शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
अध्यायेऽस्मिन् शब्दस्य ब्रह्मरूपत्वं शिवस्य प्रकाशकत्वेन तन्त्रतत्त्वतः प्रतिपाद्यते। ब्रह्मा कथयति—दीनानुकम्पी मदहरः शम्भुः दिव्यदर्शनार्थं समागतैः सुरैः सह प्रसङ्गे प्रत्युत्तरं ददाति। तदा ‘ॐ’ इति स्पष्टं दीर्घं (प्लुतं) नादविशेषः प्रादुरभवत्। विष्णुः तं महाध्वनिं ध्यानपूर्वकं निरीक्ष्य तस्य मूलं अन्विष्य लिङ्गसम्बन्धेन ओङ्कारस्य वर्णक्रमं पश्यति—अकारः उकारः मकारः चान्त्यनादः। सूर्यचक्राग्नितेजः चन्द्रशीतलप्रभा स्फटिकशुद्धिः इत्यादि दीप्तिमयैः उपमानैः वर्णदिशा-तत्त्वभेदाः निरूप्यन्ते। अन्ते चतुर्थातीतं निर्मलं निष्कलं निःक्षोभं तत्त्वं, अद्वैतं शून्यवत्, बहिरन्तरभेदातीतं, तथापि बहिरन्तरयोः आधारभूतं परं शिवतत्त्वं निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं तयोर्मुनिश्रेष्ठ दर्शनं कांक्षमाणयोः । विगर्वयोश्च सुरयोः सदा नौ स्थितयोर्मुने
ब्रह्मोवाच—एवं मुनिश्रेष्ठ, तयोर्द्वयोः सुरयोः दर्शनं कांक्षमाणयोः, विगर्वयोश्च, मुनें, वयं तत्र सदा स्थिताः।
Verse 2
दयालुरभवच्छंभुर्दीनानां प्रतिपालकः । गर्विणां गर्वहर्ता च सवेषां प्रभुरव्ययः
दयालुरभवच्छम्भुर्दीनानां प्रतिपालकः। गर्विणां गर्वहर्ता च सर्वेषां प्रभुरव्ययः॥
Verse 3
तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः । ओमोमिति सुरश्रेष्ठात्सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः
तदा तत्र नादोऽभवत् शब्दलक्षणः। सुरश्रेष्ठात् सुव्यक्तं ‘ओमोम्’ इति प्लुतलक्षणं समुत्थितम्॥
Verse 4
किमिदं त्विति संचिंत्य मया तिष्ठन्महास्वनः । विष्णुस्सर्वसुराराध्यो निर्वैरस्तुष्टचेतसा
“किमिदं त्विति” संचिन्त्य तत्राहं तिष्ठन्; महास्वनः प्रववृते। विष्णुः सर्वसुराराध्यो निर्वैरः, तुष्टचेतसा स्थितः।
Verse 5
लिंगस्य दक्षिणे भागे तथापश्यत्सनातनम् । आद्यं वर्णमकाराख्यमुकारं चोत्तरं ततः
लिङ्गस्य दक्षिणे भागे तदा स पश्यत्सनातनम्। आद्यं वर्णमकाराख्यं, तत ऊर्ध्वे उकारमेव च।
Verse 6
मकारं मध्यतश्चैव नादमंतेऽस्य चोमिति । सूर्यमंडलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे
मकारं मध्यतः ध्यायेत्, अन्ते चास्य नादं—एवं “ॐ” इति। सूर्यमण्डलवद्दृष्ट्वा आद्यवर्णं तु दक्षिणे विन्यसेत्।
Verse 7
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारमृषि सत्तम । शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारं, ऋषिसत्तम। शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शब्दब्रह्मतनुवर्णनो नामाष्टमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने ‘शब्दब्रह्मतनुवर्णन’नामाष्टमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 9
निर्द्वंद्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यंतरवर्जितम् । स बाह्यभ्यंतरे चैव बाह्याभ्यंतरसंस्थितम्
स निर्द्वन्द्वः केवलः शून्यवत् अनिर्वचनीयः, बाह्याभ्यन्तरवर्जितः; तथापि स एव बाह्येऽभ्यन्तरे च स्थितः, बाह्याभ्यन्तरसंस्थितः।
Verse 10
आदिमध्यांतरहितमानंदस्यापिकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्मपरायणम्
स आदिमध्यान्तवर्जितः, आनन्दस्यापि कारणम्; स सत्यं, आनन्दः, अमृतं, परं ब्रह्म, तस्मिन् परे ब्रह्मणि परायणः।
Verse 11
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावोऽग्निसंभवम् । अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
कुत एषोऽत्र समुत्पन्नः परीक्षावोऽग्निसंभवः? अहं अधो गमिष्यामि अनूपमस्य अनलस्तम्भस्य परीक्षार्थम्।
Verse 12
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं व्यचिंतयत् । तदाऽभवदृषिस्तत्र ऋषेस्सारतमं स्मृतम्
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं स व्यचिन्तयत्। तदा तत्रैवाभवदृषिः ऋषीणां सारतमः स्मृतः॥
Verse 13
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान्परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम्
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान् परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम् ॥
Verse 14
चिंतया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः
चिन्तया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तं निवर्तन्ते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः ॥
Verse 15
एकाक्षरेण तद्वाक्यमृतं परमकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्
