नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
अध्यायः ३ संवादरूपेण प्रवर्तते। ऋषयः विष्णोः प्रस्थानानन्तरं किं जातम्, नारदः क्व गत इति पृच्छन्ति। व्यासेन सूतवचनं निवेद्यते—शिवेच्छया मायाविदग्धो विष्णुः शीघ्रमद्भुतां मायां प्रसारयति। मुनिमार्गे महाविस्तीर्णा मनोहरा पुरी दृश्यते, नानावैचित्र्यसमृद्धा, नरनारीभिः पूर्णा, चातुर्वर्ण्यव्यवस्थया सम्यग्व्यवहृता। तत्र श्रीलनिधिर्नाम राजा धनाढ्यः पराक्रमी च, दुहितुः स्वयंवरसम्बद्धं महोत्सवं करोति। सर्वदिग्भ्यः राजकुमाराः शोभनवस्त्राभरणाः कन्यां जेतुमिच्छन्तः समागच्छन्ति। एतदद्भुतं दृष्ट्वा नारदः विस्मयमोहाभ्यां ग्रस्तः, कौतूहलकामवृद्ध्या राजद्वारं प्रति गच्छति—मायामोहाकर्षणं च मानदर्पशिक्षणं च दर्शयितुं देवयोजनायाः प्रस्तावना।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात वर्णिता कृपया हि नः
ऋषय ऊचुः—सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते। अद्भुता कथा तात त्वया कृपया वर्णिता; अस्माकं कृते पुनर्विस्तरेण ब्रूहि॥
Verse 2
मुनौ गते हरिस्तात किं चकार ततः परम् । नारदोपि गतः कुत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
मुनौ गते तात, ततः परं हरिः किं चकार? नारदः अपि कुत्र गतः? तन्मे सम्यग्व्याख्यातुमर्हसि।
Verse 3
इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदमोहवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदमोहवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
Verse 4
सूत उवाच । मुनौ यदृच्छया विष्णुर्गते तस्मिन्हि नारदे । शिवेच्छया चकाराशु माया मायाविशारदः
सूत उवाच । मुनौ यदृच्छया विष्णुर्गते तस्मिन्हि नारदे । शिवेच्छया चकाराशु माया मायाविशारदः
Verse 5
मुनिमार्गस्य मध्ये तु विरेचे नगरं महत् । शतयोजनविस्तारमद्भुतं सुमनोहरम्
मुनिमार्गस्य मध्ये तु विरेचेति महन्नगरम् । शतयोजनविस्तीर्णमद्भुतं सुमनोहरम् ॥
Verse 6
स्वलोकादधिकं रम्यं नानावस्तुविराजितम् । नरनारीविहाराढ्यं चतुर्वर्णाकुलं परम्
स्वलोकादधिकं रम्यं नानावस्तुविराजितम् । नरनारीविहाराढ्यं चतुर्वर्णाकुलं परम् ॥
Verse 7
तत्र राजा शीलनिर्धिर्नामैश्वर्यसमन्वितः । सुतास्वयम्वरोद्युक्तो महोत्सवसमन्वितः
तत्र शीलनिर्धिरिति ख्यातो राजा ऐश्वर्यसमन्वितः । स्वसुतायाः स्वयंवराय महोत्सवं समारभत् ॥
Verse 8
चतुर्दिग्भ्यः समायातैस्संयुतं नृपनन्दतैः । नानावेषैस्सुशोभैश्च तत्कन्यावरणोत्सुकैः
चतुर्दिग्भ्यः समायाता नृपनन्दाः समागताः । नानावेषैः सुसंयुक्ताः कन्यावरणलालसाः ॥
Verse 9
एतादृशम्पुरं दृष्ट्वा मोहम्प्राप्तोऽथ नारदः । कौतुकी तन्नृपद्वारं जगाम मदनेधितः
एतादृशं पुरं दृष्ट्वा मोहमाप नराधिप । नारदः कौतुकाविष्टो नृपद्वारं जगाम ह ॥
Verse 10
आगतं मुनिवर्यं तं दृष्ट्वा शीलनिधिर्नृपः । उपवेश्यार्चयांचक्रे रत्नसिंहासने वरे
आगतं मुनिवर्यं तं दृष्ट्वा शीलनिधिर्नृपः । रत्नसिंहासने श्रेष्ठे उपवेश्य समर्चयत् ॥
