कुमाराभिषेकवर्णनम् — Description of Kumāra’s Abhiṣeka (Consecration/Installation)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र ददर्श रथमुत्तमम् । अद्भुतं शोभितं शश्वद्विश्वकर्मविनिर्मितम्

ब्रह्मोवाच—एतस्मिन्नन्तरे तत्र रथमुत्तमं ददर्श; अद्भुतं शोभितं शश्वद्विश्वकर्मविनिर्मितम्।

Verse 2

शतचक्रं सुविस्तीर्णं मनोयायि मनोहरम् । प्रस्थापितं च पार्वत्या वेष्टितं पार्षदैर्वरैः

शतचक्रं सुविस्तीर्णं मनोयायि मनोहरं रथं देवी पार्वती सम्यक् प्रस्थापयामास; स च श्रेष्ठैः पार्षदैः परिवेष्टितोऽभवत्।

Verse 3

समारोहत्ततोऽनंतो हृदयेन विदूयता । कार्त्तिकः परम ज्ञानी परमेशानवीर्यजः

ततोऽनन्तो हृदयेन विदूयता रथमारुरोह; कार्त्तिकः परमज्ञानी परमेशानवीर्यजः।

Verse 4

तदैव कृत्तिकाः प्राप्य मुक्तकेश्यश्शुचाऽऽतुराः । उन्मत्ता इव तत्रैव वक्तुमारेभिरे वचः

तदैव कृत्तिकाः प्राप्य मुक्तकेश्यः शुचाऽऽतुराः; उन्मत्ता इव तत्रैव वक्तुमारेभिरे वचः।

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कुमाराभिषेकवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे ‘कुमाराभिषेकवर्णनम्’ इति नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 6

स्नेहेन वर्द्धितोऽस्माभिः पुत्रोऽस्माकं च धर्मतः । किं कुर्मः क्व च यास्यामो वयं किं करवाम ह

स्नेहेन वर्धितोऽस्माभिः पुत्रोऽस्माकं च धर्मतः। किं कुर्मः क्व च यास्यामो वयं किं करवाम ह॥

Verse 7

इत्युक्त्वा कृत्तिकास्सर्वाः कृत्वा वक्षसि कार्त्तिकम् । द्रुतं मूर्च्छामवापुस्तास्सुतविच्छेदकारणात्

इत्युक्त्वा कृत्तिकाः सर्वाः कृत्वा वक्षसि कार्त्तिकम्। द्रुतं मूर्च्छामवापुस्ताः सुतविच्छेदकारणात्॥

Verse 8

ताः कुमारो बोधयित्वा अध्यात्मवचनेन वै । ताभिश्च पार्षदैस्सार्द्धमारुरोह रथं मुने

ताः स्त्रियः कुमारः अध्यात्मवचनेन सम्यग्बोधयित्वा, ताभिः पार्षदैः सह, मुने, रथमारुरोह।

Verse 9

दृष्ट्वा श्रुत्वा मंगलानि बहूनि सुखदानि वै । कुमारः पार्षदैस्सार्द्धं जगाम पितृमन्दिरम्

बहूनि मङ्गलानि सुखदानि दृष्ट्वा श्रुत्वा च, कुमारः पार्षदैः सह पितृमन्दिरं जगाम।

Verse 10

दक्षेण नंदियुक्तश्च मनोयायिरथेन च । कुमारः प्राप कैलासं न्यग्रोधाऽक्षयमूलके

दक्षेण सह नन्दियुक्तः, मनोयायिरथेन च, कुमारः कैलासं न्यग्रोधाक्षयमूलके प्राप।

Verse 11

तत्र तस्थौ कृत्तिकाभिः पार्षदप्रवरैः सह । कुमारश्शांकरिः प्रीतो नानालीलाविशारदः

तत्र कृत्तिकाभिः सह पार्षदप्रवरैश्च, शांकरिकुमारः प्रीतः तस्थौ, नानालीलाविशारदः।

Verse 12

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाः । विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं समाचख्युस्तदागमम्

