शिवविहारवर्णनम् (Śivavihāra-varṇana) — “Description of Śiva’s Divine Pastimes/Sojourn”

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे रुद्रसंहितायां कुमारखण्डे शिवविहारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे रुद्रसंहितायां कुमारखण्डे ‘शिवविहारवर्णनम्’ नाम प्रथमोऽध्यायः।

Verse 2

नारद उवाच । विवाहयित्वा गिरिजां शंकरो लोकशंकरः । गत्वा स्वपर्वतं ब्रह्मन् किमकार्षिद्धि तद्वद

नारद उवाच—हे ब्रह्मन्, गिरिजां विवाह्य लोकशंकरः शंकरः स्वपर्वतं गत्वा ततः किमकरोत्? तद् मे वद॥

Verse 3

कथं हि तनयो जज्ञे शिवस्य परमात्मनः । यदर्थमात्मारामोऽपि समुवाह शिवां प्रभुः

कथं हि शिवस्य परमात्मनः तनयो जज्ञे? किमर्थं च आत्मारामोऽपि प्रभुः शिवां समुवाह?

Verse 4

तारकस्य कथं ब्रह्मन् वधोऽभूद्देवशंकरः । एतत्सर्वमशेषेण वद कृत्वा दयां मयि

हे ब्रह्मन्, तारकस्य वधः कथं देवशंकरस्य प्रसादेनाभूत्? एतत् सर्वम् अशेषेण मयि दयां कृत्वा वद॥

Verse 5

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य प्रजापतिः । सुप्रसन्नमनाः स्मृत्वा शंकरं प्रत्युवाच ह

सूत उवाच । इति नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रजापतिः परमप्रसन्नमानसः शंकरं स्मृत्वा ततः प्रत्युवाच ।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । चरितं शृणु वक्ष्यामि शशिमौलेस्तु नारद । गुहजन्मकथां दिव्यां तारकासुरसद्वधम्

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद, वक्ष्यामि शशिमौलेः शिवस्य दिव्यचरितम्—गुहजन्मकथां पुण्यां तारकासुरवधं च ।

Verse 7

श्रूयतां कथयाम्यद्य कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो ध्रुवम्

श्रूयताम्—अद्य अहं पापप्रणाशिनीं पुण्यकथां कथयामि। यां श्रुत्वा मानवः सर्वपापेभ्यः ध्रुवं मुच्यते।

Verse 8

इदमाख्यानमनघं रहस्यं परमाद्भुतम् । पापसंतापहरणं सर्वविघ्नविनाशनम्

इदमाख्यानमनघं गुह्यं परमविस्मयम् । पापसंतापशमनं सर्वविघ्नविनाशनम् ॥

Verse 9

सर्वमंगलदं सारं सर्वश्रुतिमनोहरम् । सुखदं मोक्षबीजं च कर्ममूलनिकृंतनम्

सर्वमङ्गलदं सारं सर्वश्रुतिमनोहरम् । सुखदं मोक्षबीजं च कर्ममूलनिकृन्तनम् ॥

Verse 10

कैलासमागत्य शिवां विवाह्य शोभां प्रपेदे नितरां शिवोऽपि । विचारयामास च देवकृत्यं पीडां जनस्यापि च देवकृत्ये

कैलासमागत्य शिवां विवाह्य शोभां प्रपेदे नितरां शिवोऽपि । विचारयामास च देवकृत्यं पीडां जनस्यापि च देवकृत्ये ॥

Verse 11

शिवस्स भगवान् साक्षात्कैलासमगमद्यदा । सौख्यं च विविधं चक्रुर्गणास्सर्वे सुहर्षिताः

शिवस्स भगवान् साक्षात्कैलासमगमद्यदा । सौख्यं च विविधं चक्रुर्गणास्सर्वे सुहर्षिताः ॥

Verse 12

महोत्सवो महानासीच्छिवे कैलासमागते । देवास्स्वविषयं प्राप्ता हर्षनिर्भरमानसाः

महोत्सवो महानासीच्छिवे कैलासमागते । देवाः स्वविषयं प्राप्ता हर्षनिर्भरमानसाः ॥

Verse 13

अथ शंभुर्महादेवो गृहीत्वा गिरिजां शिवाम् । जगाम निर्जनं स्थानं महादिव्यं मनोहरम्

अथ शम्भुर्महादेवो गिरिजां शिवां गृहीत्वा निर्जनं स्थानं महादिव्यं मनोहरं जगाम।

Verse 14

शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् । अद्भुतां तत्र परमां भोगवस्त्वन्वितां शुभाम्

