कार्त्तिकेयान्वेषण-नन्दिसंवाद-वर्णनम् (Search for Kārttikeya and the Nandī Dialogue)
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण कथा प्रवर्तते। नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—कृत्तिकाभिः शिवपुत्रस्य गृहीते पश्चात् किं जातम् इति। ब्रह्मा कथयति—कालो गच्छति, हिमाद्रिदुहिता पार्वती तद्वृत्तान्तमजानन्ती शिवं प्रति चिन्ताकुला भवति, शिववीर्यस्य गतिं विषये गम्भीरान् प्रश्नान् करोति—किमर्थं तद् भूमौ पतितं, कुत्र गतं, कथं च अव्ययशक्तिः गूढा वा व्यर्था इव दृश्येत। तदा जगदीश्वरः महेश्वरः शान्तया वाचा देवान् ऋषींश्च समाहूय पार्वत्याः संशयान् निवर्तयितुं सभां करोति। अध्यायशीर्षे ‘कार्त्तिकेयान्वेषणम्’ तथा ‘नन्दिसंवादः’ इति सूच्यते—कार्त्तिकेयस्य स्थितेः अन्वेषणं, दिव्यशक्तेः गूढत्व-प्राकट्ययोः तात्त्विककारणं च निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ ततः किमभवद्विधे । वदेदानीं कृपातस्तु शिवलीलासमन्वितम्
नारद उवाच—देवदेव प्रजानाथ विधे, ततः किमभवत्? अद्य कृपया शिवलीलासमन्वितं मे वद॥
Verse 2
ब्रह्मोवाच । कृत्तिकाभिर्गृहीते वै तस्मिञ्शंभुसुते मुने । कश्चित्कालो व्यतीयाय बुबुधे न हिमाद्रिजा
ब्रह्मोवाच—मुने, कृत्तिकाभिर्गृहीते तस्मिन् शम्भुसुते वै कश्चित्कालो व्यतीयाय; हिमाद्रिजा तु न बुबुधे।
Verse 3
तस्मिन्नवसरे दुर्गा स्मेराननसरोरुहा । उवाच स्वामिनं शंभुं देवदेवेश्वरं प्रभुम्
तस्मिन्नवसरे दुर्गा स्मेराननसरोरुहा स्वामिनं शम्भुं देवदेवेश्वरं प्रभुं प्रति उवाच।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे कार्त्तिकेयान्वेषणनन्दिसंवादवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे ‘कार्त्तिकेयान्वेषणनन्दिसंवादवर्णनम्’ इति नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 5
कृपया योगिषु श्रेष्ठो विहारैस्तत्परोऽभवः । रतिभंगः कृतो देवैस्तत्र मे भवता भव
कृपया, योगिषु श्रेष्ठ, विहारैस्तत्परोऽभवः; तत्र देवैः रतिभङ्गः कृतः। तस्मिन् मे भवता भव—मम पक्षे तिष्ठ।
Verse 6
भूमौ निपतितं वीर्यं नोदरे मम ते विभो । कुत्र यातं च तद्देव केन दैवेन निह्णुतम्
भूमौ निपतितं वीर्यं नोदरे मम ते विभो। कुत्र यातं च तद्देव केन दैवेन निह्णुतम्॥
Verse 7
कथं मत्स्वामिनो वीर्यममोघं ते महेश्वर । मोघं यातं च किं किंवा शिशुर्जातश्च कुत्रचित्
कथं मत्स्वामिनो वीर्यममोघं ते महेश्वर। मोघं यातं च किं किंवा शिशुर्जातश्च कुत्रचित्॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । पार्वतीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः । उवाच देवानाहूय मुनींश्चापि मुनीश्वर
ब्रह्मोवाच। पार्वतीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः। उवाच देवानाहूय मुनींश्चापि मुनीश्वर॥
Verse 9
महेश्वर उवाच । देवाः शृणुत मद्वाक्यं पार्वतीवचनं श्रुतम् । अमोघं कुत्र मे वीर्यं यातं केन च निह्नुतम्
महेश्वर उवाच—देवाः, मम वाक्यं शृणुत; पार्वत्याः वचनं श्रुत्वा वदामि। मम अमोघं वीर्यं कुत्र गतं, केन च निह्नुतं किम्?