तदा सर्वे सुरगणा ऋषयः सिद्धचारणाश्च, विष्णुना ब्रह्मणा सार्द्धं, तदागमं यथावत् समाचख्युः।

Verse 13

तदा दृष्ट्वा च गांगेयं ययौ प्रमुदितश्शिवः । अन्यैस्समेतो हरिणा ब्रह्मणा च सुरर्षिभिः

तदा गांगेयं दृष्ट्वा प्रमुदितः शिवोऽग्रे ययौ। हरिणा ब्रह्मणा च सुरर्षिभिश्चान्यैः समेतः॥

Verse 14

शंखाश्च बहवो नेदुर्भेरी तूर्याण्यनेकशः । उत्सवस्तु महानासीद्देवानां तुष्टचेतसाम्

शंखाश्च बहवो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः। पुनः पुनः प्रवाद्यन्त उत्सवो महानासीद्देवानां तुष्टचेतसाम्॥

Verse 15

तदानीमेव तं सर्वे वीरभद्रादयो गणाः । कुर्वन्तः स्वन्वयुः केलिं नानातालधरस्वराः

तदानीमेव तं सर्वे वीरभद्रादयो गणाः। कुर्वन्तः स्वन्वयुः केलिं नानातालधरस्वराः॥

Verse 16

स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्त्तनम् । जयशब्दं नमश्शब्दं कुर्वाणाः प्रीतमानसाः

स्तावकाः स्तूयमानाश्च चक्रुस्ते गुणकीर्तनम्। जयशब्दं नमश्शब्दं कुर्वाणाः प्रीतमानसाः॥

Verse 17

द्रष्टुं ययुस्तं शरजं शिवात्मजमनुत्तमम्

द्रष्टुं ययुस्तं शरजं शिवात्मजमनुत्तमम्—परमोत्कृष्टं तं कुमारं दिदृक्षवः समाययुः।

Verse 18

पार्वती मंगलं चक्रे राजमार्गं मनोहरम् । पद्मरागादिमणिभिस्संस्कृतं परितः पुरम्

पार्वती मङ्गलं चक्रे राजमार्गं मनोहरम्। पद्मरागादिमणिभिः संस्कृतं परितः पुरम्॥

Verse 19

पतिपुत्रवतीभिश्च साध्वीभिः स्त्रीभिरन्विता । लक्ष्म्यादित्रिंशद्देवीश्च पुरः कृत्वा समाययौ

पतिपुत्रवतीभिश्च साध्वीभिः स्त्रीभिरन्विता। लक्ष्म्यादित्रिंशद्देवीश्च पुरः कृत्वा समाययौ॥

Verse 20

रम्भाद्यप्सरसो दिव्यास्स स्मिता वेषसंयुताः । संगीतनर्तनपरा बभूवुश्च शिवाज्ञया

रम्भाद्याः दिव्याः अप्सरसः स्मिताः सु-वेष-समन्विताः । संगीत-नर्तन-पराः शिवाज्ञया बभूवुः ॥

Verse 21

ये तं समीक्षयामासुर्गागेयं शंकरोपमम् । ददृशुस्ते महत्तेजो व्याप्तमासीज्जगत्त्रये

ये तं समीक्षयामासुः गाङ्गेयं शंकरोपमम् । ते ददृशुः महत्तेजो जगत्त्रये व्याप्तमासीत् ॥

Verse 22

तत्तेजसा वृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । ववंदिरे द्रुतं सर्वे कुमारं सूर्यवर्चसम्

स्वतेजसा परिवृतं बालं तप्तचामीकरप्रभम् । सूर्यवर्चसमं कुमारं दृष्ट्वा सर्वे द्रुतं ववन्दिरे ॥

Verse 23

जहुर्षुर्विनतस्कंधा नमश्शब्दरतास्तदा । परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणमागताः

जहुर्षुर्विनतस्कंधा नमश्शब्दरतास्तदा । परिवार्योपतस्थुस्ते वामदक्षिणमागताः ॥

Verse 24

अहं विष्णुश्च शक्रश्च तथा देवादयोऽखिलाः । दण्डवत्पतिता भूमौ परिवार्य्य कुमारकम्

अहं विष्णुश्च शक्रश्च तथा देवादयोऽखिलाः । दण्डवत्पतिता भूमौ परिवार्य्य कुमारकम् ॥

Verse 25

एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्गिरिजा च मुदान्विता । महोत्सवं समागम्य ददर्श तनयं मुदा

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्गिरिजा च मुदान्विता । महोत्सवं समागम्य ददर्श तनयं मुदा ॥

Verse 26

पुत्रं निरीक्ष्य च तदा जगदेकबंधुः प्रीत्यान्वितः परमया परया भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः परेशः

पुत्रं निरीक्ष्य च तदा जगदेकबन्धुः प्रीत्यान्वितः परमया परया भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः परेशः ॥

Verse 27

अथ शक्तिधरः स्कन्दौ दृष्ट्वा तौ पार्वतीशिवौ । अवरुह्य रथात्तूर्णं शिरसा प्रणनाम ह

अथ शक्तिधरः स्कन्दौ दृष्ट्वा तौ पार्वतीशिवौ । अवरुह्य रथात्तूर्णं शिरसा प्रणनाम ह ॥

Verse 28

उपगुह्य शिवः प्रीत्या कुमारं मूर्ध्नि शंकरः । जघ्रौ प्रेम्णा परमेशानः प्रसन्नः स्नेहकर्तृकः

प्रीत्या कुमारमुपगुह्य शंकरः शिवः । मूर्ध्नि प्रेम्णा जघ्रौ तं परमेशानः प्रसन्नधीः ॥

Verse 29

उपगुह्य गुहं तत्र पार्वती जातसंभ्रमा । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता

तत्र जातसम्भ्रमा पार्वती गुहं समुपगुह्य । स्नेहपरिप्लुता प्रस्नुतं स्तनं पाययामास ॥

Verse 30

तदा नीराजितो देवैस्सकलत्रैर्मुदान्वितैः । जयशब्देन महता व्याप्तमासीन्नभस्तलम्

तदा देवैः सकलत्रैः मुदान्वितैः नीराजितो देवः। महता जयशब्देन नभस्तलं व्याप्तमासीत्।

Verse 31

ऋषयो ब्रह्मघोषेण गीतेनैव च गायकाः । वाद्यैश्च बहवस्तत्रोपतस्थुश्च कुमारकम्

ऋषयः ब्रह्मघोषेण, गायकाः गीतेनैव, बहवो वादकाः वाद्यैश्च तत्र कुमारकं उपतस्थुः।

Verse 32

स्वमंकमारोप्य तदा महेशः कुमारकं तं प्रभया समुज्ज्वलम् । बभौ भवानीपतिरेव साक्षाच्छ्रियाऽन्वितः पुत्रवतां वरिष्ठः

तदा महेशः स्वाङ्कमारोप्य तं प्रभया समुज्ज्वलं कुमारकं बभौ। साक्षाद् भवानीपतिः श्रीसमन्वितः पुत्रवतां मध्ये वरिष्ठ इव विराजते स्म॥

Verse 33

कुमारः स्वगणैः सार्द्धमाजगाम शिवालयम् । शिवाज्ञया महोत्साहैस्सह देवैर्महासुखी

कुमारः स्वगणैः सार्धं शिवालयमाजगाम। शिवाज्ञया देवैः सह महोत्साहैः स महासुखी बभूव॥

Verse 34

दंपती तौ तदा तत्रैकपद्येन विरेजतुः । विवंद्यमानावृषिभिरावृतौ सुरसत्तमैः

तदा तत्र दम्पती तौ एकपद्येन विराजतुः। ऋषिभिर्विवन्द्यमानौ सुरसत्तमैः परिवृतौ॥

Verse 35

कुमारः क्रीडयामास शिवोत्संगे मुदान्वितः । वासुकिं शिवकंठस्थं पाणिभ्यां समपीडयत्

कुमारः शिवोत्सङ्गे मुदान्वितः क्रीडयामास। शिवकण्ठस्थं वासुकिं स पाणिभ्यां समपीडयत्।

