देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः ब्रह्माणं महादेव्याः प्रसङ्गोत्तरं पृच्छति। ब्रह्मा वदति—गणाः वाद्यानि निनाद्य महोत्सवं कुर्वन्ति, शिवश्च शिरश्छेदानन्तरं शोकमापद्यते। गिरिजा देवी क्रोधशोकाभ्यां दग्धा स्वहानिं विलप्य, अपराधिनो गणान् नाशयितुं वा प्रलयं कर्तुं वा मनसि चिन्तयति। तदा जगदम्बा क्षणेन असंख्याः शक्तीः प्रादुर्भावयति; ताः देवीं प्रणम्य आज्ञां याचन्ति। महामाया शम्भुशक्तिः प्रकृतिरूपा देवी ताः अविलम्बेन लयकर्म कर्तुं दृढमाज्ञापयति; एवं शोकात् क्रोधवृद्धिः, शक्तिव्यक्तिः, लोकव्यवस्थायाः सह संहारवेगस्य संघर्षश्च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन् वद महाप्राज्ञ तद्वृत्तान्तेखिले श्रुते । किमकार्षीन्महादेवी श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
नारद उवाच— ब्रह्मन् महाप्राज्ञ, अखिलं तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा; तत्त्वतः वद, महादेवी किमकार्षीत्? श्रोतुमिच्छामि॥
Verse 2
ब्रह्मोवाच । श्रूयतां मुनिशार्दूल कथयाम्यद्य तद्ध्रुवम् । चरितं जगदंबाया यज्जातं तदनंतरम्
ब्रह्मोवाच— शृणु मुनिशार्दूल, अद्य तद्ध्रुवं कथयामि। जगदम्बायाः पावनचरितं यच्च तदनन्तरं जातम्॥
Verse 3
मृदंगान्पटहांश्चैव गणाश्चावादयंस्तथा । महोत्सवं तदा चक्रुर्हते तस्मिन्गणाधिपे
मृदङ्गान् पटहान् चैव गणाश्चावादयन् तथा। महोत्सवं तदा चक्रुः हते तस्मिन् गणाधिपे॥
Verse 4
शिवोपि तच्छिरश्छित्वा यावद्दुःखमुपाददे । तावच्च गिरिजा देवी चुक्रोधाति मुनीश्वर
मुनीश्वर, शिवोऽपि तच्छिरश्छित्वा यावद्दुःखमुपाददे। तावच्च गिरिजा देवी अतिक्रुद्धा बभूव॥
Verse 5
किं करोमि क्व गच्छामि हाहादुःखमुपागतम् । कथं दुःखं विनश्येतास्याऽतिदुखं ममाधुना
किं करोमि क्व गच्छामि हाहादुःखमुपागतम् । कथं दुःखं विनश्येतास्यऽतिदुःखं ममाधुना ॥
Verse 6
मत्सुतो नाशितश्चाद्य देवेस्सर्वैर्गणैस्तथा । सर्वांस्तान्नाशयिष्यामि प्रलयं वा करोम्यहम्
अद्य देवैः सर्वैर्गणैः सह मम सुतो नाशितः। अतः सर्वान् तान् नाशयिष्यामि, अथवा अहमेव प्रलयं करिष्यामि॥
Verse 7
इत्येवं दुःखिता सा च शक्तीश्शतसहस्रशः । निर्ममे तत्क्षणं क्रुद्धा सर्वलोकमहेश्वरी
इत्येवं दुःखिता सा सर्वलोकमहेश्वरी पराशक्तिः। तत्क्षणं क्रुद्धा शक्तीः शतसहस्रशो निर्ममे॥
Verse 8
निर्मितास्ता नमस्कृत्य जगदंबां शिवां तदा । जाज्वल्यमाना ह्यवदन्मातरादिश्यतामिति
