गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi
अध्यायेऽस्मिन् गणेशस्य विवाहविधेः शुभपरिणतिः वर्ण्यते। ब्रह्मा दिव्यलोके वृत्तान्तं निरीक्ष्य विश्वरूपप्रजापतेः सन्तोषं तथा तस्य तेजस्विन्यौ दुहितरौ सिद्धिं बुद्धिं च पश्यति। शङ्करः गिरिजया सह गणेशस्य महोत्सवविवाहं समारभते; देवाः ऋषयश्च हृष्टाः सहभागीभवन्ति, विश्वकर्मा च विधिवत् व्यवस्थां करोति। एतेन शिवगिरिजयोर्मनोरथः पूर्णो भवति। अनन्तरं कालेन सिद्ध्याः क्षेमो नाम पुत्रः, बुद्ध्याः लाभो नाम पुत्रश्च जातौ—क्षेमलाभरूपौ शुभफलौ। गणेशस्य परमानन्दोऽवर्णनीय इति कथ्यते, ततः पृथिवीं परिभ्रम्य कश्चन आगच्छतीति प्रसङ्गोऽवतार्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र विश्वरूपः प्रजापतिः । तदुद्योगं संविचार्य सुखमाप प्रसन्नधीः
ब्रह्मोवाच—अथ तस्मिन्नन्तरे तत्र विश्वरूपः प्रजापतिः। तदुद्योगं सम्यक् संविचार्य प्रसन्नधीः सुखं शान्तिं च लेभे॥
Verse 2
विश्वरूपप्रजेशस्य दिव्यरूपे सुते उभे । सिद्धिबुद्धिरिति ख्याते शुभे सर्वांगशोभने
विश्वरूपप्रजेशस्य दिव्यरूपे सुते उभे। सिद्धिबुद्धिरिति ख्याते शुभे सर्वाङ्गशोभने॥
Verse 3
ताभ्यां चैव गणेशस्य गिरिजा शंकरः प्रभू । महोत्सवं विवाहं च कारयामासतुर्मुदा
ताभ्यां चैव गणेशस्य गिरिजा शङ्करः प्रभू। महोत्सवं विवाहं च कारयामासतुर् मुदा॥
Verse 4
समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतः कुमारखण्डश्चतुर्थः
इति रुद्रसंहितान्तर्गतः कुमारखण्डो नाम चतुर्थः खण्डः समाप्तः।
Verse 5
तथा च विश्वकर्माऽसौ विवाहं कृतवांस्तथा । तथा च ऋषयो देवा लेभिरे परमां मुदम्
ततः स विश्वकर्माऽपि विधिवद्विवाहकर्म समाचरत् । ततश्च ऋषयः सर्वे देवाश्च परमां मुदं लेभिरे ॥
Verse 6
गणेशोपि तदा ताभ्यां सुखं चैवाप्तिचिंतकम् । प्राप्तवांश्च मुने तत्तु वर्णितुं नैव शक्यते
तदा गणेशोऽपि ताभ्यां सुखं च प्राप्तिचिन्तकहरं च लेभे । मुने तदनुभवस्तु वाचां गोचरं नैव याति ॥
Verse 7
कियता चैव कालेन गणेशस्य महात्मनः । द्वयोः पत्न्योश्च द्वौ दिव्यौ तस्य पुत्रौ बभूवतुः
कियता कालेन महात्मनः गणेशस्य द्वयोः पत्न्योः सकाशाद् द्वौ दिव्यौ तेजस्विनौ पुत्रौ बभूवतुः ॥
Verse 8
सिद्धेर्गणेशपत्न्यास्तु क्षेमनामा सुतोऽभवत् । बुद्धेर्लाभाभिधः पुत्रो ह्यासीत्परभशोभनः
सिद्धेर्गणेशपत्नीयाḥ क्षेमनामकः सुतोऽभवत्। बुद्धेस्तु लाभाभिधः पुत्रोऽजायत परमशोभनः॥
Verse 9
एवं सुखमचिंत्यं व भुंजाने हि गणेश्वरे । आजगाम द्वितीयश्च क्रांत्वा पृथ्वीं सुतस्तदा
एवं गणेश्वरेऽचिन्त्यसुखं भुञ्जाने सति। द्वितीयः सुतस्तदा पृथ्वीं क्रान्त्वा समुपाजगाम॥
Verse 10
तावश्च नारदेनैव प्राप्तो गेहे महात्मना । यथार्थं वच्मि नोऽसत्यं न छलेन न मत्सरात्
तयोस्तदा महात्मा नारद एव गेहे प्राप्तः। यथार्थं वदामि नासत्यं न छलेन न मत्सरात्॥
Verse 11
पितृभ्यां तु कृतं यच्च शिवया शंकरेण ते । तन्न कुर्य्यात्परो लोके सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्