Verse 36

प्रहस्य भगवाञ् शंभुश्शशंस गिरिजां तदा । निरीक्ष्य कृपया दृष्ट्या कृपालुर्लीलयाकृतिम्

प्रहस्य भगवान् शम्भुः शशंस गिरिजां तदा। कृपालुः कृपया दृष्ट्या निरीक्ष्य लीलयाकृतिम्।

Verse 37

मदस्मितेन च तदा भगवान्महेशः प्राप्तो मुदं च परमां गिरिजासमेतः । प्रेम्णा स गद्गदगिरो जगदेकबंधुर्नोवाच किंचन विभुर्भुवनैकभर्त्ता

तदा मदस्मितेन सह भगवान् महेशो गिरिजासमेतः परमां मुदं प्राप। प्रेम्णा गद्गदगिरिः स जगदेकबन्धुः सर्वविभुः भुवनैकभर्ता किंचन न एवोवाच।

Verse 38

अथ शंभुर्जगन्नाथो हृष्टो लौकिकवृत्तवान् । रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कार्त्तिकम्

अथ जगन्नाथः शंभुः हृष्टः लौकिकवृत्तवान् सन् रम्ये रत्नसिंहासने कार्त्तिकं वासयामास।

Verse 39

वेदमंत्राभिपूतैश्च सर्वतीर्थोदपूर्णकैः । सद्रत्नकुंभशतकैः स्नापया मास तं मुदा

वेदमन्त्राभिपूतैः सर्वतीर्थोदपूर्णकैः सद्रत्नकुम्भशतकैः तं मुदा स्नापयामास।

Verse 40

सद्रत्नसाररचितकिरीटमुकुटांगदम् । वैजयन्ती स्वमालां च तस्मै चक्रं ददौ हरिः

हरिः सद्रत्नसाररचितं किरीटं मुकुटं च अङ्गदानि च तस्मै ददौ; स्वां वैजयन्तीं मालां च सुदर्शनचक्रं च समर्पयामास।

Verse 41

शूलं पिनाकं परशुं शक्ति पाशुपतं शरम् । संहारास्त्रं च परमां विद्यां तस्मै ददौ शिवः

शिवः तस्मै शूलं पिनाकं परशुं शक्तिं पाशुपतं शरं संहारास्त्रं च परमाṃ विद्यां च ददौ।

Verse 42

अदामहं यज्ञसूत्रं वेदांश्च वेदमातरम् । कमण्डलुं च ब्रह्मास्त्रं विद्यां चैवाऽरिमर्दिनीम्

अदामहं यज्ञसूत्रं वेदान् वेदमातरं च; कमण्डलुं ब्रह्मास्त्रं च तथा अरिमर्दिनीं विद्यां चैव।

Verse 43

गजेन्द्रं चैव वज्रं च ददौ तस्मै सुरेश्वरः । श्वेतच्छत्रं रत्नमालां ददौ वस्तुं जलेश्वरः

सुरेश्वर इन्द्रस्तस्मै गजेन्द्रं वज्रं च प्रददौ। जलेश्वरः वरुणः श्वेतच्छत्रं रत्नमालां चान्यानि च बहुमूल्यानि वस्तूनि ददौ॥

Verse 44

मनोयायिरथं सूर्यस्सन्नाहं च महाचयम् । यमदंडं यमश्चैव सुधाकुंभं सुधानिधिः

सूर्यो मनोयायिनं रथं महाचयं च सन्नाहं प्रददौ। यमश्च यमदण्डं ददौ स्वयमेव च सहायत्वेनाभवत्। सुधानिधिः सुधाकुम्भं सुधानां निधिं च ददौ॥

Verse 45

हुताशनो ददौ प्रीत्या महाशक्तिं स्वसूनवे । ददौ स्वशस्त्रं निरृतिर्वायव्यास्त्रं समीरणः