तत्र पुष्पचन्दनचर्चितां रतिकरीं शय्यां कृत्वा, भोगवस्त्वन्वितां शुभामद्भुतां परमां व्यवस्थापयामास।

Verse 15

स रेमे तत्र भगवाञ्शंभुगिरिजया सह । सहस्रवर्षपर्यन्तं देवमानेन मानदः

तत्र भगवाञ्शम्भुः गिरिजया सह रेमे; देवमानेन सहस्रवर्षपर्यन्तं मानदः।

Verse 16

दुर्गांगस्पर्शमात्रेण लीलया मूर्च्छितः शिवः । मूर्च्छिता सा शिवस्पर्शाद्बुबुधे न दिवानिशम्

दुर्गाङ्गस्पर्शमात्रेण लीलया मूर्च्छित इव शिवः; सा च शिवस्पर्शात् मूर्च्छिता दिवानिशं न बुबुधे।

Verse 17

हरे भोगप्रवृत्ते तु लोकधर्म प्रवर्तिनि । महान् कालो व्यतीयाय तयोः क्षण इवानघ

हरे भोगप्रवृत्ते तु लोकधर्मप्रवर्तिनि। महान् कालो व्यतीयाय तयोः क्षण इवानघ॥

Verse 18

अथ सर्वे सुरास्तात एकत्रीभूय चैकदा । मंत्रयांचक्रुरागत्य मेरौ शक्रपुरोगमाः

अथ तात, सर्वे सुराः कदाचिदेकत्र समागत्य, शक्रपुरोगमाः मेरुं प्रति जग्मुः; तत्र च परस्परं मंत्रयामासुः।

Verse 19

सुरा ऊचुः । विवाहं कृतवाञ्छंभुरस्मत्कार्यार्थमीश्वरः । योगीश्वरो निर्विकारो स्वात्मारामो निरंजनः

सुरा ऊचुः— अस्मत्कार्यार्थसिद्धये ईश्वरः शंभुः विवाहं कृतवान्। स योगीश्वरः निर्विकारः स्वात्मारामो निरंजनश्च सन्, अस्माकं कार्यार्थं लौकिकं कर्माङ्गीकृतवान्।

Verse 20

नोत्पन्नस्तनयस्तस्य न जानामोऽत्र कारणम् । विलंबः क्रियते तेन कथं देवेश्वरेण ह

न तस्य तनयो जातः; अत्र कारणं वयं न जानिमः। देवेश्वरेण शंकरेंण कथं वा विलंबः क्रियते?

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे देवा नारदाद्देवदर्शनात् । बुबुधुस्तन्मितं भोगं तयोश्च रममाणयोः

एतस्मिन्नन्तरे देवा नारदात् देवदर्शनवतः श्रुत्वा, तयोः रममाणयोः परिमितं संयतं च भोगं बुबुधुः।

Verse 22

चिरं ज्ञात्वा तयोर्भोगं चिंतामापुस्सुराश्च ते । ब्रह्माणं मां पुरस्कृत्य ययुर्नारायणांतिकम्

चिरं ज्ञात्वा तयोर्भोगं चिन्तामापुः सुराश्च ते । ब्रह्माणं मां पुरस्कृत्य ययुर्नारायणान्तिकम् ॥

Verse 23

तं नत्वा कथितं सर्वं मया वृत्तांतमीप्सितम् । सन्तस्थिरे सर्वदेवा चित्रे पुत्तलिका यथा

तं नत्वा मया सर्वं यथेष्टं वृत्तान्तं सम्यक् कथितम् । ततः सर्वे देवाः चित्रे पुत्तलिका इव निश्चलाः तूष्णीं सन्तस्थिरे ॥

Verse 24

ब्रह्मोवाच । सहस्रवर्ष पर्य्यन्तं देवमानेन शंकरः । रतौ रतश्च निश्चेष्टो योगी विरमते न हि

ब्रह्मोवाच । देवमानपरिमाणेन सहस्रवर्षपर्यन्तं शंकरः रतौ रतः सन् अपि निश्चेष्टः स्थितः; योगी स विरमते न हि, अन्तःसमाधिं न जहाति ॥

Verse 25

भगवानुवाच । चिन्ता नास्ति जगद्धातस्सर्वं भद्रं भविष्यति । शरणं व्रज देवेश शंकरस्य महाप्रभोः

भगवानुवाच । मा शुचो जगद्धातः, सर्वं भद्रं भविष्यति । देवेश, महाप्रभोः शंकरस्य शरणं व्रज ॥