एकाक्षरेणोच्चारितं तद्वाक्यममृतं परं कारणं च। सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्॥
Verse 16
एकाक्षरादकाराख्याद्भगवान्बीजकोण्डजः । एकाक्षरादुकाराख्याद्धरिः परमकारणम्
एकाक्षरादकाराख्यादुदभूद्भगवान् पितामहः। बीजकोण्डजसम्भूतः; उकारादुदभूद्धरिः परं कारणम्॥
Verse 17
एकाक्षरान्मकाराख्याद्भगवान्नीललोहितः । सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः
एकाक्षरान्मकाराख्यादुदभूद्भगवान् नीललोहितः। तकाराख्यः सर्गकर्ता, हुकाराख्यस्तु मोहकः॥
Verse 18
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् । मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत्। मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते॥
Verse 19
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः । बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः। बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः॥
Verse 20
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः । अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः। अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः॥
Verse 21
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः । सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः। सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्॥
Verse 22
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम् । ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम्। ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्॥
Verse 23
अंडमप्सु स्थितं साक्षाद्व्याघातेनेश्वरेण तु । तथास्य सुशुभं हैमं कपालं चोर्द्ध्वसंस्थितम्
अण्डं सलिले साक्षात् स्थितं; तदनन्तरं स्वयमेवेश्वरेण व्याघातेन ताडितम्। ततः तस्य सुशोभनं हैमं ऊर्ध्वकपालं समुत्थायोपरि स्थितम्॥
Verse 24
जज्ञे सा द्यौस्तदपरं पृथिवी पंचलक्षणा । तस्मादंडाद्भवो जज्ञे ककाराख्यश्चतुर्मुखः
तस्मात् तदनन्तरं द्यौर्जज्ञे, पश्चात् पञ्चलक्षणा पृथिवी समभवत्। तस्मादण्डाद् भवो जज्ञे, ककाराख्यश्चतुर्मुखो ब्रह्मा सृष्ट्यर्थम्॥
Verse 25
स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः । एवमोमोमिति प्रोक्तमित्याहुर्यजुषां वराः
स एव सर्वलोकानां स्रष्टा, स एव त्रिविधः प्रभुः। ‘ओमोमोम्’ इति प्रोक्तम्—इत्याहुर्यजुषां वराः॥
Verse 26
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः समानि सादरम् । एवमेव हरे ब्रह्मन्नित्याहुश्चावयोस्तदा
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः सामानि च सादरम्। ‘एवमेव, हरे; ब्रह्मन्, आवयोर्द्वयोः’ इत्याहुस्तदा नित्यम्॥
Verse 27
ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छक्तिसंभवैः । मंत्रं महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्
ततो देवेशं यथावत् शक्तिसंभवैः विज्ञाय सः। मन्त्रस्वरूपं देवं महेश्वरं सुमहोदयम् तुष्टाव॥
Verse 28
एतस्मिन्नंतरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम् । ददर्श च मया सार्द्धं भगवान्विश्वपालकः
एतस्मिन्नन्तरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम्। ददर्श च मया सार्धं भगवान् विश्वपालकः॥
Verse 29
पंचवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकांति समायुक्तं नानाभूषणभूषितम्
पञ्चवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकान्तिसमायुक्तं नानाभूषणभूषितम् ॥
Verse 30
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलक्षणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः ॥
Verse 31
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः ॥
Verse 32
अकारस्तस्य मूर्द्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्
अकारस्तस्य मूर्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम् ॥
Verse 33
उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाम उच्यते । ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः
उकारो दक्षिणं श्रोत्रम् ऊकारो वाम उच्यते। ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः॥
Verse 34
वामं कपोलमूकारो लृ लॄ नासापुटे उभे । एकारश्चोष्ठ ऊर्द्ध्वश्च ह्यैकारस्त्वधरो विभोः
उकारो वामकपोलः, लृलॄकारौ नासापुटद्वयम्। एकार ऊर्ध्वोष्ठः, ऐकारोऽधरो विभोः॥
