Kumarakhanda
शिवविहारवर्णनम् (Śivavihāra-varṇana) — “Description of Śiva’s Divine Pastimes/Sojourn”
अध्यायः १ कुमारखण्डस्य मङ्गलाचरणेन आरभ्यते। तत्र शिवस्य स्तुतिः क्रियते—सः पूर्णः, सत्यस्वरूपः, विष्णुब्रह्मादिभिः स्तूयमानः। अनन्तरं कथाप्रसङ्गे नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—गिरिजाविवाहानन्तरं शङ्करः पर्वतं प्रत्यागत्य किं चकार, परमात्मनः कथं पुत्रोत्पत्तिः, आत्मारामो भगवान् किमर्थं विवाहं कृतवान्, तारकः कथं निहतः इति। ब्रह्मा गुह्यजन्मकथां वक्ष्यामि इति प्रतिजानीते, यत्र तारकासुरस्य धर्म्यविनाशः पर्यवस्यति। एषा कथा पापनाशिनी, विघ्नविनाशिनी, मङ्गलप्रदा, कर्ममूलच्छेदिनी मोक्षबीजभूता च इति निरूप्यते; श्रद्धया श्रवणं श्रोतॄणां परिष्कारकं भवतीति अध्यायः प्रतिपादयति।
शिवपुत्रजननवर्णनम् — Description of the Birth/Manifestation of Śiva’s Son
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा कथयति यत् महादेवो योगविद्यापतिः कामत्यागी सन्नपि पार्वत्याः प्रीतिभङ्गभयाद् दाम्पत्यसंयोगं न परित्यजति। ततः स भक्तवत्सलः, दैत्यपीडितेषु देवेषु विशेषतः करुणालुः, देवद्वारे समुपागच्छति। शिवं दृष्ट्वा विष्णुब्रह्मसहिताः देवाः हृष्टाः स्तुतिं कुर्वन्ति, तारकादिदैत्यवधेन देवत्राणं याचन्ति। शिवः प्रत्युवाच—यद् भावि तदवश्यं भवति, निवारणं न शक्यम्। अनन्तरं स्ववीर्यस्य विसृष्टत्वं/विस्थापनं सूचयन् प्रश्नं स्थापयति—तत् तेजः कः धारयितुं शक्नोति? एवं देवसंकटस्य, शिवानुकम्पायाः, तथा दिव्यपुत्रप्रादुर्भावस्य कारणसंबन्धो निरूप्यते।
कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
अध्यायेऽस्मिन् नारदप्रश्नानन्तरं ब्रह्मा परवृत्तान्तं निवेदयति। विधिनिर्दिष्टः विश्वामित्रः शिवतेजःपुत्रस्य अलौकिकं धाम समुपेत्य तद्दर्शनात् पूर्णकामो हृष्टः सन् नमस्कृत्य स्तुतिं करोति। शिवसुतः शिवेच्छया सङ्गममिति कथयित्वा वैदिकविहितान् संस्कारान् कर्तुं याचते, तस्माद्दिनादेव विश्वामित्रं स्वपुरोहितं नियुङ्क्ते चिरसम्मानं सर्वलोकपूजां च प्रतिजानाति। विश्वामित्रो विस्मितः प्रत्युवाच—नाहं जन्मना ब्राह्मणः, गाधिवंशीयः क्षत्रियोऽहं विश्वामित्रः, ब्राह्मणसेवापरश्चेति। एवं दिव्यदर्शनं स्तुतिः कर्मप्रमाणीकरणं वर्णाधिकारस्य सूक्ष्मविचारश्च संगृह्यते।
कार्त्तिकेयान्वेषण-नन्दिसंवाद-वर्णनम् (Search for Kārttikeya and the Nandī Dialogue)