Verse 11
अथ राजा स्वतनयां नामतश्श्रीमतीं वराम् । समानीय नारदस्य पादयोस्समपातयत्
अथ राजा स्वतनयां श्रीमतीं नाम सुन्दराम् । समानीय नारदस्य पादयोः समपातयत् ॥
Verse 12
तत्कन्यां प्रेक्ष्य स मुनिर्नारदः प्राह विस्मितः । केयं राजन्महाभागा कन्या सुरसुतोपमा
तत्कन्यां प्रेक्ष्य स मुनिर्नारदः प्राह विस्मितः । केयं राजन् महाभागा कन्या सुरसुतोपमा ॥
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा प्राह कृतांजलिः । दुहितेयं मम मुने श्रीमती नाम नामतः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा प्राह कृताञ्जलिः । दुहितेयं मम मुने श्रीमती नाम नामतः ॥
Verse 14
प्रदानसमयं प्राप्ता वरमन्वेषती शुभम् । सा स्वयंवरसंप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता
प्रदानसमयं प्राप्ता वरमन्वेषती शुभम् । सा स्वयंवरसम्प्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता ॥
Verse 15
अस्या भाग्यं वद मुने सर्वं जातकमादरात् । कीदृशं तनयेयं मे वरमाप्स्यति तद्वद
अस्या भाग्यं वद मे मुने, सर्वं जातकमादरात्। कीदृशं वरं तनयेयं मे प्राप्स्यति, तद्वद मे॥
Verse 16
इत्युक्तो मुनिशार्दूलस्तामिच्छुः कामविह्वलः । समाभाष्य स राजानं नारदो वाक्यमब्रवीत्
इत्युक्तो मुनिशार्दूलो नारदः कामविह्वलः। समाभाष्य नृपं तत्र वाक्यमेतदुवाच ह॥
Verse 17
सुतेयं तव भूपाल सर्वलक्षणलक्षिता । महाभाग्यवती धन्या लक्ष्मीरिव गुणालया
सुतेयं तव भूपाल सर्वलक्षणलक्षिता। महाभाग्यवती धन्या लक्ष्मीरिव गुणालया॥
Verse 18
सर्वेश्वरोऽजितो वीरो गिरीशसदृशो विभुः । अस्याः पतिर्ध्रुवं भावी कामजित्सुरसत्तमः
सर्वेश्वरोऽजितो वीरो गिरीशसदृशो विभुः। अस्याः पतिर्ध्रुवं भावी कामजित्सुरसत्तमः॥
Verse 19
इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य ययौ यादृच्छिको मुनिः । बभूव कामविवशश्शिवमाया विमोहितः
इत्युक्त्वा नृपमामन्त्र्य ययौ यादृच्छिको मुनिः। बभूव कामविवशः शिवमाया विमोहितः॥
Verse 20
चित्ते विचिन्त्य स मुनिराप्नुयां कथमेनकाम् । स्वयंवरे नृपालानामेकं मां वृणुयात्कथम्
चित्ते विचिन्त्य स मुनिरिदं मनसि चिन्तयामास—“कथं नु अहं तामिष्टां कन्यामवाप्नुयाम्? स्वयंवरे बहुनृपेषु सति सा कथं मामेकमेव वृणुयात्?”
Verse 21
सौन्दर्यं सर्वनारीणां प्रियं भवति सर्वथा । तद्दृष्ट्वैव प्रसन्ना सा स्ववशा नात्र संशयः
सौन्दर्यं सर्वनारीणां सर्वथा प्रियमेव हि। तद्दृष्ट्वैव प्रसन्ना सा स्ववशा भवति नात्र संशयः॥
Verse 22
विधायेत्थं विष्णुरूपं ग्रहीतुं मुनिसत्तमः । विष्णुलोकं जगामाशु नारदः स्मरविह्वलः
विधायेत्थं विष्णुरूपं ग्रहीतुं मुनिसत्तमः। विष्णुलोकं जगामाशु नारदः स्मरविह्वलः॥
Verse 23
प्रणिपत्य हृषीकेशं वाक्यमेतदुवाच ह । रहसि त्वां प्रवक्ष्यामि स्ववृत्तान्तमशेषतः
प्रणिपत्य हृषीकेशं वाक्यमेतदुवाच ह। रहसि त्वां प्रवक्ष्यामि स्ववृत्तान्तमशेषतः॥
Verse 24