Verse 35
ओकारश्च तथौकारो दन्तपंक्तिद्वयं क्रमात् । अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य शूलिनः
ओकारौकारौ क्रमाद् दन्तपङ्क्तिद्वयम्। अंकारस्तालुनी द्वे तस्य देवदेवस्य शूलिनः॥
Verse 36
कादिपंचाक्षराण्यस्य पञ्च हस्ताश्च दक्षिणे । चादिपंचाक्षराण्येवं पंच हस्तास्तु वामतः
कादिपञ्चाक्षराण्यस्य दक्षिणे पञ्च हस्तके। चादिपञ्चाक्षराण्येवं वामतः पञ्च हस्तके॥
Verse 37
टादिपंचाक्षरं पादास्तादिपंचाक्षरं तथा । पकार उदरं तस्य फकारः पार्श्व उच्यते
टादिपञ्चाक्षरं पादे, तादिपञ्चाक्षरं तथा। पकार उदरं तस्य, फकारः पार्श्व उच्यते॥
Verse 38
बकारो वामपार्श्वस्तु भकारः स्कंध उच्यते । मकारो हृदयं शंभोर्महादेवस्य योगिनः
बकारो वामपार्श्वः स्यात्, भकारः स्कन्ध उच्यते । मकारो हृदयं शम्भोर्महादेवस्य योगिनः ॥
Verse 39
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते ॥
Verse 40
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः ॥
Verse 41
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः ॥
Verse 42
ओंकारप्रभवं मंत्रं कलापंचकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम्
ओंकारप्रभवं मन्त्रं कलापञ्चकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम् ॥
Verse 43
मेधाकारमभूद्भूयस्सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवं मंत्रं सहितं वश्यकारकम्
पुनर्मेधाकारं भूयः समभूत् सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवो मन्त्रः सहितो वश्यकारकः ॥
Verse 44
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पंचसितं मंत्रं कलाष्टक समायुतम्
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पञ्चशतं मन्त्रं कलाष्टकसमायुतम् ॥
Verse 45
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम्
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम् ॥
Verse 46
कलाष्टकसमा युक्तं सुश्वेतं शांतिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैस्सह लोहितम्
कलाष्टकसमायुक्तं सुश्वेतं शान्तिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैः सह लोहितम् ॥
Verse 47
बभूवुरस्य चोत्पत्तिवृद्धिसंहारकारणम् । वर्णा एकाधिकाः षष्टिरस्य मंत्रवरस्य तु
अयं परमः मन्त्रवरः सृष्टि-स्थितिवृद्धि-लयहेतुरभवत्। अस्य मन्त्रवरस्य वर्णाः एकाधिकाः षष्टिः सन्ति॥
Verse 48
पुनर्मृत्युंजयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम् । चिंतामणिं तथा मंत्रं दक्षिणामूर्ति संज्ञकम्
पुनर्मृत्युञ्जयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम्। चिन्तामणिं तथा मन्त्रं दक्षिणामूर्तिसंज्ञकम्॥
Verse 49
ततस्तत्त्वमसीत्युक्तं महावाक्यं हरस्य च । पञ्चमंत्रांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान्हरिः
ततः ‘तत्त्वमसि’ इति उक्तं महावाक्यं हरस्य च। पञ्चमन्त्रान् तथा लब्ध्वा जजाप भगवान् हरिः॥
Verse 50
अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनम्
अथ सः कलावर्णमयः ऋग्यजुःसामस्वरूपिणं, ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनं दृष्ट्वा भक्त्या समचिन्तयत्।
Verse 51
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
Verse 52
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
Verse 53
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिस्साम्बं वरदमीश्वरम् । मया च सहितो विष्णुर्भगवांस्तुष्टचेतसा
इष्टाभिर्वाग्भिः प्रियाभिश्च साम्बं वरदमीश्वरम् अहं तुष्टाव; मया सह भगवाञ् विष्णुरपि तुष्टचेतसा तमस्तौत्।
Frequently Asked Questions
A revelatory nāda arises as the sound “oṃ,” prompting Viṣṇu to investigate; he perceives the phonemic constituents of Oṃ in relation to the liṅga, framed within Brahmā’s narration of Śiva’s responsive grace.
A-kāra, u-kāra, m-kāra, and the concluding nāda are treated as a graded manifestation of śabda-brahman—linking phoneme, luminous imagery, and ontological levels that culminate in the partless (niṣkala) reality beyond turīya.
Śiva is emphasized as dayālu (compassionate), as the guardian of the humble, and as the remover of pride; metaphysically, the chapter highlights nāda/Oṃ and a crystal-pure, turīyātīta, non-dual ground beyond inner/outer distinctions.