निर्मितास्ता जगदम्बां शिवां तदा नमस्कृत्य। जाज्वल्यमानाः ऊचुः—मातरः, आदिश्यतां किम् करणीयमिति॥
Verse 9
तच्छुत्वा शंभुशक्तिस्सा प्रकृतिः क्रोधतत्परा । प्रत्युवाच तु तास्सर्वा महामाया मुनीश्वर
तच्छ्रुत्वा शम्भुशक्तिः सा प्रकृतिः क्रोधतत्परा। महामाया मुनीश्वर ताः सर्वाः प्रत्युवाच ह॥
Verse 10
देव्युवाच । हे शक्तयोऽधुना देव्यो युष्माभिर्मन्निदेशतः । प्रलयश्चात्र कर्त्तव्यो नात्र कार्या विचारणा
देव्युवाच—हे शक्तयः, हे देव्यो, इदानीं मम निर्देशतः अत्र प्रलयः कर्तव्यः; अत्र विचारणा न कार्या।
Verse 11
देवांश्चैव ऋषींश्चैव यक्षराक्षसकांस्तथा । अस्मदीयान्परांश्चैव सख्यो भक्षत वै हठात्
सख्यः, देवांश्च ऋषींश्च यक्षराक्षसकान् तथा; अस्मदीयान् परांश्चैव हठात् वै भक्षत।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । तदाज्ञप्ताश्च तास्सर्वाश्शक्तयः क्रोधतत्पराः । देवादीनां च सर्वेषां संहारं कर्तुमुद्यताः
ब्रह्मोवाच—तदाज्ञप्ताः ताः सर्वाः शक्तयः क्रोधतत्पराः; देवादीनां सर्वेषां संहारं कर्तुमुद्यताः।
Verse 13
यथा च तृणसंहारमनलः कुरुते तथा । एवं ताश्शक्तयस्सर्वास्संहारं कर्तुमुद्यताः
यथा अनलः तृणसंहारं करोति तथा; एवं ताः सर्वाः शक्तयः संहारं कर्तुमुद्यताः।
Verse 14
गणपो वाथ विष्णुर्वा ब्रह्मा वा शंकरस्तथा । इन्द्रो वा यक्षराजो वा स्कंदो वा सूर्य एव वा
गणपो वा विष्णुर्वा ब्रह्मा वा शंकरस्तथा; इन्द्रो वा यक्षराजो वा स्कन्दो वा सूर्य एव वा।
Verse 15
सर्वेषां चैव संहारं कुर्वंति स्म निरंतरम् । यत्रयत्र तु दृश्येत तत्रतत्रापि शक्तयः
शक्तयश्चैव सर्वेषां संहारं निरन्तरं कुर्वन्ति स्म; यत्र यत्र तु दृश्येत तत्र तत्रापि शक्तयः।
Verse 16
कराली कुब्जका खंजा लंबशीर्षा ह्यनेकशः । हस्ते धृत्वा तु देवांश्च मुखे चैवाक्षिपंस्तदा
कराली कुब्जका खञ्जा लम्बशीर्षा ह्यनेकशः; हस्ते धृत्वा तु देवांश्च मुखे चैवाक्षिपंस्तदा।
Verse 17
तं संहारं तदा दृष्ट्वा हरो ब्रह्मा तथा हरिः । इन्द्रादयोऽखिलाः देवा गणाश्च ऋषयस्तथा
तं संहारं तदा दृष्ट्वा हरो ब्रह्मा तथा हरिः । इन्द्रादयोऽखिलाः देवा गणाश्च ऋषयस्तथा ॥
Verse 18
किं करिष्यति सा देवी संहारं वाप्यकालतः । इति संशयमापन्ना जीवनाशा हताऽभवत्
किं करिष्यति सा देवी संहारं वाप्यकालतः । इति संशयमापन्ना जीवनाशा हताऽभवत् ॥
Verse 19
सर्वे च मिलिताश्चेमे कि कर्त्तव्यं विचिंत्यताम् । एवं विचारयन्तस्ते तूर्णमूचुः परस्परम्
सर्वे चेमे मिलिताः; किं कर्तव्यं इति विचिन्त्यताम्। एवं विचारयन्तस्ते तूर्णं परस्परमूचुः।
