युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा नारदं प्रति कथां निवेदयति। शक्त्यनुगृहीतस्य दुर्जयस्य बालवीरस्य सह देवगणानां युद्धप्रसङ्गो वर्ण्यते। देवाः संग्रामे प्रवृत्ताः सन्तोऽपि शिवपादाम्बुजस्मरणेन अन्तःस्थैर्यं लभन्ति। विष्णुः आहूतः महाबलेन रणं प्रविशति; शत्रोः अद्भुतधैर्यं दृष्ट्वा शिवः मन्यते—स बलात् न, छलोपायेनैव जेतव्यः। शिवस्य निरगुणत्वेऽपि गुणरूपित्वं च स्पष्टं सूच्यते; तस्य सन्निधिः अन्यान् देवान् रणभूमौ आकर्षयति। अन्ते सामञ्जस्यं, गणानां हर्षः, सर्वेषां उत्सवश्च—संकटानन्तरं धर्मव्यवस्थायाः पुनःस्थापनं शिवाधीनत्वेन दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशानो भक्तानुग्रहकारकः । त्वद्वाचा युदकामोभूत्तेन बालेन नारद
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशानो भक्तानुग्रहकारकः । त्वद्वाचा युदकामोऽभूत्तेन बालेन नारद ॥
Verse 2
विष्णुमाहूय संमंत्र्य बलेन महता युतः । सामरस्सम्मुखस्तस्याप्यभूद्देवस्त्रिलोचनः
विष्णुमाहूय संमन्त्र्य बलेन महता युतः । सामरोऽस्सम्मुखस्तस्याप्यभूद्देवस्त्रिलोचनः ॥
Verse 3
देवाश्च युयुधुस्तेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । महाबला महोत्साहाश्शिवसद्दृष्टिलोकिताः
देवाश्च युयुधुस्तेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । महाबला महोत्साहाः शिवसद्दृष्टिलोकिताः ॥
Verse 4
युयुधेऽथ हरिस्तेन महाबलपराक्रमः । महादेव्यायुधो वीरः प्रवणः शिवरूपकः
युयुधेऽथ हरिस्तेन महाबलपराक्रमः । महादेव्यायुधो वीरः प्रवणः शिवरूपकः ॥
Verse 5
यष्ट्या गणाधिपस्सोथ जघानामरपुङ्गवान् । हरिं च सहसा वीरश्शक्तिदत्तमहाबलः
ततः शक्तिदत्तमहाबलो गणाधिपो वीरः यष्ट्या अमरपुङ्गवान् जघान; सहसा च हरिमपि तेनाहतवान्।
Verse 6
सर्वेऽमरगणास्तत्र विकुंठितबला मुने । अभूवन् विष्णुना तेन हता यष्ट्या पराङ्मुखाः
सर्वेऽमरगणास्तत्र, मुने, विकुण्ठितबला अभवन्; तेन यष्ट्या हताः पराङ्मुखा बभूवुः।
Verse 7
शिवोपि सह सैन्येन युद्धं कृत्वा चिरं मुने । विकरालं च तं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः
शिवोऽपि सह सैन्येन चिरं युद्धं कृत्वा, मुने, तं विकरालं दृष्ट्वा परमं विस्मयं गतः।
Verse 8
छलेनैव च हंतव्यो नान्यथा हन्यते पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय सैन्यमध्ये व्यवस्थितः
छलेनैव च हंतव्यो नान्यथा हन्यते पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय सैन्यमध्ये व्यवस्थितः
Verse 9
शिवे दृष्टे तदा देवे निर्गुणे गुणरूपिणि । विष्णौ चैवाथ संग्रामे आयाते सर्वदेवताः
शिवे दृष्टे तदा देवे निर्गुणे गुणरूपिणि । विष्णौ चैवाथ संग्रामे आयाते सर्वदेवताः
Verse 10
गणाश्चैव महेशस्य महाहर्षं तदा ययुः । सर्वे परस्परं प्रीत्या मिलित्वा चक्रुरुत्सवम्
गणाश्चैव महेशस्य महाहर्षं तदा ययुः । सर्वे परस्परं प्रीत्या मिलित्वा चक्रुरुत्सवम्
Verse 11
अथ शक्तिसुतो वीरो वीरगत्या स्वयष्टितः । प्रथम पूजयामास विष्णुं सर्वसुखावहम्
अथ शक्तिसुतो वीरो वीरगत्या स्वयष्टितः । प्रथम पूजयामास विष्णुं सर्वसुखावहम्
Verse 12
