गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha

Verse 1

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम् ॥

Verse 2

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम् ॥

Verse 3

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

ब्रह्मोवाच—साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना। श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम॥

Verse 4

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम्। दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्॥

Verse 5

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

तत्र पित्रोर्लालयतोः स्नेहपरिपोषितयोः सुतयोः सुखं परमं व्यवर्द्धत। सदा प्रीत्या मुदा चाति तौ सुतौ नित्यं क्रीडां चक्रतुः॥

Verse 6

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

मुनीश्वर, तौ एव तनयौ तत्र स्थितौ महाभक्त्या युक्तौ स्वमातापित्रोः परिचर्यां प्रचक्रतुः॥

Verse 7

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोः स्नेहः सदा तदधिकः। स महाञ् स्नेहः शुक्लपक्षे शशीव नित्यं व्यवर्द्धत॥

Verse 8

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

देवर्षे, कदाचित् तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ शिवा शिवश्च स्थितौ। तौ सुविचारपरायणौ परतत्त्वविमर्शे मनः समर्प्य तस्थतुः॥

Verse 9

शिवा शिवावूचतुः । विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

शिवा शिवश्च ऊचतुः— ‘विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति तावुभौ। पुत्रयोरुभयोः शुभो विवाहः कथं कार्यः?’॥

Verse 10

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च—इति चिन्तासमुद्विग्नौ, लीलानन्देन तौ बभूवतुः।

Verse 11

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ; तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने।

Verse 12

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

अहं च परिणेष्यामि, ह्यहं चैव पुनः पुनः—इति; परस्परं नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ।

Verse 13

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दम्पती जगतां प्रभू; लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ।

Verse 14

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः—इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता।

Verse 15

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

कदाचित्काले तौ पितरौ उपविष्टौ स्वपुत्रकौ समाहूय तत्र तदा पुत्रयोः प्रति वचनं कथयामासतुः।

Verse 16

शिवाशिवावूचतुः । अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

शिवाशिवावूचतुः— अस्माभिः पूर्वं नियमः कृतः, स हि युवयोः सुखदः। हे सुसुतौ, प्रीत्या शृणुतं; यथार्थं वां वदावः।

Verse 17

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ, नात्र कश्चिद्विशेषः। तस्मात् पणः कृतः शन्दश्च उभयोः पुत्रयोः सममेव प्रवर्तते।

Verse 18

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

यः कश्चित् सर्वां पृथिवीं क्रान्त्वा पूर्वं पुनरुपाव्रजेत्, तस्यैव प्रथमं शुभलक्षणो विवाहः कार्यः।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

ब्रह्मोवाच— तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः। मन्दिरात् तूर्णं निर्गत्य पृथिवीक्रमणाय जगाम वै।

Verse 20

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचार्येति चित्त एव पुनः पुनः ॥

Verse 21

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं लङ्घितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः ॥

Verse 22

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

किं पुनः पृथिवीमेतां क्रान्त्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत् ॥

Verse 23

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

यथाविधि स्नात्वा स्वयमेव गृहं समागत्य स पुनस्तत्र पितरं मातरं च उवाच।

Verse 24

गणेश उवाच । आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

गणेश उवाच । अत्र हि पूजार्थं आसनं स्थापितम् । अतः युवां पूज्यौ पितरौ अत्रासने उपविशतम्, येन मम मनोरथः परिपूर्यताम् ॥

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा पार्वतीपरमेश्वरौ । तत्रासने समुत्थाय स्थितौ पूजाग्रहणाय वै ॥

Verse 26

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

तेनाथ तौ सम्यक् पूजितौ, तौ च पुनः पुनः प्रचक्रामतुः । एवं सः अपि तथा सप्त प्रणामान् कृतवान् ॥

Verse 27

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

अथ बुद्धिसागरः गणेशः बद्धाञ्जलिः उवाच । बहुधा पुनः पुनः स्तुत्वा पितरौ प्रेमविह्वलः ॥

Verse 28

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

गणेश उवाच । भो मातः भो पितः त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रम् अत्रैव कर्तव्यः मम विवाहः शुभः ॥

