कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
अध्यायेऽस्मिन् नारदप्रश्नानन्तरं ब्रह्मा परवृत्तान्तं निवेदयति। विधिनिर्दिष्टः विश्वामित्रः शिवतेजःपुत्रस्य अलौकिकं धाम समुपेत्य तद्दर्शनात् पूर्णकामो हृष्टः सन् नमस्कृत्य स्तुतिं करोति। शिवसुतः शिवेच्छया सङ्गममिति कथयित्वा वैदिकविहितान् संस्कारान् कर्तुं याचते, तस्माद्दिनादेव विश्वामित्रं स्वपुरोहितं नियुङ्क्ते चिरसम्मानं सर्वलोकपूजां च प्रतिजानाति। विश्वामित्रो विस्मितः प्रत्युवाच—नाहं जन्मना ब्राह्मणः, गाधिवंशीयः क्षत्रियोऽहं विश्वामित्रः, ब्राह्मणसेवापरश्चेति। एवं दिव्यदर्शनं स्तुतिः कर्मप्रमाणीकरणं वर्णाधिकारस्य सूक्ष्मविचारश्च संगृह्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ ब्रह्मन् सृष्टिकर प्रभो । ततः किमभवत्तत्र तद्वदाऽद्य कृपां कुरु
नारद उवाच—देवदेव प्रजानाथ ब्रह्मन् सृष्टिकर प्रभो। ततः किमभवत्तत्र तद्वदाऽद्य कृपां कुरु॥
Verse 2
ब्रह्मोवाच । तस्मिन्नवसरे तात विश्वामित्रः प्रतापवान् । प्रेरितो विधिना तत्रागच्छत्प्रीतो यदृच्छया
ब्रह्मोवाच—तस्मिन्नवसरे तात विश्वामित्रः प्रतापवान्। प्रेरितो विधिना तत्रागच्छत्प्रीतो यदृच्छया॥
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कार्तिकेयलीलावर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे ‘कार्तिकेयलीलावर्णनम्’ इति नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 4
अकरोत्सुनुतिं तस्य सुप्रसन्नेन चेतसा । विधिप्रेरितवाग्भिश्च विश्वामित्रः प्रभाववित्
ततः प्रभाववित् विश्वामित्रः सुप्रसन्नेन चेतसा विधिप्रेरितवाग्भिः तस्मै स्तुतिं चकार।
Verse 5
ततस्सोऽभूत्सुतस्तत्र सुप्रसन्नो महोति कृत् । सुप्रहस्याद्भुतमहो विश्वामित्रमुवाच च
ततः स तत्र सुतोऽभूत् सुप्रसन्नो महोतिकृत्। सुप्रहस्याद्भुतमहो विश्वामित्रमुवाच च॥
Verse 6
शिवसुत उवाच । शिवेच्छया महाज्ञानिन्नकस्मात्त्वमिहागतः । संस्कारं कुरु मे तात यथावद्वेदसंमितम्
शिवसुत उवाच—शिवेच्छया महाज्ञानिन् अकस्मात् त्वमिहागतः। संस्कारं कुरु मे तात यथावद्वेदसंमितम्॥
Verse 7
अद्यारभ्य पुरोधास्त्वं भव मे प्रीतिमावहन् । भविष्यसि सदा पूज्यस्सर्वेषां नात्र संशयः
अद्यप्रभृति पुरोधास्त्वं भव मे प्रीतिमावहन्। भविष्यसि सदा पूज्यः सर्वेषां नात्र संशयः॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुप्रसन्नो हि गाधिजः । तमुवाचानुदात्तेन स्वरेण च सुविस्मितः
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुप्रसन्नो हि गाधिजः। तमुवाचानुदात्तेन स्वरेण च सुविस्मितः॥
Verse 9
विश्वामित्र उवाच । शृणु तात न विप्रोऽहं गाधिक्षत्रियबालकः । विश्वामित्रेति विख्यातः क्षत्रियो विप्रसेवकः
