कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds
अध्यायः षष्ठः ब्रह्मणा नारदाय कथितः। तत्र नारदनामकः ब्राह्मणः कुमारस्य (कार्त्तिकेयस्य/गुहस्य) चरणयोः शरणं गत्वा स्तोत्रेण तं जगदीश्वरं करुणामयं च स्तौति। स अजमेधाध्वरे आरब्धे पलायितस्य छागस्य बन्धच्छेदं निवेदयति; बहुशः अन्वेषणेऽपि न लभ्यते, तेन यज्ञभङ्गः फलनाशश्च स्यात् इति भयम्। ‘त्वं रक्षकः सन् यज्ञो न नश्येत्’ इति शरणागत्याऽन्याश्रयाभावं निवेद्य देवैः पूज्यं हरिब्रह्मादिभिः स्तुतं कुमारं यज्ञसमाप्त्यर्थं प्रार्थयति; ततः कुमारस्य अद्भुतचरितप्रदर्शनाय भूमिका रच्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ तत्र स गांगेयो दर्शयामास सूतिकाम् । तामेव शृणु सुप्रीत्या नारद त्वं स्वभक्तिदाम्
ब्रह्मोवाच । अथ तत्र स गांगेयो दर्शयामास सूतिकाम् । तामेव शृणु सुप्रीत्या नारद त्वं स्वभक्तिदाम् ॥
Verse 2
द्विज एको नारदाख्य आजगाम तदैव हि । तत्राध्वरकरः श्रीमाञ्शरणार्थं गुहस्य वै
द्विज एको नारदाख्य आजगाम तदैव हि । तत्राध्वरकरः श्रीमान् शरणार्थं गुहस्य वै ॥
Verse 3
स विप्रः प्राप्य निकटं कार्त्तिकस्य प्रसन्नधीः । स्वाभिप्रायं समाचख्यौ सुप्रणम्य शुभैः स्तवैः
स विप्रः प्राप्य निकटं कार्त्तिकस्य प्रसन्नधीः । स्वाभिप्रायं समाचख्यौ सुप्रणम्य शुभैः स्तवैः ॥
Verse 4
विप्र उवाच । शृणु स्वामिन्वचो मेद्य कष्टं मे विनिवारय । सर्वब्रह्मांडनाथस्त्वमतस्ते शरणं गतः
विप्र उवाच । शृणु स्वामिन् वचो मेऽद्य कष्टं मे विनिवारय । सर्वब्रह्माण्डनाथस्त्वम् अतस्ते शरणं गतः ॥
Verse 5
अजमेधाध्वरं कर्तुमारंभं कृतवानहम् । सोऽजो गतो गृहान्मे हि त्रोटयित्वा स्वबंधनम्
अजमेधाध्वरं कर्तुम् आरम्भं कृतवानहम् । सोऽजो गतो गृहान्मे हि त्रोटयित्वा स्वबन्धनम् ॥
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे कुमाराऽद्भुतचरि तवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे ‘कुमाराद्भुतचरितवर्णनम्’ नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 7
त्वयि नाथे सति विभो यज्ञभंगः कथं भवेत् । विचार्य्यैवाऽखिलेशान काम पूर्णं कुरुष्व मे
त्वयि नाथे सति विभो यज्ञभङ्गः कथं भवेत्? अतः अखिलेशान् विचार्यैव मे कामं पूर्णं कुरुष्व।
Verse 8
त्वां विहाय शरण्यं कं यायां शिवसुत प्रभो । सर्वब्रह्मांडनाथं हि सर्वामरसुसेवितम्
त्वां विहाय शरण्यं कं यायां शिवसुत प्रभो? त्वं हि सर्वब्रह्माण्डनाथः सर्वामरसुसेवितः।
Verse 9
दीनबंधुर्दयासिन्धुस्सुसेव्या भक्तवत्सलः । हरिब्रह्मादिदेवैश्च सुस्तुतः परमेश्वरः