हुताशनः प्रीत्या स्वसूनवे महाशक्तिं ददौ; निरृतिः स्वशस्त्रं ददौ, समीरणो वायव्यास्त्रं ददौ।

Verse 46

गदां ददौ कुबेरश्च शूलमीशो ददौ मुदा । नानाशस्त्राण्युपायांश्च सर्वे देवा ददुर्मुदा

कुबेरो मुदा गदां ददौ; ईशोऽपि मुदा शूलं ददौ; सर्वे देवा नानाशस्त्राण्युपायांश्च मुदा ददुः।

Verse 47

कामास्त्रं कामदेवोऽथ ददौ तस्मै मुदान्वितः । गदां ददौ स्वविद्याश्च तस्मै च परया मुदा

अथ कामदेवो मुदान्वितस्तस्मै कामास्त्रं ददौ; परया मुदा गदां ददौ, स्वविद्याश्चापि तस्मै ददौ।

Verse 48

क्षीरोदोऽमूल्यरत्नानि विशिष्टं रत्ननूपुरम् । हिमालयो हि दिव्यानि भूषणान्यंशुकानि च

क्षीरोदः अमूल्यरत्नानि विशिष्टं रत्ननूपुरयुगलं च समर्पयामास; हिमालयोऽपि दिव्यानि भूषणानि शोभनानि अंशुकानि च प्रददौ।

Verse 49

चित्रबर्हणनामानं स्वपुत्रं गरुडो ददौ । अरुणस्ताम्रचूडाख्यं बलिनं चरणायुधम्

गरुडः स्वपुत्रं चित्रबर्हणनामानं ददौ; अरुणस्तु ताम्रचूडाख्यं बलिनं चरणायुधं समर्पयामास।

Verse 50

पार्वती सस्मिता हृष्टा परमैश्वर्यमुत्तमम् । ददौ तस्मै महाप्रीत्या चिरंजीवित्वमेव च

पार्वती सस्मिता हृष्टा परमैश्वर्यमुत्तमम् । ददौ तस्मै महाप्रीत्या चिरंजीवित्वमेव च ॥

Verse 51

लक्ष्मीश्च संपदं दिव्यां महाहारं मनोहरम् । सावित्री सिद्धविद्यां च समस्तां प्रददौ मुदा

लक्ष्मीश्च संपदं दिव्यां महाहारं मनोहरम् । सावित्री सिद्धविद्यां च समस्तां प्रददौ मुदा ॥

Verse 52

अन्याश्चापि मुने देव्यो यायास्तत्र समागताः । स्वात्मवत्सु ददुस्तस्मै तथैव शिशुपालिकाः

अन्याश्चापि मुने देव्यो यायास्तत्र समागताः । स्वात्मवत्सु ददुस्तस्मै तथैव शिशुपालिकाः ॥

Verse 53

महामहोत्सवस्तत्र बभूव मुनिसत्तम । सर्वे प्रसन्नतां याता विशेषाच्च शिवाशिवौ

महामहोत्सवस्तत्र बभूव मुनिसत्तम । सर्वे प्रसन्नतां याता विशेषाच्च शिवाशिवौ ॥

Verse 54

एतस्मिन्नंतरे काले प्रोवाच प्रहसन् मुदा । मुने ब्रह्मादिकान् देवान् रुद्रो भर्गः प्रतापवान्

एतस्मिन्नन्तरे काले मुने ब्रह्मादिकान् सुरान् । प्रहसन् मुदा रुद्रो भर्गः प्रतापवान् अब्रवीत् ॥

Verse 55

शिव उवाच । हे हरे हे विधे देवास्सर्वे शृणुत मद्वचः । सर्वथाहं प्रसन्नोस्मि वरान्वृणुत ऐच्छिकान्

शिव उवाच—हे हरे हे विधे देवाः सर्वे शृणुत मद्वचः। सर्वथाहं प्रसन्नोऽस्मि वरान्वृणुत ऐच्छिकान्॥

Verse 56

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं शंभोर्मुनेविष्ण्वादयस्सुराः । सर्वे प्रोचुः प्रसन्नास्या देवं पशुपतिं प्रभुम्