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण कथा प्रवर्तते। नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—कृत्तिकाभिः शिवपुत्रस्य गृहीते पश्चात् किं जातम् इति। ब्रह्मा कथयति—कालो गच्छति, हिमाद्रिदुहिता पार्वती तद्वृत्तान्तमजानन्ती शिवं प्रति चिन्ताकुला भवति, शिववीर्यस्य गतिं विषये गम्भीरान् प्रश्नान् करोति—किमर्थं तद् भूमौ पतितं, कुत्र गतं, कथं च अव्ययशक्तिः गूढा वा व्यर्था इव दृश्येत। तदा जगदीश्वरः महेश्वरः शान्तया वाचा देवान् ऋषींश्च समाहूय पार्वत्याः संशयान् निवर्तयितुं सभां करोति। अध्यायशीर्षे ‘कार्त्तिकेयान्वेषणम्’ तथा ‘नन्दिसंवादः’ इति सूच्यते—कार्त्तिकेयस्य स्थितेः अन्वेषणं, दिव्यशक्तेः गूढत्व-प्राकट्ययोः तात्त्विककारणं च निरूप्यते।
कुमाराभिषेकवर्णनम् — Description of Kumāra’s Abhiṣeka (Consecration/Installation)
अध्यायेऽस्मिन् पञ्चमे ब्रह्मा पार्वत्याः निर्देशेन विश्वकर्मणा निर्मितं महदनेकचक्रं मनोजवं रथं दिव्यपरिचरैः परिवृतं पश्यति। भक्तरूपेणानन्तो हृदयविदीर्णः आरुरोह। परमेेश्वरशक्तिसम्भवः परमबुद्धिमान् कुमारः/कार्त्तिकेयः प्रादुरभवत्। कृत्यिकाः शोकाकुलाः केशविकीर्याः आगत्य तस्य गमनं मातृधर्मभङ्गमिति प्रतिषेधन्ति; स्नेहेन पोषितं पुत्रं परित्यक्तमिव मन्यमानाः विलप्य मूर्च्छन्ति, वक्षसि आलिङ्ग्य पतन्ति। कुमारः अध्यात्मोपदेशेन तान् सान्त्वयित्वा प्रबोधयति, विरहं ज्ञानदृष्ट्या दैवव्यवस्थया च व्याख्याय। कृत्यिकाभिः शिवगणैश्च सह रथमारुह्य मङ्गलदर्शननादैः सहितः पितुः धाम प्रति प्रयाति, अभिषेकस्य औपचारिकस्वीकृतेश्च आधारं स्थापयन्।
कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds
अध्यायः षष्ठः ब्रह्मणा नारदाय कथितः। तत्र नारदनामकः ब्राह्मणः कुमारस्य (कार्त्तिकेयस्य/गुहस्य) चरणयोः शरणं गत्वा स्तोत्रेण तं जगदीश्वरं करुणामयं च स्तौति। स अजमेधाध्वरे आरब्धे पलायितस्य छागस्य बन्धच्छेदं निवेदयति; बहुशः अन्वेषणेऽपि न लभ्यते, तेन यज्ञभङ्गः फलनाशश्च स्यात् इति भयम्। ‘त्वं रक्षकः सन् यज्ञो न नश्येत्’ इति शरणागत्याऽन्याश्रयाभावं निवेद्य देवैः पूज्यं हरिब्रह्मादिभिः स्तुतं कुमारं यज्ञसमाप्त्यर्थं प्रार्थयति; ततः कुमारस्य अद्भुतचरितप्रदर्शनाय भूमिका रच्यते।
युद्धप्रारम्भवर्णनम् — Description of the Commencement of Battle
अध्यायेऽस्मिन् देवाḥ शिवस्य दिव्यनीतिं कुमारस्य च शक्तिप्रदानं दृष्ट्वा पुनर्नवविश्वासं लभन्ते। कुमारं पुरतः स्थापयित्वा यज्ञीय-रणनीतिककेन्द्ररूपेण सैन्यं समायोजयन्ति। तेषां सिद्धतां श्रुत्वा तारकः सह महाबलेन शीघ्रं प्रत्युद्याय युद्धायागच्छति। तारकस्य पराक्रमं दृष्ट्वा देवा गर्जन्ति, उत्साहं प्रदर्शयन्ति। ततः शङ्करप्रेरिता व्योमवाणी—‘कुमारः पुरतः स्थाप्यतां, तदा विजयः सुनिश्चितः’—इति आज्ञापयति; एवं युद्धं शिवाधिष्ठितं, दिव्यतेजः-पालनाधीनं च निरूप्यते।