अहं च मोहयिष्यामि हन्यतां च त्वया विभो । छलं विना न वध्योऽयं तामसोयं दुरासदः
अहं च मोहयिष्यामि हन्यतां च त्वया विभो । छलं विना न वध्योऽयं तामसोयं दुरासदः
Verse 13
इति कृत्वा मतिं तत्र सुसंमंत्र्य च शंभुना । आज्ञां प्राप्याऽभवच्छैवी विष्णुर्मोहपरायणः
इति तत्र मतिं कृत्वा शम्भुना सुसंमन्त्र्य च । तस्याज्ञां प्राप्य विष्णुः शैवीभावं समास्थाय मोहकार्ये परायणोऽभवत् ॥
Verse 14
शक्तिद्वयं तथा लीनं हरिं दृष्ट्वा तथाविधम् । दत्त्वा शक्तिबलं तस्मै गणेशायाभवन्मुने
शक्तिद्वयं तथा लीनं हरिं दृष्ट्वा तथाविधम् । दत्त्वा शक्तिबलं तस्मै गणेशायाभवन्मुने ॥
Verse 15
शक्तिद्वयेऽथ संलीने यत्र विष्णुः स्थितस्स्वयम् । परिघं क्षिप्तवांस्तत्र गणेशो बलवत्तरः
शक्तिद्वयेऽथ संलीने यत्र विष्णुः स्थितस्स्वयम् । परिघं क्षिप्तवांस्तत्र गणेशो बलवत्तरः ॥
Verse 16
इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशयुद्धगणेशशिरश्छेदन वर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः
इति श्रीशिवपुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशयुद्धगणेशशिरश्छेदनवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥
Verse 17
एकतस्तन्मुखं दृष्ट्वा शंकरोप्याजगाम ह । स्वत्रिशूलं समादाय सुक्रुद्धो युद्धकाम्यया
एकतस्तन्मुखं दृष्ट्वा शंकरोऽप्यग्रतो ययौ । स्वत्रिशूलं समादाय सुक्रुद्धो युद्धकाङ्क्षया ॥
Verse 18
स ददर्शागतं शंभुं शूलह्स्तं महेश्वरम् । हंतुकामं निजं वीरश्शिवापुत्रो महाबलः
स ददर्शागतं शम्भुं शूलहस्तं महेश्वरम् । हन्तुकामं निजं वीरः शिवापुत्रो महाबलः ॥
Verse 19
शक्त्या जघान तं हस्ते स्मृत्वा मातृपदांबुजम् । स गणशो महावीरश्शिवशक्तिप्रवर्द्धितः
शक्त्या जघान तं हस्ते स्मृत्वा मातृपदाम्बुजम् । स गणेषु महावीरः शिवशक्तिप्रवर्द्धितः ॥
Verse 20
त्रिशूलं पतितं हस्ताच्छिवस्य परमात्मनः । दृष्ट्वा सदूतिकस्तं वै पिनाकं धनुराददे
त्रिशूलं पतितं हस्ताच्छिवस्य परमात्मनः । दृष्ट्वा सदूतिकस्तं वै पिनाकं धनुराददे ॥
Verse 21
तमप्यपातयद्भूमौ परिघेण गणेश्वरः । हताः पंच तथा हस्ताः पञ्चभिश्शूलमाददे
तमप्यपातयद्भूमौ परिघेण गणेश्वरः । हताः पञ्च तथा हस्ताः पञ्चभिः शूलमाददे ॥
Verse 22
अहो दुःखतरं नूनं संजातमधुना मम । भवेत्पुनर्गणानां किं भवाचारी जगाविति
अहो दुःखतरं नूनं संजातमधुना मम। भवेत्पुनर्गणानां किं—भवाचारी जगाविति॥
Verse 23
एतस्मिन्नंतरे वीरः परिघेण गणेश्वरः । जघान सगणान् देवान्शक्तिदत्तबलान्वितः
एतस्मिन्नन्तरे वीरः परिघेण गणेश्वरः । शक्तिदत्तबलोपेतः सगणान् देवान् जघान ह ॥
Verse 24
गता दशदिशो देवास्सगणा परिघार्द्दिताः । न तस्थुस्समरे केपि तेनाद्भुतप्रहा रिणा
गता दशदिशो देवाः सगणाः परिघार्दिताः । न तस्थुः समरे केऽपि तेनाद्भुतप्रहारिणा ॥
Verse 25
विष्णुस्तं च गणं दृष्ट्वा धन्योयमिति चाब्रवीत् । महाबलो महावीरो महाशूरो रणप्रियः
विष्णुस्तं च गणं दृष्ट्वा धन्योऽयमिति चाब्रवीत् । महाबलो महावीरो महाशूरो रणप्रियः ॥
Verse 26
बहवो देवताश्चैव मया दृष्टास्तथा पुनः । दानवा बहवो दैत्या यक्षगंधर्वराक्षसाः
बहवो देवताश्चैव मया दृष्टास्तथा पुनः । दानवा बहवो दैत्या यक्षगन्धर्वराक्षसाः ॥