पितृभ्यां शिवशङ्कराभ्यां यत्कृतं तव। तदन्यः कोऽपि लोके न कुर्यात्—सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्॥
Verse 12
निष्कास्य त्वां कुक्रमणं मिषमुत्पाद्य यत्नतः । गणेशस्य वरोकारि विवाहः परशोभनः
त्वां निष्कास्य कुक्रमणनिवारणार्थं मिषं यत्नतः कृत्वा। गणेशस्य वरद! विवाहः परमशोभनः शुभोऽकारि॥
Verse 13
गणेशस्य कृतोद्वाहो लब्धवांस्स्त्रीद्वयं मुदा । विश्वरूपप्रजेशस्य कन्यारत्नं महोत्तमम्
एवं गणेशस्य कृतोद्वाहः सम्पन्नः; स हर्षेण स्त्रीद्वयं लब्धवान्—विश्वरूपप्रजापतेः कन्यारत्नद्वयं महोत्तमम्।
Verse 14
पुत्रद्वयं ललाभासौ द्वयोः पत्न्योश्शुभांगयोः । सिद्धे क्षेमं तथा बुद्धेर्लाभं सर्वं सुखप्रदम्
स शुभाङ्गयोर्द्वयोः पत्न्योः पुत्रद्वयं ललाभ—सिद्धं क्षेमं च बुद्धेर्लाभं; यत् सर्वं सुखप्रदम्।
Verse 15
पत्न्योर्द्वयोर्गणेशोऽसौ लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । मातापित्रोर्मतेनैव सुखं भुंक्ते निरंतरम्
स गणेशो द्वयोः पत्न्योः शुभं पुत्रद्वयं लब्ध्वा, मातापित्रोर्मतेनैव निरन्तरं सुखं भुङ्क्ते।
Verse 16
भवता पृथिवी क्रांता ससमुद्रा सकानना । तच्छलाज्ञावशात्तात तस्य जातं फलं त्विदम्
भवता पृथिवी क्रान्ता ससमुद्रा सकानना; तच्छलाज्ञावशात् तात, तस्य जातं फलं त्विदम्।
Verse 17
पितृभ्यां क्रियतास्मैवच्छलं तात विचार्यताम् । स्वस्वामिभ्यां विशेषेण ह्यन्यः किन्न करोति वै
अतः पितृभ्यां क्रियतामेवच्छलं तात विचार्यताम्; स्वस्वामिभ्यां विशेषेण ह्यन्यः किं न करोति वै।
Verse 18
असम्यक्च कृतं ताभ्यां त्वत्पितृभ्यां हि कर्म ह । विचार्यतां त्वयाऽपीह मच्चित्ते न शुभं मतम्
असम्यक् कृतं ताभ्यां त्वत्पितृभ्यां हि कर्म तत्। विचार्यतां त्वयाऽपीह; मच्चित्ते न शुभं मतम्॥
Verse 19
दद्याद्यदि गरं माता विक्रीणीयात्पिता यदि । राजा हरति सर्वस्वं कस्मै किं च ब्रवीतु वै
दद्याद्यदि गरं माता विक्रीणीयात्पिता यदि। राजा हरति सर्वस्वं कस्मै किं च ब्रवीतु वै॥
Verse 20
येनैवेदं कृतं स्याद्वै कर्मानर्थकरं परम् । शांतिकामस्सुधीस्तात तन्मुखं न विलोकयेत्
येनैवेदं कृतं स्याद्वै कर्मानर्थकरं परम्। शांतिकामः सुधीस्तात तन्मुखं न विलोकयेत्॥
Verse 21
इति नीतिः श्रुतौ प्रोक्ता स्मृतौ शास्त्रेषु सर्वतः । निवेदिता च सा तेऽद्य यथेच्छसि तथा कुरु
इति नीतिः श्रुतौ प्रोक्ता स्मृतौ शास्त्रेषु सर्वतः। निवेदिता च सा तेऽद्य यथेच्छसि तथा कुरु॥
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नारद त्वं तु महेश्वरमनोगतिः । तस्मै तथा कुमाराय वाक्यं मौनमुपागतः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा नारद त्वं तु महेश्वरमनोगतिः। तस्मै तथा कुमाराय वाक्यं मौनमुपागतः॥
Verse 23
स्कन्दोऽपि पितरं नत्वा कोपाग्निज्वलितस्तदा । जगाम पर्वतं क्रौंचं पितृभ्यां वारितोऽपि सन्
स्कन्दोऽपि पितरं नत्वा कोपाग्निज्वलितस्तदा। जगाम पर्वतं क्रौंचं पितृभ्यां वारितोऽपि सन्॥