देवदैत्यसामान्ययुद्धवर्णनम् — Description of the General Battle Between Devas and Daityas
अध्यायेऽस्मिन् देवदैत्ययोः घोरं सामान्ययुद्धं वर्ण्यते। ब्रह्मा नारदं प्रति कथयति यथा दैत्यासुराणां प्रबलतेजसा देवा पराभूताः; वज्रधर इन्द्रः प्रहृतः शोकाकुलोऽभवत्, अन्ये लोकपालाः देवाश्च पलायितुं प्रवृत्ताः, शत्रुतेजः सोढुं नाशक्नुवन्। असुराः सिंहनादसदृशैः जयघोषैः रणकोलाहलं चक्रुः। तदा शिवकोपोद्भवो वीरभद्रः वीरगणैः सह आगत्य तारकं प्रत्यक्षं समभ्ययात्, युद्धाय स्थित्वा देवपराजयात् शिवपक्षीयप्रतिघातं प्रवर्तयति। एषोऽध्यायः संक्रमणरूपः—असुरप्राबल्यं स्थापयति, तारकस्य विरोधित्वं दर्शयति, वीरभद्रं च शैवप्रतिकाररूपेण परिचिनोति।
तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनम् — Account of Tāraka’s declarations and the battle involving Śakra (Indra), Viṣṇu, and Vīrabhadra
अध्यायेऽस्मिन् तारकासुरेण पीडितानां देवानां संकटं वरप्रभावनियमितं निरूप्यते। ब्रह्मा गुहं (पार्वतीसुतं शिवसुतं) प्रति वदति—ब्रह्मदत्तवरात् विष्णुना तारको न हन्तुं शक्यः, अतः विष्णुतारकयोः संग्रामः निष्फलः। गुह एव तस्यैकः समर्थो वधकर्ता; शङ्करात् तस्य प्रादुर्भावोऽपि तारकविनाशार्थमेव इति ब्रह्मा बोधयति। गुहं न बालं न केवलं युवानं, किंतु कार्यतः स्वामीश्वरं देवरक्षकं च इति प्रतिष्ठाप्य, शीघ्रं सज्जीभावं विधत्ते। तारकस्य तपोबलात् इन्द्रलोकपालानां पराभवो विष्णोश्च खेदः वर्ण्यते। गुहसन्निधौ देवा पुनः संग्रामं प्रवर्तयन्ति; ब्रह्माज्ञा—पापपुरुषं तारकं हत्वा त्रैलोक्यं पुनः सुखिनं कुरुत। इति रुद्रसंहितायां कुमारखण्डे तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः।
तारक-कुमार-युद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Tāraka and Kumāra
अध्यायेऽस्मिन् तारकवधप्रसङ्गे युद्धस्य प्रथमो घोरविस्तारो वर्ण्यते। ब्रह्मा कथयति—कुमारो वीरभद्रं निरुध्य शिवस्य पद्मपादौ स्मरन् तारकवधाय निश्चयं करोति। कार्त्तिकेयस्य रणतत्परता, नादः, क्रोधः, सेनासमवायश्च प्रकाश्यते; देवर्षयः जयघोषैः स्तुतिभिश्च तं समर्चयन्ति। संग्रामः सर्वलोकभयङ्करः, विश्वव्यापी च महायुद्धरूपेण निरूप्यते। उभौ शूरौ शक्तिभिः परस्परं प्रहारान् कुर्वन्तौ, विस्मितसाक्षिणां पुरतः, वैताळिक-खेचरादिविधिभिः मन्त्राश्रयैश्च युक्त्या सह युद्धं वर्धयतः। शिरःकण्ठऊरुजानु-कटि-वक्षः-पृष्ठादिषु बहुषु स्थानेषु परस्परं विदारणप्रहारैः समबलं दीर्घं द्वन्द्वं प्रवर्तते, येन परवर्ती समाधानाय भूमिका रच्यते।