स दीनबन्धुर्दयासिन्धुः सुसेव्यः भक्तवत्सलः। हरिब्रह्मादिदेवैश्च सुस्तुतः परमेश्वरः॥
Verse 10
पार्वतीनन्दनस्स्कन्दः परमेकः परंतपः । परमात्माऽत्मदस्स्वामी सतां च शरणार्थिनाम्
पार्वतीनन्दनः स्कन्दः परमैकः परन्तपः। परमात्माऽऽत्मदः स्वामी सतां च शरणार्थिनाम्॥
Verse 11
दीनानाथ महेश शंकरसुत त्रैलोक्यनाथ प्रभो मायाधीश समागतोऽस्मि शरणं मां पाहि विप्रप्रिय । त्वं सर्वप्रभुप्रियः खिलविदब्रह्मादिदेवैस्तुतस्त्वं मायाकृतिरात्मभक्तसुखदो रक्षापरो मायिकः
दीनानाथ महेश शंकरसुत त्रैलोक्यनाथ प्रभो मायाधीश समागतोऽस्मि शरणं मां पाहि विप्रप्रिय। त्वं सर्वप्रभुप्रियः खिलविदब्रह्मादिदेवैस्तुतस्त्वं मायाकृतिरात्मभक्तसुखदो रक्षापरो मायिकः॥
Verse 12
भक्तप्राणगुणाकरस्त्रिगुणतो भिन्नोसि शंभुप्रियः शंभुः शंभुसुतः प्रसन्नसुखदस्सच्चित्स्वरूपो महान् । सर्वज्ञस्त्रिपुरघ्नशंकरसुतः सत्प्रेमवश्यस्सदा षड्वक्त्रः प्रियसाधुरानतप्रियस्सर्वेश्वर श्शंकरः । साधुद्रोहकरघ्न शंकरगुरो ब्रह्मांडनाथो प्रभुः सर्वेषाममरादिसेवितपदो मां पाहि सेवाप्रिय
भक्तप्राणगुणाकरस्त्रिगुणतो भिन्नोऽसि शम्भुप्रियः शम्भुः शम्भुसुतः प्रसन्नसुखदः सच्चित्स्वरूपो महान् । सर्वज्ञस्त्रिपुरघ्नशङ्करसुतः सत्प्रेमवश्यः सदा षड्वक्त्रः प्रियसाधुरानतप्रियः सर्वेश्वरः शङ्करः । साधुद्रोहकरघ्न शङ्करगुरो ब्रह्माण्डनाथो प्रभुः सर्वेषाममरादिसेवितपदो मां पाहि सेवाप्रिय ॥
Verse 13
वैरिभयंकर शंकर जनशरणस्य वन्दे तव पदपद्मं सुखकरणस्य । विज्ञप्तिं मम कर्णे स्कन्द निधेहि निजभक्तिं जनचेतसि सदा विधेहि
वैरिभयङ्कर शङ्कर जनशरणस्य वन्दे तव पदपद्मं सुखकरणस्य । विज्ञप्तिं मम कर्णे स्कन्द निधेहि निजभक्तिं जनचेतसि सदा विधेहि ॥
Verse 14
करोति किं तस्य बली विपक्षो दक्षोऽपि पक्षोभयापार्श्वगुप्तः । किन्तक्षकोप्यामिषभक्षको वा त्वं रक्षको यस्य सदक्षमानः
करोति किं तस्य बली विपक्षो दक्षोऽपि पक्षोभयपार्श्वगुप्तः । किं तक्षकः कोऽपि च मांसभक्षको वा त्वं रक्षको यस्य सदक्षमाणः ॥
Verse 15
विबुधगुरुरपि त्वां स्तोतुमीशो न हि स्यात्कथय कथमहं स्यां मंदबुद्धिर्वरार्च्यः । शुचिरशुचिरनार्यो यादृशस्तादृशो वा पदकमल परागं स्कन्द ते प्रार्थयामि
विबुधगुरुरपि त्वां सम्यक् स्तोतुं न शक्तः; कथय—कथमहं मन्दबुद्धिर्वरार्च्यः स्याम्? शुचिरशुचिरो वा, सुसंस्कृतोऽसंस्कृतो वा, यादृशस्तादृशोऽहं—हे स्कन्द, तव पदकमलपरागमेव प्रार्थये।
Verse 16