ब्रह्मोवाच—तच्छ्रुत्वा वचनं शंभोर्मुने विष्ण्वादयस्सुराः। सर्वे प्रोचुः प्रसन्नास्या देवं पशुपतिं प्रभुम्॥

Verse 57

कुमारेण हतो ह्येष तारको भविता प्रभो । तदर्थमेव संजातमिदं चरितमुत्तमम्

कुमारेण हतो ह्येष तारको भविता प्रभो । तदर्थमेव संजातमिदं चरितमुत्तमम्

Verse 58

तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हन्तुमुद्यता । आज्ञां देहि कुमाराय स तं हंतुं सुखाय नः

तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हन्तुमुद्यता । आज्ञां देहि कुमाराय स तं हंतुं सुखाय नः

Verse 59

ब्रह्मोवाच । तथेति मत्वा स विभुर्दत्तवांस्तनयं तदा । देवेभ्यस्तारकं हंतुं कृपया परिभावितः

ब्रह्मोवाच । तथेति मत्वा स विभुर्दत्तवांस्तनयं तदा । देवेभ्यस्तारकं हंतुं कृपया परिभावितः

Verse 60

शिवाज्ञया सुरास्सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखास्तदा । पुरस्कृत्य गुहं सद्यो निर्जग्मुर्मिलिता गिरेः

शिवाज्ञया सुराः सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखास्तदा। पुरस्कृत्य गुहं सद्यो निर्जग्मुर्मिलिता गिरेः॥

Verse 61

बहिर्निस्सृत्य कैलासात्त्वष्टा शासनतो हरेः । विरेचे नगरं रम्यमद्भुतं निकटे गिरेः

बहिर्निस्सृत्य कैलासात् त्वष्टा हरेः शासनतः । निकटे गिरेः रम्यमद्भुतं नगरं विरेचे ॥

Verse 62

तत्र रम्यं गृहं दिव्यमद्भुतं परमो ज्ज्वलम् । गुहार्थं निर्ममे त्वष्टा तत्र सिंहासनं वरम्

तत्र रम्यं गृहं दिव्यमद्भुतं परमोज्ज्वलम् । गुहार्थं निर्ममे त्वष्टा तत्र सिंहासनं वरम् ॥

Verse 63

तदा हरिस्सुधीर्भक्त्या कारयामास मंगलम् । कार्त्तिकस्याभिषेकं हि सर्वतीर्थजलैस्सुरैः

तदा हरिः सुधीर्भक्त्या कारयामास मङ्गलम् । कार्त्तिकस्याभिषेकं हि सर्वतीर्थजलैः सुरैः ॥

Verse 64

सर्वथा समलंकृत्य वासयामास संग्रहम् । कार्त्तिकस्य विधिं प्रीत्या कारयामास चोत्सवम्

सर्वथा समलङ्कृत्य वासयामास सङ्ग्रहम् । कार्त्तिकस्य विधिं प्रीत्या कारयामास चोत्सवम् ॥

Verse 65

ब्राह्मांडाधिपतित्वं हि ददौ तस्मै मुदा हरिः । चकार तिलकं तस्य समानर्च सुरैस्सह

मुदा हरिस्तस्मै ब्रह्माण्डाधिपतित्वं ददौ । तस्य तिलकं चकार देवैः सह समानर्च च ॥

Verse 66

प्रणम्य कार्त्तिकं प्रीत्या सर्वदेवर्षिभिस्सह । तुष्टाव विविधस्स्तोत्रैः शिवरूपं सनातनम्

कार्त्तिकं प्रणम्य प्रीत्या सर्वदेवर्षिभिः सह । विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टाव शिवरूपं सनातनम् ॥

Verse 67

वरसिंहासनस्थो हि शुशुभेऽतीव कार्तिकः । स्वामिभावं समापन्नो ब्रह्मांडस्यासि पालकः

वरसिंहासनस्थो हि कार्तिकेयः सुदीप्तिमान् । स्वामिभावं समासाद्य ब्रह्माण्डस्याभवत्पालकः ॥