Verse 20
यदा च गिरिजा देवी प्रसन्ना हि भवेदिह । तदा चैव भवेत्स्वास्थ्यं नान्यथा कोटियत्नतः
यदा गिरिजा देवीह प्रसन्ना भवेदिह, तदैव स्वास्थ्यं कल्याणं च भवति; नान्यथा कोटियत्नैरपि।
Verse 21
शिवोपि दुःखमापन्नो लौकिकीं गतिमाश्रितः । मोहयन्सकलांस्तत्र नानालीलाविशारदः
शिवोऽपि दुःखमापन्न इव तत्र लौकिकीं गतिमाश्रितः; नानालीलाविशारदः स सर्वान् मोहयामास।
Verse 22
सर्वेषां चैव देवानां कटिर्भग्ना यदा तदा । शिवा क्रोधमयी साक्षाद्गंतुं न पुर उत्सहेत्
सर्वेषां देवानां कटिर्भग्ना यदा तदा, शिवा क्रोधमयी साक्षाद् गन्तुं न पुर उत्सहेत्।
Verse 23
स्वीयो वा परकीयो वा देवो वा दानवोपि वा । गणो वापि च दिक्पालो यक्षो वा किन्नरो मुनिः
स्वीयो वा परकीयो वा देवो वा दानवोऽपि वा । गणो वा दिक्पालो वा यक्षः किन्नर एव वा मुनिरपि—यः कश्चिदेव स शिवाधीन एव ज्ञेयः, शिवानुग्रहपरिणामगोचरश्च ।
Verse 24
विष्णुर्वापि तथा ब्रह्मा शंकरश्च तथा प्रभुः । न कश्चिद्गिरिजाग्रे च स्थातुं शक्तोऽभवन्मुने
मुने, विष्णुरपि तथा ब्रह्मा शंकरश्च प्रभुः—गिरिजाग्रे स्थातुं कश्चिदपि न शक्तोऽभवत्।
Verse 25
जाज्वल्यमानं तत्तेजस्सर्वतोदाहि तेऽखिलाः । दृष्ट्वा भीततरा आसन् सर्वे दूरतरं स्थिताः
तत् जाज्वल्यमानं तेजः सर्वतो दाहि दृष्ट्वा तेऽखिलाः भीततरा अभवन्; सर्वे दूरतरं स्थिताः।
Verse 26
एतस्मिन्समये तत्र नारदो दिव्यदर्शनः । आगतस्त्वं मुने देवगणानां सुखहेतवे
एतस्मिन्नेव काले तत्र दिव्यदर्शनसमन्वितो नारदः मुनिः देवगणानां सुखशान्त्यर्थं समागतः।
Verse 27
ब्रह्माणं मां भवं विष्णुं शंकरं च प्रणम्य साः । समागत्य मिलित्वोचे विचार्य कार्यमेव वा
ब्रह्माणं मां भवं विष्णुं शंकरं च प्रणम्य ताः समागत्यैकत्र मिलित्वा कार्यविचारं कृत्वा वचनमूचुः।
Verse 28
सर्वे संमंत्रयां चक्रुस्त्वया देवा महात्मना । दुःखशांतिः कथं स्याद्वै समूचुस्तत एव ते
ततः सर्वे देवा महात्मन् त्वया सह संमन्त्रयामासुः; तत एव ते समूचुः—दुःखशान्तिः कथं स्यादिति।
Verse 29
यावच्च गिरिजा देवी कृपां नैव करिष्यति । तावन्नैव सुखं स्याद्वै नात्र कार्या विचारणा
यावच्च गिरिजा देवी कृपां नैव करिष्यति । तावन्नैव सुखं स्याद्वै नात्र कार्या विचारणा ॥
Verse 30
ऋषयो हि त्वदाद्याश्च गतास्ते वै शिवान्तिकम् । सर्वे प्रसादयामासुः क्रोधशान्त्यै तदा शिवाम्
ऋषयो हि त्वदाद्याश्च गतास्ते वै शिवान्तिकम् । सर्वे प्रसादयामासुः क्रोधशान्त्यै तदा शिवाम् ॥
Verse 31