हे सर्वेश्वर भक्तवत्सल कृपासिन्धो त्वदीयोऽस्म्यहं भृत्यस्स्वस्य न सेवकस्य गणपस्याऽऽ गश्शतं सत्प्रभो । भक्तिं क्वापि कृतां मनागपि विभो जानासि भृत्यार्तिहा । त्वत्तो नास्त्यपरोऽविता न भगवन् मत्तो नरः पामरः
हे सर्वेश्वर भक्तवत्सल कृपासिन्धो, त्वदीयोऽस्म्यहं भृत्यः—न वेतनभृतः सेवकः। सत्प्रभो, गणपत्यस्यापि शतापराधो भवेत्; तथापि विभो, भृत्यार्तिहन्, क्वापि कृतां मनागपि भक्तिं त्वं जानासि। त्वत्तो नास्त्यपरोऽविता, हे भगवन्; मत्तोऽपि नास्ति नरः पामरः।
Verse 17
कल्याणकर्त्ता कलिकल्मषघ्नः कुबेरबन्धुः करुणार्द्रचित्तः । त्रिषट्कनेत्रो रसवक्त्रशोभी यज्ञं प्रपूर्णं कुरु मे गुह त्वम्
कल्याणकर्त्ता कलिकल्मषघ्नः कुबेरबन्धुः करुणार्द्रचित्तः । त्रिषट्कनेत्रो रसवक्त्रशोभी यज्ञं प्रपूर्णं कुरु मे गुह त्वम् ॥
Verse 18
रक्षकस्त्वं त्रिलोकस्य शरणागतवत्सलः । यज्ञकर्त्ता यज्ञभर्त्ता हरसे विघ्नकारिणाम्
रक्षकस्त्वं त्रिलोकस्य शरणागतवत्सलः। यज्ञकर्त्ता यज्ञभर्त्ता विघ्नकारिणां हरसि॥
Verse 19
विघ्नवारण साधूनां सर्ग कारण सर्वतः । पूर्णं कुरु ममेशान सुतयज्ञ नमोस्तु ते
विघ्नवारणः साधूनां सर्गकारणं सर्वतः। पूर्णं कुरु ममेशान सुतयज्ञं नमोऽस्तु ते॥
Verse 20
सर्वत्राता स्कन्द हि त्वं सर्वज्ञाता त्वमेव हि । सर्वेश्वरस्त्वमीशानो निवेशसकलाऽवनः
सर्वत्राता स्कन्द हि त्वं सर्वज्ञाता त्वमेव हि। सर्वेश्वरस्त्वमीशानो निवेशः सकलावनः॥
Verse 21
संगीतज्ञस्त्वमेवासि वेदविज्ञः परः प्रभुः । सर्वस्थाता विधाता त्वं देवदेवस्सतां गतिः
संगीतज्ञस्त्वमेवासि वेदविज्ञः परः प्रभुः। सर्वस्थाता विधाता त्वं देवदेवः सतां गतिः॥
Verse 22
भवानीनन्दनश्शंभुतनयो वयुनः स्वराट् । ध्याता ध्येयः पितॄणां हि पिता योनिः सदात्मनाम्
भवानीनन्दनश्शंभुतनयो वयुनः स्वराट् । ध्याता ध्येयः पितॄणां हि पिता योनिः सदात्मनाम् ॥
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य देवसम्राट् शिवात्मजः । स्वगणं वीरबाह्वाख्यं प्रेषयामास तत्कृते
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य देवसम्राट् शिवात्मजः । स्वगणं वीरबाह्वाख्यं प्रेषयामास तत्कृते ॥
Verse 24
तदाज्ञया वीरबाहुस्तदन्वेषणहेतवे । प्रणम्य स्वामिनं भक्त्या महावीरो द्रुतं ययौ
तदाज्ञया वीरबाहुः तदन्वेषणहेतवे । स्वामिनं भक्त्या प्रणम्य महावीरो द्रुतं ययौ ॥
Verse 25
अन्वेषणं चकारासौ सर्वब्रह्माण्डगोलके । न प्राप तमजं कुत्र शुश्राव तदुपद्रवम्
अन्वेषणं चकारासौ सर्वब्रह्माण्डगोलके । न प्राप तमजं कुत्र शुश्राव तदुपद्रवम् ॥
Verse 26
जगामाऽथ स वैकुंठं तत्राऽजं प्रददर्श तम् । उपद्रवं प्रकुर्वन्तं गलयूपं महाबलम्