Verse 26

महेशशरणापन्ना ये जना मनसा मुदा । तेषां प्रजेशभक्तानां न कुतश्चिद्भयं क्वचित्

महेशशरणापन्ना ये जना मनसा मुदा । तेषां प्रजेशभक्तानां न कुतश्चिद्भयं क्वचित् ॥

Verse 27

शृंगारभंगस्समये भविता नाधुना विधे । कालप्रयुक्तं कार्यं च सिद्धिं प्राप्नोति नान्यथा

विधे! शृङ्गारभङ्गः समये भविता नाधुना। कालप्रयुक्तं कार्यं तु सिद्धिं प्राप्नोति नान्यथा॥

Verse 28

शम्भोस्सम्भोगमिष्टं को भेदं कर्तुमिहेश्वरः । पूर्णे वर्षसहस्रे च स्वेच्छया हि विरंस्यति

शम्भोः सम्भोगमिष्टं यत् तत्र भेदं कर्तुं क ईश्वरः। पूर्णे वर्षसहस्रेऽपि स्वेच्छयैव विरज्यते॥

Verse 29

स्त्रीपुंसो रतिविच्छेदमुपायेन करोति यः । तस्य स्त्रीपुत्रयोर्भेदो भवेज्जन्मनि जन्मनि

स्त्रीपुंसो रतिसंयोगं योऽपायेन विच्छिनत्ति। तस्य स्त्रीपुत्रयोर्भेदो भवेज्जन्मनि जन्मनि॥

Verse 30

भ्रष्टज्ञानो नष्टकीर्त्तिरलक्ष्मीको भवेदिह । प्रयात्यंते कालसूत्र वर्षलक्षं स पातकी

भ्रष्टज्ञानो नष्टकीर्त्तिरलक्ष्मीको भवेदिह। प्रयात्यन्ते कालसूत्रं वर्षलक्षं स पातकी॥

Verse 31

रंभायुक्तं शक्रमिमं चकार विरतं रतौ । महामुनीन्द्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह

रंभायुक्तं शक्रमिमं चकार विरतं रतौ। महामुनीन्द्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह॥

Verse 32

पुनरन्यां स संप्राप्य विषेव्य शुभपाणिकाम् । दिव्यं वर्षसहस्रं च विजहौ विरहज्वरम्

पुनरन्यां शुभपाणिकां संप्राप्य तया सह विषेव्य, स विरहज्वरं विजहौ, दिव्यं वर्षसहस्रं च जीवितवान्।

Verse 33

घृताच्या सह संश्लिष्टं कामं वारितवान् गुरुः । षण्मासाभ्यंतरे चन्द्रस्तस्य पत्नीं जहार ह

घृताच्या सह संश्लिष्टे तस्मिन् कामे समुत्पन्ने गुरुः तं कामं वारितवान्; षण्मासाभ्यन्तरे चन्द्रस्तस्य पत्नीं जहार ह।

Verse 34

पुनश्शिवं समाराध्य कृत्वा तारामयं रणम् । तारां सगर्भां संप्राप्य विजहौ विरहज्वरम्

पुनः शिवं समाराध्य तारामयं रणं कृत्वा, तारां सगर्भां संप्राप्य स विरहज्वरं विजहौ।

Verse 35

मोहिनीसहितं चन्द्रं चकार विरतं रतौ । महर्षिर्गौतमस्तस्य स्त्रीविच्छेदो बभूव ह

मोहिनीसहितं चन्द्रं विरतं रतौ चकार; महर्षिर्गौतमस्तस्य चन्द्रस्य स्त्रीविच्छेदो बभूव ह इति।

Verse 36

हरिश्चन्द्रो हालिकं च वृषल्यासह संयुतम् । चारयामास निश्चेष्टं निर्जनं तत्फलं शृणु

हरिश्चन्द्रो हालिकं वृषल्यासह संयुतं निर्जनं निश्चेष्टं चारयामास; तत्फलं शृणु।

Verse 37

भ्रष्टः स्त्रीपुत्रराज्येभ्यो विश्वामित्रेण ताडितः । ततश्शिवं समाराध्य मुक्तो भूतो हि कश्मलात्

स स्त्रीपुत्रराज्येभ्यो भ्रष्टो विश्वामित्रेण ताडितः; ततः शिवं समाराध्य भक्त्या कश्मलान्मुक्तोऽभवत्।

Verse 38

अजामिलं द्विजश्रेष्ठं वृषल्या सह संयुतम् । न भिया वारयामासुस्सुरास्तां चापि केचन

अजामिलो द्विजश्रेष्ठो वृषल्या सह संयुतः; तं भिया वारयामासुः सुराः केचन नापि।

Verse 39

सर्वं निषेकसाध्यं च निषेको बलवान् विधे । निषेकफलदो वै स निषेकः केन वार्य्यते

सर्वं निषेकसाध्यं च निषेको बलवान् विधे; निषेकफलदो वै स निषेकः केन वार्यते?