Verse 10
सभयं नापतत्क्षिप्रं स चेद्दंडं न चार्हति । शक्तौ राजा न शास्ता यः प्रजाबाध्यश्च भक्षकः
सभयः सन् यः शीघ्रं नापतति शरणं, स दण्डं न चार्हति। शक्तिमान् सन् यो राजा दुष्कृतं न शास्ति, स प्रजाबाधकः स्वयमेव भक्षकः भवति।
Verse 11
शंभोस्तद्वचनं श्रुत्वा समालोच्य परस्परम् । ऊचुस्सर्वे क्रमेणैव त्रस्तास्तु पुरतः प्रभोः
शम्भोः वचनं श्रुत्वा ते परस्परं समालोच्य, त्रस्ताः सन्तोऽपि सर्वे क्रमेण प्रभोः पुरतः ऊचुः।
Verse 12
विष्णुरुवाच । ते मिथ्यावादिनस्संतु भारते गुरुदारिकाः । गुरुनिन्दारताश्शश्वत्त्वद्वीर्यं यैश्च निह्नुतम्
विष्णुरुवाच—ये भारते मिथ्यावादिनः स्युः, ते गुरुदारिकाः सन्तु; गुरुनिन्दारताः शश्वत्, ये च तव ध्रुवं वीर्यं निह्नुतवन्तः।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । त्वद्वीर्यं निह्नुतं येन पुण्यक्षेत्रे च भारते । स नाऽन्वितो भवेत्तत्र सेवने पूजने तव
ब्रह्मोवाच—भारते पुण्यक्षेत्रे यः तव वीर्यं निह्नुते, स तत्र तव सेवने पूजने च नान्वितो भवेत्।
Verse 14
लोकपाला ऊचुः । त्वदवीर्यं निह्नुतं येन पापिना पतितभ्रमात् । भाजनं तस्य सोत्यन्तं तत्तपं कर्म संततिम्
लोकपाला ऊचुः—येन पापिना पतितभ्रमात् तव वीर्यं निह्नुतं, स एव तस्य फलस्य पात्रं भवतु; तस्य तपःकर्मसंततिरत्यन्तं निरवच्छिन्ना भवतु।
Verse 15
देवा ऊचुः । कृत्वा प्रतिज्ञां यो मूढो नाऽऽपादयति पूर्णताम् । भाजनं तस्य पापस्य त्वद्वीर्यं येन निह्नुतम्
देवा ऊचुः—यः कृत्वा प्रतिज्ञां मूढः पूर्णतां न आपादयति, येन तव दिव्यवीर्यं निह्नुतं, स तस्य पापस्य पात्रं भवतु।
Verse 16
देवपत्न्य ऊचुः । या निदति स्वभर्तारं परं गच्छति पूरुषम् । मातृबन्धुविहीना च त्वद्वीर्यं निह्नुतं यया
देवपत्न्य ऊचुः—या स्वभर्तारं निन्दति परपुरुषं च गच्छति, मातृबन्धुविहीना च, यया तव वीर्यं निह्नुतं; तां नः कथय, तदाचारं च निन्द।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा देवदेवेश्वरो हरः । कर्म्मणां साक्षिणश्चाह धर्मादीन्सभयं वचः
ब्रह्मोवाच—देवानां वचनं श्रुत्वा देवदेवेश्वरो हरः। कर्मणां साक्षिणो धर्मादीन् सभयं वचः प्राह॥
Verse 18
श्रीशिव उवाच । देवैर्न निह्नुतं केन तद्वीर्यं निह्नुतं ध्रुवम् । तदमोघं भगवतो महेशस्य मम प्रभोः
श्रीशिव उवाच—देवैर्न निह्नुतं केन तद्वीर्यं निह्नुतं ध्रुवम्। तदमोघं भगवतो महेशस्य मम प्रभोः॥
Verse 19
यूयं च साक्षिणो विश्वे सततं सर्वकर्मणाम् । युष्माकं निह्नुतं किम्वा किं ज्ञातुं वक्तुमर्हथ
यूयं च साक्षिणो विश्वे सततं सर्वकर्मणाम्। युष्माकं निह्नुतं किं वा किं ज्ञातुं वक्तुमर्हथ॥