क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा कथयति यत् बाणेन विद्धः पीडितश्च क्रौञ्चपर्वतः कुमारस्य सन्निधौ शरणं प्राप्य विनयेन उपगम्य स्कन्दस्य पद्मपादयोः प्रणिपत्य स्तुतिं करोति। स देवेेशं तारकासुरनाशकं च स्कन्दं संबोध्य बाणासुरात् रक्षणं याचते, स्वस्य असहायत्वं दैवस्य करुणापालकत्वं च प्रकाशयन्। भक्तपालकः स्कन्दः प्रसन्नः सन् अनुपमां शक्तिं गृहीत्वा मनसा शिवं स्मरति, ततः बाणाय शक्तिं क्षिपति; महाशब्दः प्रादुरभवत्, दिशो नभश्च दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। क्षणेनैव बाणः ससैन्यः भस्मीकृतः, शक्तिश्च पुनः स्कन्दं प्रत्यागच्छति; एवं शरणागति-स्तुत्योः तत्क्षणफलप्रदत्वं शिवाधीनधर्मशक्तेः संयमितप्रयोगश्च दर्श्यते।
तारकवधोत्तरं देवस्तुतिः पर्वतवरप्रदानं च / Devas’ Hymn after Tāraka’s Slaying and the Bestowal of Boons upon the Mountains
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा तारकवधोत्तरं देवानां हर्षं वर्णयति। विष्णुप्रमुखा देवाः समागताः शङ्करपुत्रं कुमारं/स्कन्दं दीर्घं स्तुतिभिः स्तुवन्ति, तं सृष्टि-स्थिति-लयकार्येषु दत्ताधिकारं विश्वव्यापिनं कर्तारं मन्यन्ते, देवरक्षणं धर्मसंरक्षणं च याचन्ते। स्तुत्या तुष्टः कुमारः क्रमशो वरान् ददाति; अत्र पर्वतान् प्रति वदन् तान् तपस्विभिः कर्मकाण्डिभिः तत्त्वविद्भिश्च पूजनीयान् घोषितवान्, तथा भविष्ये शम्भोः विशेषरूपाणि लिङ्गरूपाणि च भवन्ति इति व्याहरत्। एवं जयानन्तरस्तुतिः, अभयदानं, भूमिदेवताकरणं च प्रतिपाद्यते।
गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)
अध्यायः १३ आरभ्यते—सूतः कथयति यत् तारकारेः (स्कन्दस्य) अद्भुतं श्रुत्वा नारदः प्रमुदितः सन् ब्रह्माणं गणेशस्य परमकथायाः विधिं पप्रच्छ। स गणेशस्य सर्वमङ्गलजननं दिव्यं जन्मचरितं वृत्तान्तं च याचते। ब्रह्मा कल्पभेदं निरूप्य पूर्वोक्तां कथां स्मारयति—शनिदृष्ट्या शिशोः शिरश्छेदः, ततः गजशिरः प्रतिष्ठापनं च। अनन्तरं श्वेतकल्पवृत्तान्तं प्रवर्तयति, यत्र कारणपरम्परायां शिवः करुणया शिरः छिनत्ति इति प्रसङ्गः। ततः सिद्धान्तः—शङ्कर एव परमकर्ता; शम्भुः जगदीश्वरः, निर्गुणः सगुणश्च; तस्य लीलया सृष्टिः स्थितिः प्रलयश्च भवन्ति। पश्चात् शिवविवाहानन्तरं कैलासप्रत्यागमने काले गणपतेराविर्भावहेतुः संजायते; पार्वती जया-विजयाभ्यां सखिभ्यां सह मन्त्रयति, येन अग्रिमेषु प्रसङ्गेषु द्वारपालन-प्रवेश-नियमनादि गृह्य-दैविकव्यवहारः तथा गणेशप्राकट्यस्य भूमिका च स्थाप्यते।