Verse 40

दिव्यं वर्षसहस्रं च शंभोः संभोगकर्म तत् । पूर्णे वर्षसहस्रे च गत्वा तत्र सुरेश्वराः

दिव्यं वर्षसहस्रं यावत् शम्भोः संभोगकर्म प्रववृते। वर्षसहस्रे पूर्णे तत्र सुरेश्वराः समागत्य तमुपजग्मुः॥

Verse 41

येन वीर्यं पतेद्भूमौ तत् करिष्यथ निश्चितम् । तत्र वीर्य्ये च भविता स्कन्दनामा प्रभोस्सुतः

येन केनापि उपायेन वीर्यं भूमौ पतिष्यति—तत् निश्चयेन कुरुत। तस्मिन् वीर्ये प्रभोः सुतः स्कन्दनाम्ना भविष्यति॥

Verse 42

अधुना स्वगृहं गच्छ विधे सुरगणैस्सह । करोतु शंभुस्संभोगं पार्वत्या सह निर्जने

अधुना स्वगृहं गच्छ विधे सुरगणैः सह; शम्भुः पार्वत्या सह निर्जने संभोगं करोतु।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा कमलाकान्तः शीघ्रं स्वन्तः पुरं ययौ । स्वालयं प्रययुर्देवा मया सह मुनीश्वर

ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा कमलाकान्तः शीघ्रं स्वान्तःपुरं ययौ। देवाश्च मया सह, हे मुनीश्वर, स्वस्वालयं प्रययुः॥

Verse 44

शक्तिशक्तिमतोश्चाऽथ विहारेणाऽति च क्षितिः । भाराक्रांता चकंपे सा सशेषाऽपि सकच्छपा

ततः शक्तिशक्तिमतोर्विहारकालेऽतिक्षितिः कम्पिता। तयोर्दिव्यभाराक्रान्ता सा शेषकच्छपसमाश्रयाऽपि चकम्पे॥

Verse 45

कच्छपस्य हि भारेण सर्वाधारस्समीरणः । स्तंभितोऽथ त्रिलोकाश्च बभूवुर्भयविह्वलाः

कच्छपभाराक्रान्तः सर्वाधारः समीरणः स्तम्भितोऽभवत्। ततस्त्रिलोकाः सर्वे भयविह्वला बभूवुः॥

Verse 46

अथ सर्वे मया देवा हरेश्च शरणं ययुः । सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं दीनमानसाः

अथ सर्वे मया सार्धं देवा हरेः शरणं ययुः। दीनमानसास्तद्वृत्तं सर्वं तस्मै निवेदयामासुः॥

Verse 47

देवा ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वाऽवनकर प्रभोः । रक्ष नः शरणापन्नान् भयव्याकुलमानसान्

देवा ऊचुः—देवदेव रमानाथ सर्वावनकर प्रभो। रक्ष नः शरणापन्नान् भयव्याकुलमानसान्॥

Verse 48

स्तंभितस्त्रिजगत्प्राणो न जाने केन हेतुना । व्याकुलं मुनिभिर्लेखैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

स्तंभितस्त्रिजगत्प्राणो न जाने केन हेतुना। व्याकुलं मुनिभिर्लेखैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्॥

Verse 49

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सकला देवा मया सह मुनीश्वर । दीनास्तस्थुः पुरो विष्णोर्मौनीभूतास्सु दुःखिताः

ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा मुनीश्वर, मया सह सर्वे देवाः विष्णोः पुरतः दीनाः स्थिताः; मौनीभूताः सुदुःखिताश्च।

Verse 50

तदाकर्ण्य समादाय सुरान्नः सकलान् हरिः । जगाम पर्वतं शीघ्रं कैलासं शिववल्लभम्

तदाकर्ण्य हरिः सर्वान् सुरान् समादाय नः सह । शीघ्रं जगाम कैलासपर्वतं शिववल्लभम् ॥

Verse 51

तत्र गत्वा हरिर्देवैर्मया च सुरवल्लभः । ययौ शिववरस्थानं शंकरं द्रष्टुकाम्यया

तत्र गत्वा हरिर्देवैर्मया च सुरवल्लभः । ययौ शिववरस्थानं शंकरं द्रष्टुकाम्यया ॥

Verse 52

तत्र दृष्ट्वा शिवं विष्णुर्नसुरैर्विस्मितोऽभवत् । तत्र स्थिताञ् शिवगणान् पप्रच्छ विनयान्वितः