विश्वामित्र उवाच । शृणु तात, न विप्रोऽहं गाधिक्षत्रियबालकः। विश्वामित्रेति विख्यातः क्षत्रियो विप्रसेवकः॥
Verse 10
इति स्वचरितं ख्यातं मया ते वरबालक । कस्त्वं स्वचरितं ब्रूहि विस्मितायाखिलं हि मे
इति ते वरबालक, मया स्वचरितं ख्यातम्। अधुना त्वं कः? स्वचरितं मे सर्वं ब्रूहि; अहं हि समग्रं विस्मितः।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वच स्तस्य तत्स्ववृत्तं जगाद ह । ततश्चोवाच सुप्रीत्या गाधिजं तं महोतिकृत्
ब्रह्मोवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा स स्ववृत्तं जगाद ह। ततः सुप्रीत्या महोतिकृत् गाधिजं तमुवाच।
Verse 12
शिवसुत उवाच । विश्वामित्र वरान्मे त्वं ब्रह्मर्षिर्नाऽत्र संशयः । वशिष्ठाद्याश्च नित्यं त्वां प्रशंसिष्यंति चादरात्
शिवसुत उवाच— विश्वामित्र! मम वरात् त्वं नूनं ब्रह्मर्षिः, नात्र संशयः। वशिष्ठादयश्च ऋषयः सदा त्वां सादरं प्रशंसिष्यन्ति।
Verse 13
अतस्त्वमाज्ञया मे हि संस्कारं कर्तुमर्हसि । इदं सर्वं सुगोप्यं ते कथनीयं न कुत्रचित्
अतस्त्वं ममाज्ञया संस्कारं कर्तुमर्हसि। एतत्सर्वं तव सुगोप्यं; न कुत्रचित् कथनीयम्।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । ततोकार्षीत्स संस्कारं तस्य प्रीत्याऽखिलं यथा । शिवबालस्य देवर्षे वेदोक्तविधिना परम्
ब्रह्मोवाच— ततः स देवर्षेः प्रीत्या शिवबालस्य तस्य वेदोक्तविधिना परं यथाविधि सर्वान् संस्कारान् अखिलान् अकार्षीत्।
Verse 15
शिवबालोपि सुप्रीतो दिव्यज्ञानमदात्परम् । विश्वामित्राय मुनये महोतिकारकः प्रभुः
शिवबालोऽपि सुप्रीतः परं दिव्यज्ञानमदात्। विश्वामित्राय मुनये प्रभुर्महोपकारकः॥
Verse 16
पुरोहितं चकारासौ विश्वामित्रं शुचेस्सुत । तदारभ्य द्विजवरो नानालीलाविशारदः
पुरोहितं चकारासौ विश्वामित्रं शुचेः सुत। तदारभ्य द्विजवरो नानालीलाविशारदः॥
Verse 17
इत्थं लीला कृता तेन कथिता सा मया मुने । तल्लीलामपरां तात शृणु प्रीत्या वदाम्यहम्
इत्थं लीला कृता तेन कथिता सा मया मुने । तल्लीलामपरां तात शृणु प्रीत्या वदाम्यहम् ॥
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तात श्वेतनामा च संप्रति । तत्राऽपश्यत्सुतं दिव्यं निजं परम पावनम्
तस्मिन्नवसरे तात श्वेतनामा च संप्रति । तत्रापश्यत्सुतं दिव्यं निजं परमपावनम् ॥
Verse 19
ततस्तं पावको गत्वा दृष्ट्वालिंग्य चुचुम्ब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शस्त्रं शक्तिन्ददौ च सः
ततः पावकदेवोऽसौ तं गत्वा दृष्ट्वा सस्नेहमालिङ्ग्य चुचुम्ब च। “पुत्र” इति समाहूय तस्मै स्वां शक्तिं शस्त्ररूपां ददौ सः॥
Verse 20