द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas
अध्यायः १४ पवित्रद्वारे संघर्षं निरूपयति। ब्रह्मा कथयति—शिवाज्ञया क्रुद्धाः शिवगणाः आगत्य द्वारपालं गिरिजासुतं गणेशं पृच्छन्ति—त्वं कः, कुतः, किमर्थं च; तथा द्वारात् निवर्तस्वेति आज्ञापयन्ति। गणेशः दण्डहस्तः निर्भयः प्रत्युत्तरं दत्त्वा तान् एव प्रश्नैः प्रत्याह्वयति, द्वारे विरोधभावं च निन्दति। गणाः परस्परं तं उपहसन्ति, अनन्तरं स्वं शङ्करसेवकत्वं निवेद्य शङ्करादेशेन तं निरोद्धुमागताः इति वदन्ति; गणसदृशत्वात् वधं न कुर्म इति चेतयन्ति। भयप्रदर्शनेऽपि गणेशः द्वारं न त्यजति। ततः गणाः वृत्तान्तं शिवाय निवेदयन्ति; एवं शिवेच्छानुवर्तनस्य स्पर्धा, अधिकारः, सन्निधिः, अनुमतिश्च द्वाररक्षणसंघर्षे परीक्ष्यन्ते।
गणेश-वाक्यं तथा गणानां समर-सन्नाहः | Gaṇeśa’s Challenge and the Mustering of the Gaṇas
अध्यायेऽस्मिन् युद्धपूर्वपीठिका निरूप्यते। ब्रह्मा कथयति—महाबलवता कस्यचित् प्राधान्येन संबोधिताः सर्वे दृढनिश्चयं कृत्वा शिवधाम मन्दिरप्रदेशं प्रति सम्यग् सन्नद्धाः प्रस्थिताः। तत्र गणेशः श्रेष्ठगणानामागमनं दृष्ट्वा रणमुद्रां धारयन् तान् प्रत्यक्षं संबोधयति। स शिवाज्ञापरिपालनं निष्ठापरीक्षारूपेण स्थापयन् स्वं ‘बाल’ इति निर्दिश्य लज्जोपदेशभावं तीव्रयति—यदि प्रौढयोधाः बालं युध्येरन् तेषां लज्जा पार्वत्याः शिवस्य च साक्षित्वे प्रकाशते। स गणान् नियमं बोधयित्वा यथाविधि संग्रामं प्रवर्तयितुं आज्ञापयति, त्रिलोकेऽपि कश्चित् भाविनं निवारयितुं न शक्नोतीति घोषयन्। ततः गणाः ताडिताः प्रेरिताश्च नानाविधायुधैः सन्नद्धाः समरे समवायं कुर्वन्ति; शिवस्य सार्वभौमाधिपत्ये दिव्यलीलारूपस्य संघर्षस्य अधिकार-शासन-शिस्त्यादि तात्पर्यं च सूच्यते।
युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति कथां निवेदयति। शक्त्यनुगृहीतस्य दुर्जयस्य बालवीरस्य सह देवगणानां युद्धप्रसङ्गो वर्ण्यते। देवाः संग्रामे प्रवृत्ताः सन्तोऽपि शिवपादाम्बुजस्मरणेन अन्तःस्थैर्यं लभन्ति। विष्णुः आहूतः महाबलेन रणं प्रविशति; शत्रोः अद्भुतधैर्यं दृष्ट्वा शिवः मन्यते—स बलात् न, छलोपायेनैव जेतव्यः। शिवस्य निरगुणत्वेऽपि गुणरूपित्वं च स्पष्टं सूच्यते; तस्य सन्निधिः अन्यान् देवान् रणभूमौ आकर्षयति। अन्ते सामञ्जस्यं, गणानां हर्षः, सर्वेषां उत्सवश्च—संकटानन्तरं धर्मव्यवस्थायाः पुनःस्थापनं शिवाधीनत्वेन दर्श्यते।
देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः ब्रह्माणं महादेव्याः प्रसङ्गोत्तरं पृच्छति। ब्रह्मा वदति—गणाः वाद्यानि निनाद्य महोत्सवं कुर्वन्ति, शिवश्च शिरश्छेदानन्तरं शोकमापद्यते। गिरिजा देवी क्रोधशोकाभ्यां दग्धा स्वहानिं विलप्य, अपराधिनो गणान् नाशयितुं वा प्रलयं कर्तुं वा मनसि चिन्तयति। तदा जगदम्बा क्षणेन असंख्याः शक्तीः प्रादुर्भावयति; ताः देवीं प्रणम्य आज्ञां याचन्ति। महामाया शम्भुशक्तिः प्रकृतिरूपा देवी ताः अविलम्बेन लयकर्म कर्तुं दृढमाज्ञापयति; एवं शोकात् क्रोधवृद्धिः, शक्तिव्यक्तिः, लोकव्यवस्थायाः सह संहारवेगस्य संघर्षश्च निरूप्यते।
गणेशाभिषेक-वरदान-विधानम् | Gaṇeśa’s Consecration, Boons, and Prescribed Worship
अध्यायः १८ नारद–ब्रह्मसंवादरूपः। गिरिजा स्वपुत्रं जीवितं दृष्ट्वा यदनन्तरं जातं तद् ब्रह्मा कथयति। महोत्सवे देवाः गणाध्यक्षाश्च शिवपुत्रं दुःखरहितं कृत्वा विधिवदभिषिञ्चन्ति, तं गजाननं शिवगणेषु नायकं च प्रतिष्ठापयन्ति। देवी मातृस्नेहेन आलिङ्ग्य वस्त्राभरणानि दत्त्वा सिद्ध्यादिभिः सह पूजनं करोति। ततः वरदानविधानम्—गणेशस्य पूर्वपूज्यत्वं, अमरैः सह नित्यं शोकवर्जितत्वं च। मुखे सिन्दूरदर्शनं मानवानां सिन्दूरेन पूजनविधिं सूचयति; पुष्प-चन्दन-गन्ध-नैवेद्य-नीराजनादयः उपचाराः निर्दिश्यन्ते, शुभारम्भेषु गणेशपूजाया आदर्शः स्थाप्यते।
गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha
अध्यायेऽस्मिन् नारदः गणेशस्य महाजननं दिव्यवीर्यं च श्रुत्वा “ततः किमभवत्” इति पृच्छति, यत् शिवशिवयोः कीर्तिं विस्तारयति महाहर्षं च जनयति। ब्रह्मा करुणां प्रशंस्य क्रमशः कथां प्रवर्तयति। शिवशिवौ स्नेहमयौ माता-पितरौ इव गणेशषण्मुखयोः प्रति चन्द्रवृद्धिवत् वर्धमानं प्रेम धारयतः; पुत्रयोः सौख्यं पितृमातृपालनेन वर्धते, तौ च परिचर्यया भक्त्या मातापितरौ सेवेताम्। ततः रहसि शिवशिवौ प्रेम्णा संयुक्तौ विचारयतः—उभौ पुत्रौ विवाहयोग्यावस्थां प्राप्तौ; तयोः शुभविवाहौ कथं विधेयौ इति। लीला-भावः धर्म्यविधिकालचिन्तया सह मिश्रितः, आगामिविवाहव्यवस्थायाः भूमिं निर्माति।
गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi
अध्यायेऽस्मिन् गणेशस्य विवाहविधेः शुभपरिणतिः वर्ण्यते। ब्रह्मा दिव्यलोके वृत्तान्तं निरीक्ष्य विश्वरूपप्रजापतेः सन्तोषं तथा तस्य तेजस्विन्यौ दुहितरौ सिद्धिं बुद्धिं च पश्यति। शङ्करः गिरिजया सह गणेशस्य महोत्सवविवाहं समारभते; देवाः ऋषयश्च हृष्टाः सहभागीभवन्ति, विश्वकर्मा च विधिवत् व्यवस्थां करोति। एतेन शिवगिरिजयोर्मनोरथः पूर्णो भवति। अनन्तरं कालेन सिद्ध्याः क्षेमो नाम पुत्रः, बुद्ध्याः लाभो नाम पुत्रश्च जातौ—क्षेमलाभरूपौ शुभफलौ। गणेशस्य परमानन्दोऽवर्णनीय इति कथ्यते, ततः पृथिवीं परिभ्रम्य कश्चन आगच्छतीति प्रसङ्गोऽवतार्यते।