तत्र शिवं दृष्ट्वा विष्णुः असुरैः न विस्मितः, किंतु विस्मितोऽभवत्। तत्र स्थितान् शिवगणान् स विनयान्वितः पप्रच्छ।

Verse 53

विष्णुरुवाच । हे शंकराः शिवः कुत्र गतस्सर्वप्रभुर्गणाः । निवेदयत नः प्रीत्या दुःखितान्वै कृपालवः

विष्णुरुवाच । हे शंकराः, शिवः सर्वप्रभुः कुत्र गतः? तस्य गणाश्च कुत्र? कृपालवः यूयं दुःखितान् अस्मान् प्रति प्रीत्या निवेदयत।

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सामरस्य हरेर्गुणाः । प्रोचुः प्रीत्या गणास्ते हि शंकरस्य रमापतिम्

ब्रह्मोवाच । इति तस्य सामरस्य वचः श्रुत्वा, शंकरभक्ताः हरेर्गुणप्रशंसकाः ते गणाः प्रीत्या रमापतिं प्रति ऊचुः।

Verse 55

शिवगणा ऊचुः । हरे शृणु शिवप्रीत्या यथार्थं ब्रूमहे वयम् । ब्रह्मणा निर्जरैस्सार्द्धं वृत्तान्तमखिलं च यत्

शिवगणा ऊचुः । हरे, शिवप्रीत्या शृणु; वयं यथार्थं ब्रूमः। ब्रह्मणा निर्जरैः सार्धं यद् वृत्तान्तम् अखिलं तत् सर्वं वक्ष्यामः।

Verse 56

सर्वेश्वरो महादेवो जगाम गिरिजालयम् । संस्थाप्य नोऽत्र सुप्रीत्या रानालीलाविशारदः

सर्वेश्वरो महादेवो गिरिजालयं जगाम। अत्र अस्मान् सुप्रीत्या संस्थाप्य, रासलीलाविशारदः सः प्रस्थितवान्।

Verse 57

तद्गुहाभ्यन्तरे शंभुः किं करोति महेश्वरः । न जानीमो रमानाथ व्यतीयुर्बहवस्समाः

तद्गुहाभ्यन्तरे शम्भुः महेश्वरः किं करोति? हे रमानाथ, वयं न जानीमः; बहवः समा व्यतीयुः॥

Verse 58

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेति वचनं तेषां स विष्णुस्सामरो मया । विस्मितोऽति मुनिश्रेष्ठ शिवद्वारं जगाम ह

ब्रह्मोवाच—तेषां वचनं श्रुत्वा स विष्णुः सामरैः सह मया चातिविस्मितः। मुनीश्रेष्ठ, स शिवद्वारं जगाम ह॥

Verse 59

तत्र गत्वा मया देवैस्स हरिर्देववल्लभः । आर्तवाण्या मुने प्रोचे तारस्वरतया तदा

तत्र गत्वा मया देवैः सह हरिर्देववल्लभः । आर्तवाण्या मुने प्रोचे तारस्वरतया तदा ॥

Verse 60

शंभुमस्तौन्महाप्रीत्या सामरो हि मया हरिः । तत्र स्थितो मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकप्रभुं हरम्

शम्भुमस्तौन्महाप्रीत्या सामरो हि मया हरिः । तत्र स्थितो मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकप्रभुं हरम् ॥

Verse 61

विष्णुरुवाच । किं करोषि महादेवाऽभ्यन्तरे परमेश्वर । तारकार्तान्सुरान्सर्वान्पाहि नः शरणागतान्

विष्णुरुवाच । किं करोषि महादेवाऽभ्यन्तरे परमेश्वर । तारकार्तान्सुरान्सर्वान्पाहि नः शरणागतान् ॥

Verse 62

इत्यादि संस्तुवञ् शंभुं बहुधा सोमरैर्मया । रुरोदाति हरिस्तत्र तारकार्तैर्मुनीश्वर

इत्येवं मया सोमरैर्बहुधा शम्भुं संस्तुवतः तत्र हरिः तारकार्तो रुरोद, मुनीश्वर।

Verse 63

दुःखकोलाहलस्तत्र बभूव त्रिदिवौकसाम् । मिश्रितश्शिव संस्तुत्याऽसुरार्त्तानां मुनीश्वर

तत्र त्रिदिवौकसां दुःखकोलाहलो बभूव, शिवसंस्तुत्या मिश्रितो, मुनीश्वर, असुरार्त्तानां दर्शनात्।