गुहस्तां शक्तिमादाय तच्छृंगं चारुरोह ह । तं जघान तया शक्त्या शृंगो भुवि पपात सः
गुहः सा शक्तिमादाय तच्छृङ्गं चारुरोह ह। तया शक्त्या स तं जघान, शृङ्गो भुवि पपात ह॥
Verse 21
दशपद्ममिता वीरा राक्षसाः पूर्वमागताः । तद्वधार्थं द्रुतं नष्टा बभूवुस्तत्प्रहारतः
दशपद्ममिता वीरा राक्षसाः पूर्वमागताः। तद्वधार्थं द्रुतं नष्टा बभूवुस्तत्प्रहारतः॥
Verse 22
हाहाकारो महानासीच्चकंपे साचला मही । त्रैलोक्यं च सुरेशानस्सदेवस्तत्र चागमत्
हाहाकारो महानासीच्चकम्पे साचला मही। त्रैलोक्यं च व्यथितं, सुरेशानः सदेवस्तत्र चागमत्।
Verse 23
दक्षिणे तस्य पार्श्वे च वज्रेण स जघान च । शाखनामा ततो जातः पुमांश्चैको महाबलः
ततः स वज्रेण तस्य दक्षिणपार्श्वं जघान। तस्मादाघातात् महाबलः एकः पुमान् जातः, स च “शाखनामा” इति विख्यातः।
Verse 24
पुनश्शक्रो जघानाऽऽशु वामपार्श्वे हि तं तदा । वज्रेणाऽन्यः पुमाञ्जातो विशाखाख्योऽपरो बली
पुनः शक्रः तं वामपार्श्वे वज्रेण शीघ्रं जघान। तस्मादाघातात् अन्यः बली पुमान् जातः, स च “विशाख” इति नाम्ना प्रसिद्धः।
Verse 25
तदा स्कंदादिचत्वारो महावीरा महाबलाः । इन्द्रं हंतुं द्रुतं जग्मुस्सोयं तच्छरणं ययौ
तदा स्कन्दादयः चत्वारः महावीराः महाबलाः इन्द्रं हन्तुं द्रुतं जग्मुः। तत् दृष्ट्वा स इन्द्रः तस्य चरणयोः शरणं शीघ्रं ययौ।
Verse 27
शक्रस्स सामरगणो भयं प्राप्य गुहात्ततः । ययौ स्वलोकं चकितो न भेदं ज्ञातवान्मुने
शक्रः ससामरगणो भयग्रस्तः गुहात्ततः। चकितः स्वलोकं ययौ, न भेदं ज्ञातवान् मुने॥
Verse 28
स बालकस्तु तत्रैव तस्थाऽऽवानंदसंयुतः । पूर्ववन्निर्भयस्तात नानालीलाकरः प्रभुः
स बालकस्तु तत्रैव तस्थौ आनन्दसंयुतः। पूर्ववन्निर्भयः तात, नानालीलाकरः प्रभुः॥
Verse 29
तस्मिन्नवसरे तत्र कृत्तिकाख्याश्च षट् स्त्रियः । स्नातुं समागता बालं ददृशुस्तं महाप्रभुम्
तस्मिन्नवसरे तत्र कृत्तिकाख्याः षट् स्त्रियः। स्नातुं समागता बालं ददृशुस्तं महाप्रभुम्॥
Verse 30
ग्रहीतुं तं मनश्चक्रुस्सर्वास्ता कृत्तिकाः स्त्रियः । वादो बभूव तासां तद्ग्रहणेच्छापरो मुने
ग्रहीतुं तं मनश्चक्रुः सर्वास्ताः कृत्तिकाः स्त्रियः। तासां तद्ग्रहणेच्छापरं वादोऽभवत् मुने॥
Verse 31
तद्वादशमनार्थं स षण्मुखानि चकार ह । पपौ दुग्धं च सर्वासां तुष्टास्ता अभवन्मुने
तद्विवादशमनार्थं स षण्मुखानि चकार ह । सर्वासां दुग्धं पपौ ताभ्यः, तुष्टास्ता अभवन् मुने ॥
Verse 32
तन्मनोगतिमाज्ञाय सर्वास्ताः कृत्तिकास्तदा । तमादाय ययुर्लोकं स्वकीयं मुदिता मुने
तन्मनोगतिमाज्ञाय सर्वास्ताः कृत्तिकास्तदा; तमादाय ययुर्लोकं स्वकीयं मुदिता मुने।
Verse 33