Verse 20
ब्रह्मोवाच । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा सभायां कंपिताश्च ते । परस्परं समालोक्य क्रमेणोचुः पुराः प्रभोः
ब्रह्मोवाच—ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा सभायां कम्पिताश्च ते। परस्परं समालोक्य क्रमेणोचुः पुराः प्रभोः॥
Verse 21
ब्रह्मोवाच । रते तु तिष्ठतो वीर्यं पपात वसुधातले । मया ज्ञातममोघं तच्छंकरस्य प्रकोपतः
ब्रह्मोवाच—रते तु तिष्ठतो वीर्यं वसुधातले पपात; शंकरस्य प्रकोपतो मया तदमोघं ज्ञातम्।
Verse 22
क्षितिरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्ताहं तद्वह्नो न्यक्षिपं पुरा । अतोऽत्र दुर्वहं ब्रह्मन्नबलां क्षंतुमर्हसि
क्षितिरुवाच—वीर्यं सोढुमशक्ताहं तद्वह्नौ न्यक्षिपं पुरा; अतोऽत्र दुर्वहं ब्रह्मन्नबलां क्षन्तुमर्हसि।
Verse 23
वह्निरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्तोहं तव शंकर पर्वते । कैलासे न्यक्षिपं सद्यः कपोतात्मा सुदुस्सहम्
वह्निरुवाच—वीर्यं सोढुमशक्तोऽहं तव शंकर पर्वते; कैलासे न्यक्षिपं सद्यः कपोतात्मा सुदुस्सहम्।
Verse 24
गिरिरुवाच । वीर्यं सोढुमशक्तोऽहं तव शंकर लोकप । गंगायां प्राक्षिपं सद्यो दुस्सहं परमेश्वर
गिरिरुवाच—हे शङ्कर लोकप, तव वीर्यं सोढुमहं न शक्तः। तस्मात् हे परमेश्वर, तत् दुस्सहं तेजः सद्य एव गङ्गायां प्राक्षिपम्॥
Verse 25
गंगोवाच । वीर्यं सोढुमशक्ताहं तव शंकर लोकप । व्याकुलाऽति प्रभो नाथ न्यक्षिपं शरकानने
गङ्गोवाच—हे शङ्कर लोकप, तव वीर्यं सोढुमहं न शक्ताऽस्मि। अतिव्याकुला हे प्रभो नाथ, तत् शरकानने न्यक्षिपम्॥
Verse 26
वायुरुवाच । शरेषु पतितं वीर्यं सद्यो बालो बभूव ह । अतीव सुन्दरश्शम्भो स्वर्नद्याः पावने तटे
वायुरुवाच—शरेषु पतितं वीर्यं सद्य एव बालो बभूव; हे शम्भो, स स्वर्णनद्याः पावने तटेऽतीव सुन्दरः प्रादुरभवत्।
Verse 27
विष्णुस्त्वं जगतां व्यापी नान्यो जातोसि शांभव । यथा न केषां व्याप्यं च तत्सर्वं व्यापकं नभः
शाम्भव, त्वमेव जगतां व्यापकः विष्णुतत्त्वस्वरूपः; त्वादृशोऽन्यो न जातः। यथा नभः कस्यचित् आधारं नापेक्ष्य सर्वं व्याप्नोति, तथा त्वं सर्वव्यापी।
Verse 28
चन्द्र उवाच रुदंतं बालकं प्राप्य गृहीत्वा कृत्तिकागणः । जगाम स्वालयं शंभो गच्छन्बदरिकाश्रमम्
चन्द्र उवाच—रुदन्तं बालकं प्राप्य कृत्तिकागणः समादाय, हे शम्भो, स्वालयं जगाम; बदरिकाश्रमं प्रति गच्छन्।
Verse 29
जलमुवाच । अमुं रुदंतमानीय स्तन्यपानेन ताः प्रभो । वर्द्धयामासुरीशस्य सुतं तव रविप्रभम्