जगामाथ स वैकुण्ठं तत्राजं प्रददर्श तम् । उपद्रवं प्रकुर्वन्तं गलयूपं महाबलम् ॥
Verse 27
धृत्वा तं शृंगयो वीरो धर्षयित्वा तिवेगतः । आनिनाय स्वामिपुरो विकुर्वंतं रवं बहु
धृत्वा तं शृङ्गयो वीरो धर्षयित्वा तिवेगतः । आनिनाय स्वामिपुरो विकुर्वन्तं रवं बहु ॥
Verse 28
दृष्ट्वा तं कार्तिकस्सोऽरमारुरोह स तं प्रभुः । धृतब्रह्माण्डगरिमा महासूतिकरो गुहः
दृष्ट्वा तं कार्तिकेयः स त्वरितं तदमारुरोह । गुहो महासेनापतिः ब्रह्माण्डगुरुभारभृत् ॥
Verse 29
मुहूर्तमात्रतस्सोऽजो ब्रह्मांडं सकलं मुने । बभ्राम श्रम एवाशु पुनस्तत्स्थानमागतः
मुहूर्तमात्रेण सोऽजो मुने सकलं ब्रह्माण्डं पर्यटत्। शीघ्रमेव श्रान्तो भूत्वा पुनस्तस्मिन्नेव स्वस्थानमागमत्॥
Verse 30
तत उत्तीर्य स स्वामी समुवास स्वमासनम् । सोऽजः स्थितस्तु तत्रैव स नारद उवाच तम्
ततः स स्वामी उत्तीर्य स्वमासनं समुवास। सोऽजस्तत्रैव स्थितः, तं नारद उवाच ह॥
Verse 31
नारद उवाच । नमस्ते देव देवेश देहि मेऽजं कृपानिधे । कुर्यामध्वरमानन्दात्सखायं कुरु मामहो
नारद उवाच। नमस्ते देवदेवेश कृपानिधे मेऽजं देहि। आनन्दादध्वरं कर्तुं मामहो सखायं कुरु॥
Verse 32
कार्त्तिक उवाच । वधयोग्यो न विप्राऽजः स्वगृहं गच्छ नारद । पूर्णोऽस्तु तेऽध्वरस्सर्वः प्रसादादेव मे कृतः
कार्त्तिकेय उवाच । न वध्ययोग्योऽयं द्विजजातोऽजः; स्वगृहं गच्छ नारद । मम प्रसादेन तव सर्वः अध्वरः पूर्णोऽस्तु—मयैव कृतः ।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य द्विजस्स्वामी वचनं प्रीतमानसः । जगाम स्वालयं दत्त्वा तस्मा आशिषमुत्तमाम्
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा द्विजस्वामी वचनं प्रीतमानसः । तस्मै उत्तमामाशिषं दत्त्वा स्वालयं जगाम ।
Frequently Asked Questions
A brāhmaṇa’s ajamedha-adhvara is endangered because the sacrificial goat breaks free and disappears; he approaches Kumāra/Guha for refuge so the yajña is not ruined (yajñabhaṅga).
It encodes the doctrine that ritual efficacy is not merely procedural but safeguarded by divine grace; śaraṇāgati and bhakti become the stabilizing principle that preserves dharma when ritual contingencies arise.
Kumāra is emphasized as universal protector (sarvabrahmāṇḍanātha), compassionate ally of the distressed (dīnabandhu, dayāsindhu), and the one praised even by major deities—signaling his authoritative, grace-bearing role in Śaiva theology.