पुनः पुनः प्रणेमुश्च स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । सर्वे प्रसादयन्प्रीत्या प्रोचुर्देवगणाज्ञया
पुनः पुनः प्रणेमुश्च स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । सर्वे प्रसादयन्प्रीत्या प्रोचुर्देवगणाज्ञया ॥
Verse 32
सुरर्षय ऊचुः । जगदम्ब नमस्तुभ्यं शिवायै ते नमोस्तु ते । चंडिकायै नमस्तुभ्यं कल्याण्यै ते नमोस्तु ते
सुरर्षय ऊचुः । जगदम्ब नमस्तुभ्यं शिवायै ते नमोस्तु ते । चण्डिकायै नमस्तुभ्यं कल्याण्यै ते नमोस्तु ते ॥
Verse 33
आदिशक्तिस्त्वमेवांब सर्वसृष्टिकरी सदा । त्वमेव पालिनी शक्तिस्त्वमेव प्रलयंकरी
आदिशक्तिस्त्वमेवाम्ब सर्वसृष्टिकरी सदा । त्वमेव पालिनी शक्तिस्त्वमेव प्रलयंकरी ॥
Verse 34
प्रसन्ना भव देवेशि शांतिं कुरु नमोस्तु ते । सर्वं हि विकलं देवि त्रिजगत्तव कोपतः
प्रसन्ना भव देवेशि शान्तिं कुरु नमोऽस्तु ते । सर्वं हि विकलं देवि त्रिजगत्तव कोपतः ॥
Verse 35
ब्रह्मोवाच । एवं स्तुता परा देवी ऋषिभिश्च त्वदादिभिः । क्रुद्धदृष्ट्या तदा ताश्च किंचिन्नोवाच सा शिवा
ब्रह्मोवाच । एवं स्तुता परा देवी ऋषिभिश्च त्वदादिभिः । क्रुद्धदृष्ट्या तदा ताश्च किंचिन्नोवाच सा शिवा ॥
Verse 36
तदा च ऋषयस्सर्वे नत्वा तच्चरणांबुजम् । पुनरूचुश्शिवां भक्त्या कृतांजलिपुटाश्शनैः
तदा च ऋषयस्सर्वे नत्वा तच्चरणाम्बुजम् । पुनरूचुः शिवां भक्त्या कृताञ्जलिपुटाः शनैः ॥
Verse 37
ऋषय ऊचुः क्षम्यतां देवि संहारो जाय तेऽधुना । तव स्वामी स्थितश्चात्र पश्य पश्य तमंबिके
ऋषय ऊचुः । क्षम्यतां देवि संहारो जायतेऽधुना । तव स्वामी स्थितश्चात्र पश्य पश्य तमम्बिके ॥
Verse 38
वयं के च इमे देवा विष्णुब्रह्मादयस्तथा । प्रजाश्च भवदीयाश्च कृतांजलिपुटाः स्थिताः
वयं के च इमे देवा विष्णुब्रह्मादयस्तथा । प्रजाश्च भवदीयाश्च कृताञ्जलिपुटाः स्थिताः ॥
Verse 39
क्षंतव्यश्चापराधो वै सर्वेषां परमेश्वरि । सर्वे हि विकलाश्चाद्य शांतिं तेषां शिवे कुरु
क्षंतव्यश्चापराधो वै सर्वेषां परमेश्वरि । सर्वे हि विकलाश्चाद्य शांतिं तेषां शिवे कुरु ॥
Verse 40
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ऋषयस्सर्वे सुदीनतरमाकुलाः । संतस्थिरे चंडिकाग्रे कृतांजलिपुटास्तदा
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ऋषयस्सर्वे सुदीनतरमाकुलाः । संतस्थिरे चंडिकाग्रे कृतांजलिपुटास्तदा ॥
Verse 41
एवं श्रुत्वा वचस्तेषां प्रसन्ना चंडिकाऽभवत् । प्रत्युवाच ऋषींस्तान्वै करुणाविष्टमानसा
