तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनम् — Account of Tāraka’s declarations and the battle involving Śakra (Indra), Viṣṇu, and Vīrabhadra

Verse 1

ब्रह्मोवाच । देवदेव गुह स्वामिञ्शांकरे पार्वतीसुत । न शोभते रणो विष्णु तारकासुरयोर्वृथा

ब्रह्मोवाच । देवदेव गुह स्वामिन् शांकरे पार्वतीसुत । न शोभते रणो विष्णोस्तारकासुरयोर्वृथा ॥

Verse 2

विष्णुना न हि वध्योऽसौ तारको बलवानति । मया दत्तवरस्तस्मात्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

विष्णुना न हि वध्योऽसौ तारको बलवानति । मया दत्तवरस्तस्मात्सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥

Verse 3

नान्यो हंतास्य पापस्य त्वां विना पार्वतीसुत । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं वचनं मे महाप्रभो

नान्यो हन्तास्य पापस्य त्वां विना पार्वतीसुत । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं वचनं मे महाप्रभो ॥

Verse 4

सन्नद्धो भव दैत्यस्य वधायाशु परंतप । तद्वधार्थं समुत्पन्नः शंकरात्त्वं शिवासुत

सन्नद्धो भव परंतप दैत्यस्य वधायाशु । तद्वधार्थं समुत्पन्नः शंकरात्त्वं शिवासुत ॥

Verse 5

रक्ष रक्ष महावीर त्रिदशान्व्यथितान्रणे । न बालस्त्वं युवा नैव किं तु सर्वेश्वरः प्रभुः

रक्ष रक्ष महावीर त्रिदशान् व्यथितान् रणे । न बालस्त्वं युवा नैव किंतु सर्वेश्वरः प्रभुः ॥

Verse 6

शक्रं पश्य तथा विष्णुं व्याकुलं च सुरान् गणान् । एवं जहि महादैत्यं त्रैलोक्यं सुखिनं कुरु

शक्रं पश्य तथा विष्णुं व्याकुलांश्च सुरगणान् । एवं जहि महादैत्यं त्रैलोक्यं सुखिनं कुरु ॥

Verse 7

अनेन विजितश्चेन्द्रो लोकपालैः पुरा सह । विष्णुश्चापि महावीरो तर्जितस्तपसो बलात्

अनेनैव तपोबलेन पुरा लोकपालैः सह इन्द्रो विजितः; महावीरः विष्णुरपि तपसः प्रभावात् तर्जितो निरुद्धश्च।

Verse 8

त्रैलोक्यं निर्जितं सर्वमसुरेण दुरात्मना । इदानीं तव सान्निध्यात्पुनर्युद्धं कृतं च तैः

त्रैलोक्यं सर्वं दुरात्मना असुरेण निर्जितम्; इदानीं तव सान्निध्यप्रभावात् तैः पुनर्युद्धं कृतम्।

Verse 9

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे तारकवाक्यशक्रविष्णुवी रभद्रयुद्धवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे तारकवाक्यशक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचः कुमारः शंकरात्मजः । विजहास प्रसन्नात्मा तथास्त्विति वचोऽब्रवीत्

ब्रह्मोवाच—इति श्रुत्वा मम वचः कुमारः शंकरात्मजः। विजहास प्रसन्नात्मा तथास्त्विति वचोऽब्रवीत्॥

Verse 11

विनिश्चित्यासुरवधं शांकरिस्स महा प्रभुः । विमानादवतीर्याथ पदातिरभवत्तदा

विनिश्चित्यासुरवधं शांकरिस्स महाप्रभुः। विमानादवतीर्याथ पदातिरभवत्तदा॥

Verse 12

पद्भ्यां तदासौ परिधावमानो रेजेऽतिवीरः शिवजः कुमारः । करे समादाय महाप्रभां तां शक्तिं महोल्कामिव दीप्तिदीप्ताम्

पद्भ्यां तदासौ परिधावमानो रेजेऽतिवीरः शिवजः कुमारः। करे समादाय महाप्रभां तां शक्तिं महोल्कामिव दीप्तिदीप्ताम्॥

Verse 13

दृष्ट्वा तमायातमतिप्रचंडमव्याकुलं षण्मुखमप्रमेयम् । दैत्यो बभाषे सुरसत्तमान्स कुमार एष द्विषतां प्रहंता

दृष्ट्वा तमायातमतिप्रचण्डमव्याकुलं षण्मुखमप्रमेयम् । दैत्यो बभाषे सुरसत्तमान्स—कुमार एष द्विषतां प्रहन्ता ॥

Verse 14

अनेन साकं ह्यहमेकवीरो योत्स्ये च सर्वानहमेव वीरान् । गणांश्च सर्वानपि घातयामि सलोकपालान्हरिनायकांश्च

अनेन सहाहम् एक एव वीरः सर्वान् वीरान् योत्स्ये; सर्वान् गणान् अपि घातयामि, सलोकपालान् हरिसैन्यनायकांश्च।

