हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
अध्यायः १५ लिङ्गोद्भवोत्तरवृत्तान्ते प्रवर्तते। नारदः ब्रह्माणं शैवनिर्मलाख्यानश्रवणेन स्तुत्वा, ततः परं वृत्तं सृष्टिक्रमं च सूक्ष्मतया पृच्छति। ब्रह्मा वदति—शिवे नित्यशिवरूपे तिरोभूते सति, अहं विष्णुश्च हर्षविश्रान्तिमनुभूतवन्तौ। ततः लोकसृष्टिपालनाभिप्रायेण ब्रह्मा हंसस्वरूपं, विष्णुश्च वराहस्वरूपं जगृहतुः। नारदः संशयं करोति—किमर्थं एते एव रूपे, नान्ये? सूतः ब्रह्मोत्तरं प्रास्तौति; ब्रह्मा प्रथमं शिवपादौ स्मृत्वा, हंसस्य ऊर्ध्वगमनस्थैर्यं तथा तत्त्वातत्त्वविवेकलक्षणं (क्षीरजलविभागवत्) निरूप्य, रूपग्रहणस्य सांकेतिक-कार्यकारणं व्याचष्टे। एष अध्यायः दिव्यरूपाणां सृष्ट्यर्थत्वं आध्यात्मिकोपदेशत्वं च प्रतिपादयन् शिवप्रधानतां दृढयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी
नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी ॥
Verse 2
तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह
तत्राद्भुता महादिव्या शुभा च लिङ्गोत्पत्तिकथा श्रूयते। यस्याः प्रभावं श्रुत्वा ज्ञात्वा च, इहैव दुःखनाशो भवति॥
Verse 3
अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः
अनन्तरं यज्जातं तन्माहात्म्यं चरितं च। सृष्टेः प्रकारं च विशेषतः त्वं कथय॥
Verse 4
ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया
ब्रह्मोवाच—भवता सम्यक् पृष्टं यदनन्तरं जातम्। यथा पूर्वं मया श्रुतं, तथा संक्षेपात् कथयिष्यामि।
Verse 5
अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्
तदा शिवरूपे सनातने देवेऽन्तर्हिते, विप्रेन्द्र, अहं विष्णुश्च अधिकं सुखं शान्तिं च प्राप्तवान्।
Verse 6
मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया
मया च विष्णुना च तदा लोकसर्गपालनेच्छया हंसवाराहयोः रूपं धृतं, ताभ्यां रूपाभ्यां संवृतं चाभवत्।
Verse 7
नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि
नारद उवाच—विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ, मम हृदि महान् संशयः। अतुलां कृपां कृत्वा शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि।
Verse 8
हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्
युवाभ्यां हंसवाराहयोः रूपं कथं धृतम्? अन्यद्रूपं विहायैव, अत्र कारणं किं वद।
Verse 9
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत् ।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्
ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत् ।
Verse 11
अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा
अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः। तेन सृष्टिकृद्ब्रह्मा हंसरूपं समादधे॥
Verse 12
विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद
विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत। शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद॥
Verse 13
सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा
सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते। यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा॥
Verse 14
गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा
अधोगमने वराहस्य गतिः निश्चला बभूव। वनचारिणा विष्णुना हि वाराहरूपं धृतम्॥
Verse 15
अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा
अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं प्रकल्पितम्। विष्णुना वराहस्य भुवनावनकारिणा॥
Verse 16
यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः
यद्दिनं समारभ्य हरिः तद्रूपं धृतवान्। तद्दिनादारभ्य कल्पोऽयं वाराहसंज्ञकः॥
Verse 17
तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्
यदा तदिच्छा जाता, ताभ्यां रूपं धृतं धारणार्थम्। तद्दिनं प्रतिकल्पोऽयं वाराहसंज्ञकः॥
Verse 18
इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने
इति प्रश्नोत्तरं दत्तं, अधुना प्रस्तुतं शृणु नारद। शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा, वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने॥
Verse 19
अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः
अंतर्हिते महादेवेऽहं लोकपितामहः। तदीयं वचनं कर्तुं स्वाध्यायध्यानतत्परः॥
Verse 20
नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे
नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा। परमानन्दमासाद्य सृष्टिं कर्तुं मनो दधे॥
Verse 21
विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः
विष्णुरपि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम्। उपदिश्य च मां तात अंतर्धानमुपागतः॥
Verse 22
ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा
ब्रह्माण्डात् बहिर्गत्वा शम्भोः प्रसादमवाप्य च । वैकुण्ठनगरं गत्वा हरिः तत्र सदा वसत् ॥
Verse 23
अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्
सृष्टिकाम्यया तत्र शिवं विष्णुं च स्मराम्यहम् । पूर्वसृष्टं जलं यत्तदञ्जलिभ्यां समुद्धृतम् ॥
Verse 24
अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः
अथ तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञकमण्डमभवत्; हे विप्र, विराड्रूपमभूत्, अपश्यतः जलरूपमिवाभात्।
Verse 25
ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः
ततः संशयमापन्नः तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः ॥
Verse 26
तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा
तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिः स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदङ्गं संस्पृशन्मुदा ॥
Verse 27
विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः
विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छम्भुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः ॥
Verse 28
ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते
ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शम्भुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते ॥
Verse 29
विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते
विराड्रूपमिदं ह्यण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्। आदौ न चैतन्यं भवति, जडीभूतं प्रदृश्यते।
Verse 30
प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह
हरे, अद्य त्वं शिवानुग्रहतो प्रादुर्भूतः। शंकरसंभवेन ह्यण्डं प्राप्तं; तस्मिन्नण्डे चैतन्यम् आवह।
Verse 31
इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्
इत्युक्ते महाविष्णुः शंभोराज्ञापरायणः। अनंतरूपम् आस्थाय तदण्डकं प्रविवेश ह।
Verse 32
सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं सर्वतः स्पृष्ट्वा तदण्डं व्याप्तवान् इति।
Verse 33
प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्
प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे। सचेतनम् अभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्।
Verse 34
पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः
पातालादारभ्य सप्तलोकपर्यन्तं स्वयमेव हरिः—सर्वलोकाधिपः प्रभुः—तत्र वैराजो विराट्पुरुषः परमेश्वर इव तेजसा विरराज।
Verse 35
कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह
कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निजनिवासार्थं पञ्चवक्त्रः प्रभुः स्वयमेव चकार ह ॥
Verse 36
ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह
ब्रह्माण्डनाशकाले देवर्षे, वैकुण्ठस्य तस्य च परमधाम्नः कदाचिदपि नाशो नास्ति; इह तयोर्द्वयोर्नित्यं विनाशाभाव एव, अधोलोकानां तु प्रलयः।
Verse 37
सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्
सत्यं पदमुपाश्रित्य तत्राहं स्थितवान्, मुनिसत्तम । ततः सृष्टिकामोऽभवं तात, महादेवाज्ञया ह्यहम् ॥
Verse 38
सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः
सिसृक्षोर्मम तात, प्रादुरभवत् पापसर्गकः । बुद्धिपूर्वोऽविद्यापञ्चकः स तमोपमः घनान्धकारसदृशः ॥
Verse 39
ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्
ततः प्रसन्नचित्तोऽहं शम्भुशासनतत्परः । असृजं स्थावराख्यं च मुख्यसर्गं निस्सङ्गकम् ॥
Verse 40
तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः
तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च साधकं ज्ञातवानहम् । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोतो न साधकः ॥
Verse 41
तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्
तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिन्तयतो मम । अभवत्सात्त्विकः सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम् ॥
Verse 42
देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः
देवसर्गः प्रतिख्यातः सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वा चिन्तयामास प्रभुमात्मनः ॥
Verse 43
प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः
ततः शङ्करस्याज्ञया राजसः सर्गः प्रादुरभवत्। स ‘अवाक्स्रोताः’ इति ख्यातो मानुषाकारः परसाधनक्षमश्च॥
Verse 44
महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया
महादेवाज्ञया सर्गः प्रववृते ततः भूतादिकः सर्गोऽभवत्। इति पञ्चविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै मया कृता॥
Verse 45
त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः
त्रयः सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणश्च परिकीर्तिताः। तत्राद्यः महतः सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः॥