जल उवाच—प्रभो, अमुं रुदन्तमानाय्य ताः स्तन्यपानेन पोषयामासुः; एवं तव ईशसुतं रविप्रभं वर्धयामासुः।
Verse 30
संध्योवाच । अधुना कृत्तिकानां च वनं तम्पोष्य पुत्रकम् । तन्नाम चक्रुस्ताः प्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतुकात्
संध्योवाच । अधुना कृत्तिकानां च वने तं पोष्य पुत्रकम् । तन्नाम चक्रुस्ताः प्रेम्णा कार्त्तिकश्चेति कौतुकात् ॥
Verse 31
रात्रिरुवाच । न चक्रुर्बालकं ताश्च लोचनानामगोचरम् । प्राणेभ्योपि प्रीतिपात्रं यः पोष्टा तस्य पुत्रकः
रात्रिरुवाच—तास्त्रियो बालकं न ददृशुः, स लोचनानामगोचरः। तथापि यः प्राणेभ्योपि प्रियतरः, स तस्य पोषकस्य रक्षितुः पुत्रकः प्रियः।
Verse 32
दिनमुवाच । यानि यानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च । प्रशंसितानि स्वादूनि भोजयामासुरेव तम्
दिनमुवाच—यानि यानि वस्त्राणि भूषणानि वराणि च। प्रशंसितानि स्वादूनि भोज्यानि च तमेव भोजयामासुः॥
Verse 33
ब्रह्मोवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संतुष्टः पुरसूदनः । मुदं प्राप्य ददौ प्रीत्या विप्रेभ्यो बहुदक्षिणाम्
ब्रह्मोवाच—तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संतुष्टः पुरसूदनः। मुदं प्राप्य ददौ प्रीत्या विप्रेभ्यो बहुदक्षिणाम्॥
Verse 34
पुत्रस्य वार्त्तां संप्राप्य पार्वती हृष्टमानसा । कोटिरत्नानि विप्रेभ्यो ददौ बहुधनानि च
पुत्रस्य वार्त्तां संप्राप्य पार्वती हृष्टमानसा। कोटिरत्नानि विप्रेभ्यो ददौ बहुधनानि च॥
Verse 35
लक्ष्मी सरस्वती मेना सावित्री सर्वयोषितः । विष्णुस्सर्वे च देवाश्च ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धनम्
लक्ष्मीः सरस्वती मेना सावित्री च सर्वयोषितः । विष्णुः सर्वे च देवाश्च ब्राह्मणेभ्यो धनं ददुः ॥
Verse 36
प्रेरितस्स प्रभुर्देवैर्मुनिभिः पर्वतैरथ । दूतान् प्रस्थापयामास स्वपुत्रो यत्र तान् गणान्
प्रेरितः स प्रभुर्देवैर्मुनिभिः पर्वतैरपि । दूतान् प्रस्थापयामास स्वपुत्रो यत्र तान् गणान् ॥
Verse 37
वीरभद्रं विशालाक्षं शंकुकर्णं कराक्रमम् । नन्दीश्वरं महाकालं वज्रदंष्ट्रं महोन्मदम्
वीरभद्रं विशालाक्षं शङ्कुकर्णं कराक्रमम् । नन्दीश्वरं महाकालं वज्रदंष्ट्रं महोन्मदम् ॥
Verse 38
गोकर्णास्यं दधिमुखं ज्वलदग्निशिखोपमम् । लक्षं च क्षेत्रपालानां भूतानां च त्रिलक्षकम्
गोकर्णास्यं दधिमुखं ज्वलदग्निशिखोपमम् । लक्षं च क्षेत्रपालानां भूतानां च त्रिलक्षकम् ॥
Verse 39
रुद्रांश्च भैरवांश्चैव शिवतुल्यपराक्रमान् । अन्यांश्च विकृताकारानसंख्यानपि नारद