तथेत्युक्ते तथा भूते शिवेच्छा कार्यकर्त हि । ब्रूहीत्युक्तवति श्रीशे मुनिराह च केशवम्
तथेति वचने कृते तथा भूते यथोचितम् । शिवेच्छैव हि कार्यस्य कर्त्री समभवत्तदा ॥ अथ श्रीशोऽब्रवीद् “ब्रूहि” मुनिराह च केशवम् ॥
Verse 25
नारद उवाच । त्वदीयो भूपतिः शीलनिधिस्स वृषतत्परः । तस्य कन्या विशालाक्षी श्रीमतीवरवर्णिनी
नारद उवाच । त्वदीयो भूपतिः शीलनिधिः स वृषतत्परः । तस्य कन्या विशालाक्षी श्रीमती वरवर्णिनी ॥
Verse 26
जगन्मोहिन्यभिख्याता त्रैलोक्येप्यति सुन्दरी । परिणेतुमहं विष्णो तामिच्छाम्यद्य मा चिरम्
जगन्मोहिन्यभिख्याता त्रैलोक्येऽप्यतिसुन्दरी । परिणेतुमहं विष्णो तामिच्छाम्यद्य मा चिरम् ॥
Verse 27
स्वयंवरं चकरासौ भूपतिस्तनयेच्छया । चतुर्दिग्भ्यः समायाता राजपुत्रास्सहस्रशः
तनयेच्छया स भूपतिः स्वयंवरं चकार; चतुर्दिग्भ्यः सहस्रशो राजपुत्राः समायाताः।
Verse 28
यदि दास्यसि रूपं मे तदा तां प्राप्नुयां ध्रुवम् । त्वद्रूपं सा विना कंठे जयमालां न धास्यति
यदि मे रूपं दास्यसि तदा तां ध्रुवं प्राप्नुयाम्; त्वद्रूपं विना सा कण्ठे जयमालां न धास्यति।
Verse 29
स्वरूपं देहि मे नाथ सेवकोऽहं प्रियस्तव । वृणुयान्मां यथा सा वै श्रीमती क्षितिपात्मजा
स्वरूपं देहि मे नाथ; सेवकोऽहं प्रियस्तव। यथा सा श्रीमती क्षितिपात्मजा मां वृणुयात् तथा कुरु।
Verse 30
सुत उवाच वचः श्रुत्वा मुनेरित्थं विहस्य मधुसूदनः । शांकरीं प्रभुतां बुद्ध्वा प्रत्युवाच दयापरः
सूत उवाच—मुनेरित्थं वचः श्रुत्वा मधुसूदनः स्मितपूर्वं विहस्य। शांकऱ्याः परमप्रभुतां विज्ञाय स दयापरः प्रत्युवाच॥
Verse 31
विष्णुरुवाच । स्वेष्टदेशं मुने गच्छ करिष्यामि हितं तव । भिषग्वरो यथार्त्तस्य यतः प्रियतरोऽसि मे
विष्णुरुवाच—मुने, स्वेष्टदेशं गच्छ; तव हितं करिष्यामि। यतः त्वं मे प्रियतरोऽसि, यथा भिषग्वरोऽर्तस्य प्रियः॥
Verse 32
इत्युक्त्वा मुनये तस्मै ददौ विष्णुर्मुखं हरे । स्वरूपमनुगृह्यास्य तिरोधानं जगाम सः
इत्युक्त्वा तस्मै मुनये विष्णुर्हरेर्मुखं ददौ। अस्य स्वरूपमनुगृह्य स तिरोधानं जगाम॥
Verse 33
एवमुक्तो मुनिर्हृष्टः स्वरूपं प्राप्य वै हरेः । मेने कृतार्थमात्मानं तद्यत्नं न बुबोध सः
एवमुक्तो मुनिर्हृष्टः हरेः स्वरूपं प्राप्य वै। आत्मानं कृतार्थं मेने स तद्यत्नं न बुबोध॥
Verse 34
अथ तत्र गतः शीघ्रन्नारदो मुनिसत्तमः । चक्रे स्वयम्वरं यत्र राजपुत्रैस्समाकुलम्
अथ नारदो मुनिसत्तमः शीघ्रं तत्र गतः। यत्र राजपुत्रैः समाकुलं स्वयंवरं स चकार॥
Verse 35
स्वयम्वरसभा दिव्या राजपुत्रसमावृता । शुशुभेऽतीव विप्रेन्द्रा यथा शक्रस भा परा
हे विप्रेन्द्राः, सा दिव्या स्वयम्वरसभा राजपुत्रसमावृता सतीऽतीव शुशुभे, यथा परा शक्रसभा।
Verse 36
तस्यां नृपसभायां वै नारदः समुपाविशत् । स्थित्वा तत्र विचिन्त्येति प्रीतियुक्तेन चेतसा
तस्यां नृपसभायां नारदः समुपाविशत्; तत्र स्थित्वा प्रीतिभक्तियुतचेतसा स्वान्ते विचिन्तयामास।
Verse 37