एवं तेषां वचः श्रुत्वा प्रसन्ना चण्डिकाऽभवत् । करुणाविष्टहृदया सा तानृषीन् प्रत्युवाच वै ॥
Verse 42
देव्युवाच । मत्पुत्रो यदि जीवेत तदा संहरणं नहि । यथा हि भवतां मध्ये पूज्योऽयं च भविष्यति
देव्युवाच । मत्पुत्रो यदि जीवेत तदा संहरणं नहि । यथा हि भवतां मध्ये पूज्योऽयं च भविष्यति ॥
Verse 43
सर्वाध्यक्षो भवेदद्य यूयं कुरुत तद्यदि । तदा शांतिर्भवेल्लोके नान्यथा सुखमाप्स्यथ
सर्वाध्यक्षो भवेदद्य यूयं कुरुत तद्यदि । तदा शान्तिर्भवेल्लोके नान्यथा सुखमाप्स्यथ ॥
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे ऋषयो युष्मदादयः । तेभ्यो देवेभ्य आगत्य सर्वं वृत्तं न्यवेदयन्
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे ऋषयो युष्मदादयः । तेभ्यो देवेभ्य आगत्य सर्वं वृत्तं न्यवेदयन् ॥
Verse 45
ते च सर्वे तथा श्रुत्वा शंकराय न्यवेदयन् । नत्वा प्रांजलयो दीनाः शक्रप्रभृतयस्सुराः
ते च सर्वे तथा श्रुत्वा शंकराय न्यवेदयन् । नत्वा प्रांजलयो दीनाः शक्रप्रभृतयस्सुराः ॥
Verse 46
प्रोवाचेति सुराञ्छ्रुत्वा शिवश्चापि तथा पुनः । कर्त्तव्यं च तथा सर्वलोकस्वास्थ्यं भवेदिह
सुरैः प्रोक्तं वचः श्रुत्वा शिवोऽपि पुनरेवाब्रवीत्— “एवं कर्तव्यमेव; एवमाचरणेन हि सर्वलोकानां स्वास्थ्यं नूनमिह सिध्यति।”
Verse 47
उत्तरस्यां पुनर्यात प्रथमं यो मिलेदिह । तच्छिरश्च समाहृत्य योजनीयं कलेवरे
उत्तरदिशं पुनर्यात; तत्र यः प्रथमं मिलेदिह, तस्य शिरः समाहृत्य समानीतं कलेवरे योजनीयम्।
Verse 48
ब्रह्मोवाच । ततस्तैस्तत्कृतं सर्वं शिवाज्ञाप्रतिपालकैः । कलेवरं समानीय प्रक्षाल्य विधिवच्च तत्
ब्रह्मोवाच— ततस्तैः शिवाज्ञाप्रतिपालकैः सर्वं तथैव कृतम्। कलेवरं समानीय तद्विधिवत् प्रक्षाल्य च।
Verse 49
पूजयित्वा पुनस्ते वै गताश्चोदङ्मुखास्तदा । प्रथमं मिलितस्तत्र हस्ती चाप्येकदंतकः
पूजयित्वा पुनस्ते वै गताश्चोदीङ्मुखास्तदा । प्रथमं मिलितस्तत्र हस्ती चाप्येकदंतकः ॥
Verse 50
तच्छिरश्च तदा नीत्वा तत्र तेऽयोजयन् ध्रुवम् । संयोज्य देवतास्सर्वाः शिवं विष्णुं विधिं तदा
तच्छिरश्च तदा नीत्वा तत्र तेऽयोजयन् ध्रुवम् । संयोज्य देवताः सर्वाः शिवं विष्णुं विधिं तदा ॥
Verse 51
प्रणम्य वचनं प्रोचुर्भवदुक्तं कृतं च नः । अनंतरं च तत्कार्यं भवताद्भवशेषितम्
प्रणम्य ते वचः प्रोचुः—भवदुक्तं कृतं नः। अनन्तरं तु तत्कार्यशेषं भवता पूर्यताम्॥
Verse 52
ब्रह्मोवाच । ततस्ते तु विरेजुश्च पार्षदाश्च सुराः सुखम् । अथ तद्वचनं श्रुत्वा शिवोक्तं पर्यपालयन्