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

ब्रह्मोवाच—इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः। महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा॥

Verse 30

शिवा शिवावूचतुः । प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

शिवा शिवावूचतुः—प्रक्रामेत भवान् सम्यक् पृथिवीं च सकाननाम्। कुमारो गतवांस्तत्र; त्वं गच्छ, पुरम् आव्रज॥

Verse 31

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

ब्रह्मोवाच—एवं पित्रोर्वचनं श्रुत्वा गणपतिः संयतः सन् द्रुतं तत्रैव क्रोधसंयुतं वचनमुवाच।

Verse 32

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

गणेश उवाच—भो मातः भो पितः, धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ; अतः सत्तमौ, धर्मतः सम्यग् मम वचनं शृणुतम्।

Verse 33

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

मया तु पृथिवी क्रान्ता सप्तवारं पुनः पुनः; एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह।

Verse 34

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम् ॥

Verse 35

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रान्ता महद्भिर्गहनैयुता ॥

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 37

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृथ्वीकृतपरिक्रमः ॥

Verse 38

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये वर्तते; किं तु तत्तथ्यं, न वा तथ्यम्, अथवा तथ्यमेवैकम्?

Verse 39

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

पितॄणां पूजनं कृत्वा यः प्रक्रान्तिं करोति च। तस्य निश्चितं पृथिवीजन्यफलं भवति।

Verse 40

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

यो वै गृहे पितरौ अपहाय तीर्थमाव्रजेत्, तस्य पापं तथा प्रोक्तं यथा तयोर् हनने भवेत्।

Verse 41

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

पुत्रस्य महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपङ्कजम्; अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा पुनः पुनः सम्प्राप्यते।

Verse 42

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम्; पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्।

Verse 43

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

इति शास्त्राणि वेदाश्च निरन्तरं भाषन्ते; तस्माद् भवद्भ्यां तत् कार्यं, असत्यं पुनरेव मा।

Verse 44

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

यदि भवदीयं ह्यिदं रूपमिह असत्यं स्यात्, तदा वेदोऽप्यसत्य एव स्यादिति न संशयः॥

Verse 45

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

शीघ्रं मम विवाहः विधीयतां; शुभोऽयं विवाहकर्म क्रियताम्। अन्यथा वेदशास्त्राणि मिथ्येति घोष्यन्तामिति।

Verse 46

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

द्वयोर्मध्ये यत् श्रेष्ठतमं स्यात् तत् सम्यग्विचार्य; तत् प्रयत्नेन कर्तव्यम्—पितरौ हि धर्मरूपिणौ।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रः स गणेशः प्रकृष्टधीः। विरराम तदा महाज्ञानी बुद्धिमतां वरः॥

Verse 48

तौ दंपती च विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

तौ दम्पती विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा। तस्य वाक्यं श्रुत्वा परमं विस्मयं गतौ॥

Verse 49

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

ततः शिवा शिवश्चैव प्रीत्या पुत्रं बुद्धिविचक्षणम्; यथार्थप्रभाषिणं तौ सुप्रशस्योचतुः।

Verse 50

शिवाशिवावूचतुः । पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

शिवाशिवावूचतुः—पुत्र, ते विमला बुद्धिः समुत्पन्ना महात्मन्; त्वयोक्तं यद्वचः तदेव यथार्थं, नान्यथा।

Verse 51

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

समुत्पन्ने दुःखे यस्य बुद्धिः प्रसन्ना स्थिरा च भवति, तस्य दुःखं विनश्यति—सूर्यदर्शने तम इव। सा चोत्तमा बुद्धिः पतौ शिवे सम्यग्ज्ञानरूपा, पाशबन्धं छित्त्वा शोकं विलापयति।

Verse 52

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य; निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम्। कूपे सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः॥

Verse 53

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम्। त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्॥

Verse 54

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

सम्यक् कृतं त्वया यत् तदिह केनापि न शक्यते। आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना॥

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

ब्रह्मोवाच— इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम् ॥