मां वरिष्यति नान्यं सा विष्णुरूपधरन्ध्रुवम् । आननस्य कुरूपत्वं न वेद मुनिसत्तमः
मां वरिष्यति सा नान्यं, विष्णुरूपधरं ध्रुवम्। मुनिसत्तम, आननस्य कुरूपत्वं सा न वेद॥
Verse 38
पूर्वरूपं मुनिं सर्वे ददृशुऽस्तत्र मानवाः । तद्भेदं बुबुधुस्ते न राजपुत्रादयो द्विजाः
तत्र सर्वे मानवाः पूर्वरूपं मुनिं ददृशुः। तद्भेदं न बुबुधुः ते, राजपुत्रादयो द्विजाः॥
Verse 39
तत्र रुद्रगणौ द्वौ तद्रक्षणार्थं समागतौ । विप्ररूपधरौ गूढौ तत्रेदं जज्ञतुः परम्
तत्र रुद्रगणौ द्वौ तद्रक्षणार्थं समागतौ। विप्ररूपधरौ गूढौ तत्र परं तत्त्वं जज्ञतुः॥
Verse 40
मूढ मत्वा मुनिं तौ तन्निकटं जग्मतुर्गणौ । कुरुतस्तत्प्रहासं वै भाषमाणौ परस्परम्
मूढं मत्वा तौ गणौ मुनिं तस्य समीपं जग्मतुः। परस्परं भाषमाणौ तं प्रति प्रहासं चक्रतुः, हसन्तौ च तस्थतुः॥
Verse 41
पश्य नारद रूपं हि विष्णोरिव महोत्तमम् । मुखं तु वानरस्येव विकटं च भयंकरम्
पश्य नारद! रूपं हि विष्णोरिव महोत्तमम्। मुखं तु वानरस्येव विकटं च भयंकरम्॥
Verse 42
इच्छत्ययं नृपसुता वृथैव स्मरमोहितः । इत्युक्त्वा सच्छलं वाक्यमुपहासं प्रचक्रतुः
अयं नृपसुता स्मरमोहितः वृथैव इच्छति इति उक्त्वा तौ सच्छलं वाक्यम् उपहासं च प्रचक्रतुः।
Verse 43
न शुश्राव यथार्थं तु तद्वाक्यं स्मरविह्वलः । पर्यैक्षच्छ्रीमतीं तां वै तल्लिप्सुर्मोहितो मुनिः
स्मरविह्वलः मुनिः तद्वाक्यं यथार्थं न शुश्राव; मोहितः तल्लिप्सुः तां श्रीमतीं पुनः पुनः पर्यैक्षत।
Verse 44
एतस्मिन्नंतरे भूपकन्या चांतःपुरात्तु सा । स्त्रीभिस्समावृता तत्राजगाम वरवर्णिनी
एतस्मिन्नन्तरे भूपकन्या सा वरवर्णिनी अन्तःपुरात् स्त्रीभिः समावृता तत्राजगाम।
Verse 45
मालां हिरण्मयीं रम्यामादाय शुभ क्षणा । तत्र स्वयम्बरे रेजे स्थिता मध्ये रमेव सा
शुभक्षणे सा रम्यां हिरण्मयीं मालामादाय स्वयम्बरे मध्ये स्थिता रमेव तत्र रेजे।
Verse 46
बभ्राम सा सभां सर्वां मालामादाय सुव्रता । वरमन्वेषती तत्र स्वात्माभीष्टं नृपात्मजा
सा सुव्रता मालामादाय सभां सर्वां बभ्राम; तत्र स्वात्माभीष्टं वरमन्वेषती नृपात्मजा।
Verse 47
वानरास्यं विष्णुतनुं मुनिं दृष्ट्वा चुकोप सा । दृष्टिं निवार्य च ततः प्रस्थिता प्रीतमानसा
वानरास्यं विष्णुतनुं मुनिं दृष्ट्वा चुकोप सा । दृष्टिं निवार्य च ततः प्रस्थिता प्रीतमानसा ॥
Verse 48
न दृष्ट्वा स्ववरं तत्र त्रस्तासीन्मनसेप्सितम् । अंतस्सभास्थिता कस्मिन्नर्पयामास न स्रजम्
तत्र स्वमनसेप्सितं स्ववरं न दृष्ट्वा सा त्रस्ताभवत्। अन्तःसभास्थिता कस्यचित् कण्ठे स्रजं न्यार्पयितुं न शशाक।
Verse 49
एतस्मिन्नंतरे विष्णुराजगाम नृपाकृतिः । न दृष्टः कैश्चिदपरैः केवलं सा ददर्श हि
एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः नृपरूपं समास्थाय तत्राजगाम। स तु अन्यैः कश्चिदपि न दृष्टः; केवलं सा एव तं ददर्श।
Verse 50
अथ सा तं समालोक्य प्रसन्नवदनाम्बुजा । अर्पयामास तत्कण्ठे तां मालां वरवर्णिनी