रुद्रांश्च भैरवांश्चैव शिवतुल्यपराक्रमान् । अन्यांश्च विकृताकारानसंख्यानपि नारद ॥
Verse 40
ते सर्वे शिवदूताश्च नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । कृत्तिकानां च भवनं वेष्टयामासुरुद्धताः
ते सर्वे शिवदूताश्च नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । कृत्तिकानां च भवनं वेष्टयामासुरुद्धताः ॥
Verse 41
दृष्ट्वा तान् कृत्तिकास्सर्वा भयविह्नलमानसाः । कार्त्तिकं कथयामासुर्ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा
दृष्ट्वा तान् कृत्तिकास्सर्वा भयविह्वलमानसाः । कार्त्तिकं कथयामासुर्ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ॥
Verse 42
कृत्तिका ऊचुः । वत्स सैन्यान्यसंख्यानि वेष्टयामासुरालयम् । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं महाभयमुपस्थितम्
कृत्तिका ऊचुः । वत्स सैन्यान्यसंख्यानि वेष्टयामासुरालयम् । किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं महाभयमुपस्थितम् ॥
Verse 43
कार्तिकेय उवाच । भयं त्यजत कल्याण्यो भयं किं वा मयि स्थिते । दुर्निवार्योऽस्मि बालश्च मातरः केन वार्यते
कार्तिकेय उवाच । भयं त्यजत कल्याण्यो भयं किं वा मयि स्थिते । दुर्निवार्योऽस्मि बालश्च मातरः केन वार्यते ॥
Verse 44
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र सैन्येन्द्रो नन्दिकेश्वरः । पुरतः कार्तिकेयस्योपविष्टस्समुवाच ह
ब्रह्मोवाच—अथ तस्मिन्नन्तरे तत्र सेनापतिः नन्दिकेश्वरः । कार्तिकेयस्य पुरतः उपविष्टः समुवाच ह ॥
Verse 45
नन्दीश्वर उवाच । भ्रातः प्रवृत्तिं शृणु मे मातरश्च शुभावहाम् । प्रेरितोऽहं महेशेन संहर्त्रा शंकरेण च
नन्दीश्वर उवाच—भ्रातः, मे प्रवृत्तिं शृणु; मातॄणामपि शुभावहाम्। महेशेन संहर्त्रा शंकरेण च प्रेरितोऽहम्॥
Verse 46
कैलासे सर्वदेवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादयः । सभायां संस्थितास्तात महत्युत्सवमंगले
कैलासे सर्वदेवाश्च ब्रह्मविष्णुशिवादयः। सभायां महत्यां तात संस्थिता महोत्सवमंगले॥
Verse 47
तदा शिवा सभायां वै शंकरं सर्व शंकरम् । सम्बोध्य कथयामास तवान्वेषणहेतुकम्
तदा सभायां शिवा वै शङ्करं सर्वशङ्करम्। सम्बोध्य कथयामास तवान्वेषणहेतुकम्॥
Verse 48
पप्रच्छ ताञ्शिवो देवान् क्रमात्त्वत्प्राप्तिहेतवे । प्रत्युत्तरं ददुस्ते तु प्रत्येकं च यथोचितम्
पप्रच्छ तान् शिवो देवान् क्रमात् त्वत्प्राप्तिहेतवे। प्रत्युत्तरं ददुस्ते तु प्रत्येकं यथोचितम्॥
Verse 49
त्वामत्र कृत्तिकास्थाने कथयामासुरीश्वरम् । सर्वे धर्मादयो धर्माधर्मस्य कर्मसाक्षिणः