Verse 24
वारणे च कृते त्वद्य गम्यते च कथं त्वया । इत्येवं च निषिद्धोपि प्रोच्य नेति जगाम सः
वारणे च कृते त्वद्य गम्यते च कथं त्वया। इत्येवं च निषिद्धोऽपि प्रोच्य नेति जगाम सः॥
Verse 25
न स्थातव्यं मया तातौ क्षणमप्यत्र किंचन । यद्येवं कपटं प्रीतिमपहाय कृतं मयि
न स्थातव्यं मया तातौ क्षणमप्यत्र किञ्चन । यद्येवं कपटं प्रीतिमपहाय कृतं मयि ॥
Verse 26
एवमुक्त्वा गतस्तत्र मुने सोऽद्यापि वर्तते । दर्शनेनैव सर्वेषां लोकानां पापहारकः
एवमुक्त्वा गतस्तत्र मुने सोऽद्यापि वर्तते । दर्शनेनैव सर्वेषां लोकानां पापहारकः ॥
Verse 27
तद्दिनं हि समारभ्य कार्तिकेयस्य तस्य वै । शिवपुत्रस्य देवर्षे कुमारत्वं प्रतिष्ठितम्
तद्दिनं हि समारभ्य, देवर्षे, तस्य कार्तिकेयस्य शिवपुत्रस्य कुमारत्वं दृढं प्रतिष्ठितम्।
Verse 28
तन्नाम शुभदं लोके प्रसिद्धं भुवनत्रये । सर्वपापहरं पुण्यं ब्रह्मचर्यप्रदं परम्
तन्नाम शुभदं लोके भुवनत्रये प्रसिद्धम्; सर्वपापहरं पुण्यं परं ब्रह्मचर्यप्रदम्।
Verse 29
कार्तिक्यां च सदा देवा ऋषयश्च सतीर्थकाः । दर्शनार्थं कुमारस्य गच्छंति च मुनीश्वराः
कार्तिक्यां च सदा देवा ऋषयश्च सतीर्थकाः; दर्शनार्थं कुमारस्य गच्छन्ति मुनीश्वराः।
Verse 30
कार्तिक्यां कृत्तिकासंगे कुर्याद्यः स्वामिदर्शनम् । तस्य पापं दहेत्सर्वं चित्तेप्सित फलं लभेत्
कार्तिक्यां कृत्तिकासङ्गे कुर्याद्यः स्वामिदर्शनम्; तस्य सर्वं पापं दहेत्, चित्तेप्सितफलं लभेत्।
Verse 31
उमापि दुःखमापन्ना स्कन्दस्य विरहे सति । उवाच स्वामिनं दीना तत्र गच्छ मया प्रभो
स्कन्दस्य विरहे सति उमापि दुःखमापन्ना; सा दीना स्वामिनं प्रति उवाच— “प्रभो, मया सह तत्र गच्छ।”
Verse 32
तत्सुखार्थं स्वयं शंभुर्गतस्स्वांशेन पर्वते । मल्लिकार्जुननामासीज्ज्योतिर्लिङ्गं सुखावहम्
तत्सुखार्थं स्वयं शंभुर्गतस्स्वांशेन पर्वते । मल्लिकार्जुननामासीज्ज्योतिर्लिङ्गं सुखावहम् ॥
Verse 33
अद्यापि दृश्यते तत्र शिवया सहितश्शिवः । सर्वेषां निजभक्तानां कामपूरस्सतां गतिः
अद्यापि तत्र शिवया सह शिवो दृश्यते; स एव निजभक्तानां सर्वकामप्रदः, सतां परा गतिः शरणं च।
Verse 34
तमागतं स विज्ञाय कुमारस्सशिवं शिवम् । स विरज्य ततोऽन्यत्र गंतुमासीत्समुत्सुकः
शिवं शिवगणसमेतं तमागतं विज्ञाय कुमारः; सर्वतो विरक्तो भूत्वा, अन्यत्र गन्तुं समुत्सुकोऽभवत्।
Verse 35
देवैश्च मुनिभिश्चैव प्रार्थितस्सोपि दूरतः । योजनत्रयमुत्सृज्य स्थितः स्थाने च कार्तिकः
देवैर्मुनिभिश्च दूरतः प्रार्थितोऽपि कार्तिकः; योजनत्रयं विहाय स्वस्थाने दृढं स्थितवान्।
Verse 36
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य तस्य नारद गच्छतः
पुत्रस्नेहातुरौ तौ शिवौ, नारद, पर्वणि पर्वणि; कुमारदर्शनार्थं तस्य समीपं गच्छतः पुनः पुनः।
Verse 37
अमावास्यादिने शंभुः स्वयं गच्छति तत्र ह । पूर्णमासी दिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्