अथ सा तं समालोक्य प्रसन्नवदनाम्बुजा। वरवर्णिनी तत्कण्ठे तां मालामर्पयामास।
Verse 51
तामादाय ततो विष्णू राजरूपधरः प्रभुः । अंतर्धानमगात्सद्यस्स्वस्थानं प्रययौ किल
तामादाय ततो विष्णुः राजरूपधरः प्रभुः। सद्यः अन्तर्धानमगात् स्वस्थानं प्रययौ किल।
Verse 52
सर्वे राजकुमाराश्च निराशाः श्रीमतीम्प्रति । मुनिस्तु विह्वलोऽतीव बभूव मदनातुरः
सर्वे राजकुमाराः श्रीमतीं प्रति निराशा बभूवुः; मुनिस्तु मदनातुरो विह्वलोऽतीव बभूव।
Verse 53
तदा तावूचतुस्सद्यो नारदं स्वरविह्वलम् । विप्ररूपधरौ रुद्रगणौ ज्ञानविशारदौ
तदा तौ रुद्रगणौ ज्ञानविशारदौ विप्ररूपधरौ सद्यः स्वरविह्वलं नारदं मुनिं संबोधयामासतुः।
Verse 54
गणावूचतुः । हे नारदमुने त्वं हि वृथा मदनमोहितः । तल्लिप्सुस्स्वमुखं पश्य वानरस्येव गर्हितम्
गणावूचतुः—हे नारदमुने, त्वं वृथा मदनमोहितः। तल्लिप्सुः स्वमुखं पश्य; वानरस्येव गर्हितम्॥
Verse 55
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य तयोर्वाक्यं नारदो विस्मितोऽभवत् । मुखं ददर्श मुकुरे शिवमायाविमोहितः
सूत उवाच—इत्याकर्ण्य तयोर्वाक्यं नारदो विस्मितोऽभवत्। शिवमायाविमोहितः मुकुरे स्वमुखं ददर्श॥
Verse 56
स्वमुखं वानरस्येव दृष्ट्वा चुक्रोध सत्वरम् । शापन्ददौ तयोस्तत्र गणयोर्मोहितो मुनिः
स्वमुखं वानरस्येव दृष्ट्वा सत्वरं चुक्रोध। तत्र तौ गणौ मोहयन्तौ मुनिः शापं तयोर्ददौ॥
Verse 57
युवां ममोपहासं वै चक्रतुर्ब्राह्मणस्य हि । भवेतां राक्षसौ विप्रवीर्यजौ वै तदाकृती
युवां ममोपहासं वै चक्रतुर्ब्राह्मणस्य हि । अतः भवेतां राक्षसौ विप्रवीर्यजौ तदाकृती ॥
Verse 58
श्रुत्वा हरगणावित्थं स्वशापं ज्ञानिसत्तमौ । न किंचिदूचतुस्तौ हि मुनिमाज्ञाय मोहितम्
श्रुत्वा हरगणैरेवं स्वशापं ज्ञानिसत्तमौ । न किञ्चिदूचतुस्तौ हि मुनिमाज्ञाय मोहितम् ॥
Verse 59
स्वस्थानं जग्मतुर्विप्रा उदासीनौ शिवस्तुतिम् । चक्रतुर्मन्यमानौ वै शिवेच्छां सकलां सदा
स्वस्थानं जग्मतुर्विप्रा उदासीनौ शिवस्तुतिम् । चक्रतुर्मन्यमानौ वै शिवेच्छां सकलां सदा ॥
Frequently Asked Questions
Nārada encounters an astonishing, magically manifested city and royal svayaṃvara setting; captivated by it, he enters a state of moha—an episode initiated through Śiva’s will and executed via māyā.
It dramatizes how even an exalted sage can be drawn into desire and fascination when māyā operates; the narrative functions as a corrective lesson, showing moha as a divinely permitted veil that ultimately redirects the aspirant toward higher discernment.
Māyā as a world-forming power (creating a full city, social order, and festival) and Śivecchā as the superior directive principle behind the event; Viṣṇu appears as māyāviśārada, the adept instrument through whom the illusion is produced.