अत्र कृत्तिकास्थाने त्वां प्रति ईश्वरकथां ते कथयामासुः। धर्मादयः सर्वेऽपि धर्माधर्मकर्मणां साक्षिणो भवन्ति॥
Verse 50
प्रबभूव रहः क्रीडा पार्वतीशिवयोः पुरा । दृष्टस्य च सुरैश्शंभोर्वीर्यं भूमौ पपात ह
पुरा पार्वतीशिवयोः रहः क्रीडा प्रबभूव। सुरैः शम्भोर्दृष्टे तु तस्य वीर्यं दिव्यं भूमौ पपात ह॥
Verse 51
भूमिस्तदक्षिपद्वह्नौ वह्निश्चाद्रौ स भूधरः । गंगायां सोऽक्षिपद्वेगात् तरंगैश्शरकानने
भूमिस्तदक्षिपद्वह्नौ वह्निश्चाद्रौ स भूधरः। गङ्गायां सोऽक्षिपद्वेगात् तरङ्गैः शरकानने॥
Verse 52
तत्र बालोऽभवस्त्वं हि देवकार्यकृति प्रभुः । तत्र लब्धः कृत्तिकाभिस्त्वं भूमिं गच्छ सांप्रतम्
तत्र त्वं हि बालोऽभवः प्रभो देवकार्यकृतये। तत्र कृत्तिकाभिर्लब्धस्त्वं भूमिं गच्छ साम्प्रतम्॥
Verse 53
तवाभिषेकं शंभुस्तु करिष्यति सुरैस्सह । लप्स्यसे सर्वशस्त्राणि तारकाख्यं हनिष्यसि
तवाभिषेकं शम्भुः स्वयमेव सुरैः सह करिष्यति। त्वं सर्वशस्त्राणि लप्स्यसे, तारकाख्यं च हनिष्यसि॥
Verse 54
पुत्रस्त्वं विश्वसंहर्त्तुस्त्वां प्राप्तुञ्चाऽक्षमा इमाः । नाग्निं गोप्तुं यथा शक्तश्शुष्कवृक्षस्स्व कोटरे
त्वं विश्वसंहर्तुः पुत्रः; इमाः त्वां प्राप्तुं न क्षमाः। यथा शुष्कवृक्षः स्वकोटरे स्थितोऽग्निं गोप्तुं न शक्तः॥
Verse 55
दीप्तवांस्त्वं च विश्वेषु नासां गेहेषु शोभसे । यथा पतन्महाकूपे द्विजराजो न राजत
दीप्तवानपि त्वं विश्वेषु न तेषां गेहेषु शोभसे; यथा पतन् महाकूपे द्विजराजो न राजते।
Verse 56
करोषि च यथाऽलोकं नाऽऽच्छन्नोऽस्मासु तेजसा । यथा सूर्यः कलाछन्नो न भवेन्मानवस्य च
लोकान् प्रकाशयसि त्वं, न च स्वतेजसा अस्माकं दृष्टेः आच्छन्नो भवसि। यथा सूर्यः कलया किञ्चिदाच्छन्नोऽपि मानवेषु न नश्यति।
Verse 58
योगीन्द्रो नाऽनुलिप्तश्च भागी चेत्परिपोषणे । नैव लिप्तो यथात्मा च कर्मयोगेषु जीविनाम्
योगीन्द्रः अपि नानुलिप्तः; जगत्परिपोषणे भागं गृह्णन्नपि न लिप्यते। यथा कर्मयोगेषु जीविनां कर्मभिः आत्मा न कदाचन मलिनो भवति।
Verse 59
विश्वारंभस्त्वमीशश्च नासु ते संभवेत् स्थितिः । गुणानां तेजसां राशिर्यथात्मानं च योगिनः
विश्वारम्भस्त्वमेवेश, न च तेऽस्मिन् विश्वे सीमिता स्थितिः। गुणतेजसां राशिस्त्वं, यथा योगी सिद्धः आत्मानं स्वान्तःस्थं पश्यति।
Verse 60
भ्रातर्ये त्वां न जानंति ते नरा हतबुद्धयः । नाद्रियन्ते यथा भेकास्त्वेकवासाश्च पंकजान्
भ्रातर्, ये त्वां न जानन्ति ते नराः हतबुद्धयः। यथा भेकाः पङ्कजान् नाद्रियन्ते, तथा एकवासा अपि न पूजयन्ति यत् पूज्यम्।