ब्रह्मोवाच—ततः पार्षददेवाश्च सुराश्च सुखवर्धिताः। विरेजुस्ते मुदा युक्ताः शिवोक्तं श्रुत्वा तत्पर्यपालयन्॥
Verse 53
ऊचुस्ते च तदा तत्र ब्रह्मविष्णुसुरास्तथा । प्रणम्येशं शिवं देवं स्वप्रभुं गुणवर्जितम्
ऊचुस्ते तत्र देवाश्च ब्रह्मविष्णुसुरास्तथा। प्रणम्येशं शिवं देवं स्वप्रभुं गुणवर्जितम्॥
Verse 54
यस्मात्त्वत्तेजसस्सर्वे वयं जाता महात्मनः । त्वत्तेजस्तत्समायातु वेदमंत्राभियोगतः
यस्मात् त्वत्तेजसः सर्वे वयं जाता महात्मन्। तदेव त्वत्तेजः वेदमन्त्राभियोगतः पुनः स्वात्मनि समायातु॥
Verse 56
तज्जलस्पर्शमात्रेण चिद्युतो जीवितो द्रुतम् । तदोत्तस्थौ सुप्त इव स बालश्च शिवेच्छया
तज्जलस्पर्शमात्रेण चिद्युतो जीवितो द्रुतम्। तदोत्तस्थौ सुप्त इव स बालः शिवेच्छया॥
Verse 57
सुभगस्सुन्दरतरो गजवक्त्रस्सुरक्तकः । प्रसन्नवदनश्चातिसुप्रभो ललिताकृतिः
सुभगः सुन्दरतरो गजवक्त्रः सुरक्तकः। प्रसन्नवदनश्चातिसुप्रभो ललिताकृतिः॥
Verse 58
तं दृष्ट्वा जीवितं बालं शिवापुत्रं मुनीश्वर । सर्वे मुमुदिरे तत्र सर्वदुःखं क्षयं गतम्
तं दृष्ट्वा जीवितं बालं शिवापुत्रं मुनीश्वर। सर्वे मुमुदिरे तत्र सर्वदुःखं क्षयं गतम्॥
Verse 59
देव्यै संदर्शयामासुः सर्वे हर्षसमन्विताः । जीवितं तनयं दृष्ट्वा देवी हृष्टतराभवत्
देव्यै संदर्शयामासुः सर्वे हर्षसमन्विताः। जीवितं तनयं दृष्ट्वा देवी हृष्टतराभवत्॥
Verse 95
इत्येवमभिमंत्रेण मंत्रितं जलमुत्तमम् । स्मृत्वा शिवं समेतास्ते चिक्षिपुस्तत्कलेवरे
इत्येवमभिमन्त्रेण मन्त्रितं जलमुत्तमम् । स्मृत्वा शिवं समेतास्ते चिक्षिपुस्तत्कलेवरे ॥
Frequently Asked Questions
The chapter depicts the immediate aftermath of a violent episode involving a gaṇa-leader (gaṇādhipa) whose head is severed, triggering Śiva’s sorrow and Devī’s intense grief and anger, which then catalyzes further cosmic action.
Devī’s anger functions as a theological trigger for śakti-prakāśa (the outward manifestation of powers): Mahāmāyā/Prakṛti generates innumerable operative energies, illustrating how the One Śakti becomes many instruments for cosmic regulation.
The key manifestation is the instantaneous creation of ‘śaktis’ in vast numbers (śatasahasraśaḥ), who appear as empowered agents, bow to Devī, and await direct instruction—here oriented toward pralaya.