अमावास्यादिने शम्भुः स्वयं नूनं तत्र गच्छति; पूर्णिमादिने तत्र पार्वती ध्रुवं गच्छति।
Verse 38
यद्यत्तस्य च वृत्तांतं भवत्पृष्टं मुनीश्वर । कार्तिकस्य गणेशस्य परमं कथितं मया
मुनीश्वर, भवता यद्यत् तस्य वृत्तान्तं पृष्टं, तत् कार्तिकेयस्य गणेशस्य च परमं वृत्तान्तं मया कथितम्।
Verse 39
एतच्छ्रुत्वा नरो धीमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते । शोभनां लभते कामानीप्सितान्सकलान्सदा
एतच्छ्रुत्वा नरो धीमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते; सदा शोभनां लभते, सकलान् इप्सितान् कामान् च प्राप्नोति।
Verse 40
यः पठेत्पाठयेद्वापि शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
यः पठेत् पाठयेद्वापि शृणुयात् श्रावयेत् तथा; स सर्वान् कामान् अवाप्नोति—नात्र विचारणा कार्या।
Verse 41
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यो धन समृद्धस्स्याच्छूद्रस्सत्समतामियात्
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसा दीप्तिमान् भवति, क्षत्रियो विजयी भवेत्। वैश्यो धनसमृद्धिं प्राप्नुयात्, शूद्रश्च सत्समत्वं पुण्यजन्यं लभते—अत्रोक्तेन शिवसम्बद्धपुण्येन।
Verse 42
रोगी रोगात्प्रमुच्येत भयान्मुच्येत भीतियुक् । भूतप्रेतादिबाधाभ्यः पीडितो न भवेन्नरः
रोगी रोगात् प्रमुच्येत, भीतियुक्तो भयान्मुच्येत। भूतप्रेतादिबाधाभिः पीडितो नरः पुनर्न न भवेत्॥
Verse 43
एतदाख्यानमनघं यशस्यं सुखवर्द्धनम् । आयुष्यं स्वर्ग्यमतुलं पुत्रपौत्रादिकारकम्
एतदाख्यानमनघं यशस्यं सुखवर्द्धनम्। आयुष्यं स्वर्ग्यमतुलं पुत्रपौत्रादिकारकम्॥
Verse 44
अपवर्गप्रदं चापि शिवज्ञानप्रदं परम् । शिवाशिवप्रीतिकरं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
अपवर्गप्रदं चापि शिवज्ञानप्रदं परम्। शिवाशिवप्रीतिकरं शिवभक्तिविवर्द्धनम्॥
Verse 45
श्रवणीयं सदा भक्तैर्निःकामैश्च मुमुक्षुभिः । शिवाद्वैतप्रदं चैतत्सदाशिवमयं शिवम्
श्रवणीयं सदा भक्तैर्निःकामैश्च मुमुक्षुभिः। शिवाद्वैतप्रदं चैतत्सदाशिवमयं शिवम्॥
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Gaṇeśa’s grand wedding (mahotsava-vivāha) with Siddhi and Buddhi—daughters of Viśvarūpa Prajāpati—celebrated by devas and ṛṣis, with Viśvakarmā linked to the ceremonial arrangement.
Kṣema (welfare, security, well-being) and Lābha (gain, attainment, prosperity) function as personified ‘fruits’ of auspicious alignment with Gaṇeśa and the Śiva–Śakti order, encoding a theology where dharmic rites yield stabilizing benefits for life and society.
Siddhi and Buddhi represent perfected capacity/achievement and discerning intelligence; their union with Gaṇeśa frames him as the locus where success and wisdom converge, producing outcomes (Kṣema, Lābha) that devotees traditionally seek through Gaṇeśa worship.