Verse 61
कार्त्तिकेय उवाच । भ्रातस्सर्वं विजानासि ज्ञानं त्रैकालिकं च यत् । ज्ञानी त्वं का प्रशंसा ते यतो मृत्युञ्जयाश्रितः
कार्त्तिकेय उवाच—भ्रातः, त्वं सर्वं विजानासि, यत् त्रैकालिकं ज्ञानं च। त्वं खलु ज्ञानी; तव का प्रशंसा पर्याप्ता, यतो मृत्युञ्जयमाश्रितः।
Verse 62
कर्मणां जन्म येषां वा यासु यासु योनिषु । तासु ते निर्वृतिं भ्रातः प्राप्नुवंतीह सांप्रतम्
कर्मानुसारं येषां यासु यासु योनिषु जन्म भवति, तास्वेव हे भ्रातः, ते इह सांप्रतम् निर्वृतिं मोक्षं च प्राप्नुवन्ति।
Verse 63
कृत्तिका ज्ञानवत्यश्च योगिन्यः प्रकृतेः कलाः । स्तन्येनासां वर्द्धितोऽहमुपकारेण संततम्
कृत्तिकाः ज्ञानवत्यो योगिन्यः प्रकृतेः कलाः; आसां स्तन्येन अहं वर्धितः, उपकारेण सततं परिपालितः।
Verse 64
आसामहं पोष्यपुत्रो मदंशा योषितस्त्विमाः । तस्याश्च प्रकृतेरंशास्ततस्तत्स्वामिवीर्यजः
अहं एतासां पोष्यपुत्रः, इमाः योषितो ममांशाः; सा च मुख्याम्बा प्रकृतेरंशा, अतः अयं तस्याः स्वामिवीर्यजः।
Verse 65
न मद्भंगो हे शैलेन्द्रकन्यया नन्दिकेश्वर । सा च मे धर्मतो माता यथेमास्सर्वसंमताः
हे नन्दिकेश्वर, शैलेन्द्रकन्यया मम न कश्चिद् अपमानः; सा मे धर्मतः माता, यथैता अपि सर्वसंमताः।
Verse 66
शम्भुना प्रेषितस्त्वं च शंभोः पुत्रसमो महान् । आगच्छामि त्वया सार्द्धं द्रक्ष्यामि देवताकुलम्
शम्भुना प्रेषितस्त्वं च, शंभोः पुत्रसमो महान्। त्वया सार्द्धमागच्छामि, देवताकुलं द्रक्ष्यामि।
Verse 67
इत्येवमुक्त्वा तं शीघ्रं संबोध्य कृत्तिकागणम् । कार्त्तिकेयः प्रतस्थे हि सार्द्धं शंकरपार्षदैः
इत्येवमुक्त्वा स शीघ्रं कृत्तिकागणं संबोध्य, कार्त्तिकेयः शंकरपार्षदैः सार्द्धं प्रतस्थे हि।
Frequently Asked Questions
Pārvatī’s questioning of where Śiva’s vīrya went after it fell to the earth and was taken/handled in connection with the Kṛttikās, setting up the clarification of Kārttikeya’s status and whereabouts.
It asserts that divine creative potency cannot be nullified; even when its trajectory appears irregular (not entering Pārvatī’s womb), it remains safeguarded and purposeful, culminating in a cosmically necessary manifestation.
Śiva is emphasized as Jagadīśvara/Maheśvara (supreme governor), while Pārvatī appears as Durgā/Himādrijā (divine consort and power), and the gods/sages function as witnesses and interpreters of līlā within cosmic administration.