यात्वा विरराम पदाम्बुजम्

इत्यादि स स्तुतिं कृत्वा शिवस्य परमात्मनः । निमील्य नयने ध्यात्वा विरराम पदाम्बुजे ॥

Verse 50

यत्कर्तव्यं शंकरस्य स ज्ञात्वा विश्वपालकः । शिवशासनतः प्राह हृदाथ मुनिसत्तमम्

यत्कर्तव्यं शंकरस्य स ज्ञात्वा विश्वपालकः । शिवशासनतः प्राह हृदाथ मुनिसत्तमम् ॥

Verse 51

विष्णुरुवाच । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तपोनिधिरुदारधीः । भक्तित्रिकं न यस्यास्ति काममोहादयो मुने

विष्णुरुवाच । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तपोनिधिरुदारधीः । भक्तित्रिकं न यस्यास्ति काममोहादयो मुने ॥

Verse 52

विकारास्तस्य सद्यो वै भवंत्यखिलदुःखदाः । नैष्ठिको ब्रह्मचारी त्वं ज्ञानवैराग्यवान्सदा

तस्य सद्य एव विकाराः समुत्पद्यन्ते, येऽखिलदुःखप्रदाः। त्वं तु नैष्ठिको ब्रह्मचारी, सदा ज्ञानवैराग्यसमन्वितः।

Verse 53

कथं कामविकारी स्या जन्मना विकृतस्सुधीः । इत्याद्युक्तं वचो भूरि श्रुत्वा स मुनिसत्तमः

“कथं कामविकारी स्यात्, जन्मना वा विकृतः सुधीः?” इत्यादि बहुवचनं श्रुत्वा स मुनिसत्तमः सावधानं शुश्राव॥

Verse 54

विजहास हृदा नत्वा प्रत्युवाच वचो हरिम् । नारद उवाच । किं प्रभावः स्मरः स्वामिन्कृपा यद्यस्ति ते मयि

स हसन् हृदा नत्वा हरिं प्रत्युवाच। नारद उवाच—स्वामिन्, यदि मे त्वयि कृपा अस्ति, तर्हि स्मरस्य प्रभावं किं ब्रूहि॥

Verse 55

इत्युक्त्वा हरिमानम्य ययौ यादृच्छिको मुनिः

इत्युक्त्वा ययादृच्छिको मुनिः हरिमानम्य सादरं ययौ॥