Verse 46
वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह
वैकारिकस्तृतीयश्च—इत्येते प्रकृतास्त्रयः। एवं चाष्टविधाः सर्गाः प्रकृतेर्वैकृतैः सह॥
Verse 47
कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते
कौमारः सर्गो नवमः प्रोक्तः; स च द्विविधः—प्राकृतो वैकृतश्च। एतेषामन्तरभेदो मया सम्यग्वक्तुं न शक्यते॥
Verse 48
अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्
उपयोगस्याल्पत्वात् द्विजात्मकं सर्गं संक्षेपेण वक्ष्यामि। यत्र सनकादिकुमाराणां महान् कौमारः सर्गोऽभवत्॥
Verse 49
सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः
सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः ॥
Verse 50
मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्
मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम् ॥
Verse 51
प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद
प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद ॥
Verse 52
कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः
कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मम मुने । क्रोधवेगेन नेत्राभ्यां निपेतुरश्रुबिन्दवः ॥
Verse 53
तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना
तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । त्वरितागतेन विष्णुना प्रबोधितोऽहमचिरात् ॥
Verse 54
तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम
तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम्। तपोकारी महद्घोरं परमं, मुनिसत्तम, शिवाय समर्पितम्।
Verse 55
तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः
तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः। अविमुक्ताभिधाद्देशात् स्वकीयान्मे विशेषतः प्रादुरभूत् किञ्चिद् दिव्यम्।
Verse 56
त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः । आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः
त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः। आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशः सकलेश्वरः प्रादृश्यत।
Verse 57
तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्
तमजं शंकरं साक्षात् तेजोराशिं उमापतिम्। सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्॥
Verse 58
दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः
दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः। अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः॥
Verse 59
श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून
मम वचः श्रुत्वा ततः देवदेवो महेश्वरो रुद्रः स्वात्मतुल्यान् बहून् रुद्रगणान् ससर्ज।
Verse 60
अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति
पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् अवोचम्—हे देव, जन्ममृत्युभयाविष्टाः प्रजाः सृजेति।
Verse 61
एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम
एवं मद्वचः श्रुत्वा करुणानिधिर्महादेवः प्रहस्य सद्यः मां प्रहस्योवाच, मुनिसत्तम।
Verse 62
महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ
महादेव उवाच—हे विधे, जन्ममृत्युभयाविष्टाः प्रजाः नाहं स्रक्ष्ये; अशोभनाः कर्मवशा दुःखवारिधौ विमग्नाः।
Verse 63
अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः
अहं दुःखोदधौ मग्नाः प्रजाः समुद्धरिष्यामि। सम्यग्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिं परिगृह्णामि॥
Verse 64
त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि
त्वमेव, प्रजापते, मदाज्ञया सर्वाः प्रजाः दुःखाढ्याः सृज; त्वं मायया न बद्धो भविष्यसि, असङ्गः स्रष्टा संभविष्यसि।
Verse 65
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा मां स भगवान् सुश्रीमान् नीललोहितः सगणो मे पश्यतः शीघ्रमन्तर्दधे; एवं हरः स्वयमन्तर्हितः।
Frequently Asked Questions
The continuation after the liṅga episode: Śiva becomes hidden, and Brahmā and Viṣṇu, intending world-creation and governance, assume the haṃsa and varāha forms; Nārada questions the rationale.
Haṃsa signifies steady upward movement and discriminative knowledge (tattva–atattva viveka), classically illustrated by the metaphor of separating milk from water—an emblem of refined discernment.
Brahmā-as-haṃsa and Viṣṇu-as-varāha are presented as purposeful embodiments tied to cosmological function and symbolic doctrine, reinforcing that divine forms communicate principles, not merely narrative spectacle.