Verse 27
नैतेन गणनाथेन समतां यांति केपि च । त्रैलोक्येऽप्यखिले तेजो रूपशौर्यगुणादिभिः
नैतेन गणनाथेन केऽपि समतां यान्ति। त्रैलोक्येऽप्यखिले तेजो-रूप-शौर्य-गुणादिभिः कोऽपि न तुल्यः।
Verse 28
एवं संब्रुवतेऽमुष्मै परिघं भ्रामयन् स च । चिक्षेप विष्णवे तत्र शक्तिपुत्रो गणेश्वरः
एवं तस्मै संब्रुवाणः स शक्तिपुत्रो गणेश्वरः परिघं भ्रामयन् तत्रैव विष्णवे चिक्षेप।
Verse 29
चक्रं गृहीत्वा हरिणा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । तेन चक्रेण परिघो द्रुतं खंडीकृतस्तदा
हरिः चक्रं गृहीत्वा शिवपदाम्बुजं स्मृत्वा तेनैव चक्रेण परिघं द्रुतं तदा खण्डीकृतवान्।
Verse 30
खंडं तु परिघस्यापि हरये प्राक्षिपद्गणः । गृहीत्वा गरुडेनापि पक्षिणा विफलीकृतः
परिघस्य खण्डं गणो हरये प्राक्षिपत्; गरुडेनापि पक्षिणा गृहीत्वा तत् प्रहारं विफलीकृतम्।
Verse 31
एवं विचरितं कालं महावीरावुभावपि । विष्णुश्चापि गणश्चैव युयुधाते परस्परम्
एवं कालं विचरितं; महावीरावुभावपि विष्णुश्च गणश्चैव परस्परं युयुधाते।
Verse 32
पुनर्वीरवरश्शक्तिसुतस्स्मृतशिवो बली । गृहीत्वा यष्टिमतुलां तया विष्णुं जघान ह
पुनर्वीरवरः शक्तिसुतः स्मृतशिवो बली । गृहीत्वा यष्टिमतुलां तया विष्णुं जघान ह ॥
Verse 33
अविषह्य प्रहारं तं स भूमौ निपपात ह । द्रुतमुत्थाय युयुधे शिवापुत्रेण तेन वै
अविषह्य प्रहारं तं स भूमौ निपपात ह । द्रुतमुत्थाय युयुधे शिवापुत्रेण तेन वै ॥
Verse 34
एतदंतरमासाद्य शूलपाणिस्तथोत्तरे । आगत्य च त्रिशूलेन तच्छिरो निरकृंतत
एतदंतरमासाद्य शूलपाणिस्तथोत्तरे । आगत्य च त्रिशूलेन तच्छिरो निरकृंतत
Verse 35
छिन्ने शिरसि तस्यैव गणनाथस्य नारद । गणसैन्यं देवसैन्यमभवच्च सुनिश्चलम्
छिन्ने शिरसि तस्यैव गणनाथस्य नारद । गणसैन्यं देवसैन्यमभवच्च सुनिश्चलम्
Verse 36
नारदेन त्वयाऽऽगत्य देव्यै सर्वं निवेदितम् । मानिनि श्रूयतां मानस्त्याज्यो नैव त्वयाधुना
नारदेन त्वयाऽऽगत्य देव्यै सर्वं निवेदितम् । मानिनि श्रूयतां मानस्त्याज्यो नैव त्वयाधुना
Verse 37
इत्युक्त्वाऽन्तर्हितस्तत्र नारद त्वं कलिप्रियः । अविकारी सदा शंभुर्मनोगतिकरो मुनिः
इत्युक्त्वा स तत्रैवान्तर्हितोऽभवत्। “नारद, त्वं कलियुगस्य प्रियः। शम्भुः सदा निर्विकारः, मनोवेगसमः कार्यकर्तेति” मुनिरब्रवीत्॥
Frequently Asked Questions
A battlefield episode in which devas fight a powerful, śakti-empowered opponent; Viṣṇu is summoned, and Śiva’s intervention reframes the conflict toward resolution and communal celebration (utsava).
The chapter reads battle as theology: devas gain steadiness by remembering Śiva’s feet, and the text foregrounds Śiva as nirguṇa yet guṇarūpin—transcendent but actively manifest as the decisive ground of victory and order.
Śiva appears as Maheśa/Trilocana (the three-eyed Lord) and as the nirguṇa deity who nevertheless assumes guṇa-conditioned forms; Viṣṇu/Hari appears as the cosmic ally whose might still operates within Śiva’s overarching sovereignty.