तं बालकं कुमाराख्यं स्तनं दत्त्वा स्तनार्थिने । वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं सूर्याधिकप्रभम्
स्तनार्थिने कुमाराख्याय तस्मै बालकाय स्तनं दत्त्वा, ईशस्य सुतं सूर्याधिकप्रभं सा पोषयामास वर्द्धयामास।
Verse 34
न चक्रुर्बालकं याश्च लोचनानामगोचरम् । प्राणेभ्योपि प्रेमपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रक
याश्च तं बालकं लोचनानामगोचरं न चक्रुः; स प्राणेभ्योऽपि प्रेमपात्रं, तस्य पोष्टुः पुत्रकः प्रियः।
Verse 35
यानि यानि च वस्त्राणि त्रैलोक्ये दुर्लभानि च । ददुस्तस्मै च ताः प्रेम्णा भूषणानि वराणि वै
यानि यानि च वस्त्राणि त्रैलोक्ये दुर्लभानि च । तानि तस्मै प्रेम्णा ददुः, तथा भूषणानि वराणि वै ॥
Verse 36
दिनेदिने ताः पुपुषुर्बालकं तं महाप्रभुम् । प्रसंसितानि स्वादूनि भोजयित्वा विशेषतः
दिनेदिने ताः स्त्रियः तं बालकं महाप्रभुं प्रेम्णा पुपुषुः । प्रशंसितानि स्वादूनि भोज्यानि विशेषतः भोजयामासुः ॥
Verse 37
अथैकस्मिन् दिने तात स बालः कृत्तिकात्मजः । गत्वा देवसभां दिव्यां सुचरित्रं चकार ह
अथैकस्मिन् दिने तात स बालः कृत्तिकात्मजः । गत्वा देवसभां दिव्यां सुचरित्रं चकार ह ॥
Verse 38
स्वमहो दर्शयामास देवेभ्यो हि महाद्भुतम् । सविष्णुभ्योऽखिलेभ्यश्च महोतिकरबालकः
स्वमहो दर्शयामास देवेभ्यो हि महाद्भुतम् । सविष्णुभ्योऽखिलेभ्यश्च महोतिकरबालकः ॥
Verse 39
तं दृष्ट्वा सकलास्ते वै साच्युतास्सर्षयस्सुराः । विस्मयं प्रापुरत्यन्तं पप्रच्छुस्तं च बालकम्
तं दृष्ट्वा सकलास्ते वै साच्युतास्सर्षयस्सुराः । विस्मयं प्रापुरत्यन्तं पप्रच्छुस्तं च बालकम् ॥
Verse 40
को भवानिति तच्छ्रुत्वा न किंचित्स जगाद ह । स्वालयं स जगामाऽशु गुप्तस्तस्थौ हि पूर्ववत्
“को भवान्” इति वाक्यं श्रुत्वा स किञ्चिदपि न जगाद ह। शीघ्रं स्वालयं जगाम, गुप्तः पूर्ववत् तत्रैव तस्थौ॥
Frequently Asked Questions
Viśvāmitra’s providential arrival at the supramundane abode of Śiva’s son (Kārttikeya), his reverential praise, and Kārttikeya’s commissioning of Viśvāmitra to perform Veda-sanctioned saṃskāras and serve as purohita.
The chapter frames divine encounter as governed by Śiva’s will (śivecchā) and uses the alaukika vision to authorize ritual order: stuti leads to saṃskāra, and priestly mediation is established through divine appointment rather than merely birth-based claims.
Kārttikeya is presented as tejas-bearing (radiant), dwelling in an alaukika dhāma, and exercising sovereign authority to institute ritual roles (purohita) and demand vedasaṃmita propriety in saṃskāra.