Verse 15

इत्येवमुक्त्वा स तदा महाबलः कुमारमुद्दिश्य ययौ च योद्धुम् । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको देववरान्बभाषे

इत्युक्त्वा स महाबलस्तारकः कुमारम् उद्दिश्य योद्धुं ययौ। स परमाद्भुतां शक्तिं जग्राह, ततः स देववरान् अब्रवीत्।

Verse 16

तत्र विष्णुश्छली दोषी ह्यविवेकी विशे षतः । बलिर्येन पुरा बद्धश्छलमाश्रित्य पापतः

तत्र विष्णुः छलिनः दोषी च विशेषतः अविवेकी; यतः स पुरा पापतः छलम् आश्रित्य बलिं बद्धवान्।

Verse 17

पुरैताभ्यां कृतं कर्म विरुद्धं वेदमार्गतः । तच्छृणुध्वं मया प्रोक्तं वर्णयामि विशेषतः

पुरा ताभ्यां कृतं कर्म वेदमार्गविरुद्धकम् । तच्छृणुध्वं मया प्रोक्तं विशेषेण ब्रवीमि वः ॥

Verse 19

तेनैव यत्नतः पूर्वमसुरौ मधुकैटभौ । शिरौहीनौ कृतौ धौर्त्याद्वेदमार्गो विवर्जितः

तेनैव यत्नतः पूर्वमसुरौ मधुकैटभौ । शिरोहीनौ कृतौ धूर्त्याद्वेदमार्गो विवर्जितः ॥

Verse 20

मोहिनीरूपतोऽनेन पंक्तिभेदः कृतो हि वै । देवासुरसुधापाने वेदमार्गो विगर्हितः

मोहिनीरूपतोऽनेन पङ्क्तिभेदः कृतो हि वै । देवासुरसुधापाने वेदमार्गो विगर्हितः ॥

Verse 21

रामो भूत्वा हता नारी वाली विध्वंसितो हि सः । पुनर्वैश्रवणो विप्रौ हतो नीतिर्हता श्रुतेः

रामो भूत्वा हता नारी वाली विध्वंसितो हि सः । पुनर्वैश्रवणो विप्रौ हतो नीतिर्हता श्रुतेः ॥

Verse 22

पापं विना स्वकीया स्त्री त्यक्ता पापरतेन यत् । तत्रापि श्रुतिमार्गश्च ध्वंसितस्स्वार्थहेतवे

पापं विना स्वकीया स्त्री त्यक्ता पापरतेन यत् । तत्रापि स्वार्थहेतोर्हि श्रुतिमार्गो विनाशितः ॥

Verse 23

स्वजनन्याश्शिरश्छिन्नमवतारे रसाख्यके । गुरुपुत्रापमानश्च कृतोऽनेन दुरात्मना

रसाख्येऽवतारेऽसौ दुरात्मा स्वजनन्याः शिरश्छित्त्वा पापं चकार; गुरुपुत्रापमानं च तेनैव कृतम्।

Verse 24

कृष्णो भूत्वान्यनार्यश्च दूषिताः कुलधर्मतः । श्रुतिमार्गं परित्यज्य स्वविवाहाः कृतास्तथा

कृष्णो भूत्वा अनार्याचारः कुलधर्मतो दूषितोऽभवत्; श्रुतिमार्गं परित्यज्य स्वेच्छया विवाहान् अपि चकार।

Verse 25

पुनश्च वेदमार्गो हि निंदितो नवमे भवे । स्थापितं नास्तिकमतं वेदमार्गविरोधकृत्

पुनर्नवमे भवे वेदमार्गो हि निंदितः; वेदमार्गविरोधकृत् नास्तिकमतं स्थापितं तदा।

Verse 26

एवं येन कृतं पापं वेदमार्गं विसृज्य वै । स कथं विजयेद्युद्धे भवेद्धर्मवतांवरः

एवं वेदमार्गं विसृज्य यः पापं कृतवान्, स कथं युद्धे विजयेत? कथं वा धर्मवतां वरः स्यात्?

Verse 27

भ्राता ज्येष्ठश्च यस्तस्य शक्रः पापी महान्मतः । तेन पापान्यनेकानि कृतानि निजहेतुतः

तस्य ज्येष्ठो भ्राता शक्रः पापी महान् इति मतः; स्वार्थहेतोस्तेन पापान्यनेकानि कृतानि।

Verse 28

निकृत्तो हि दितेर्गर्भस्स्वार्थ हेतोर्विशेषतः । धर्षिता गौतमस्त्री वै हतो वृत्रश्च विप्रजः

निकृत्तो हि दितेर्गर्भः स्वार्थहेतोर्विशेषतः। धर्षिता गौतमस्त्री वै हतो वृत्रश्च विप्रजः॥

Verse 29

विश्वरूपद्विजातेर्वै भागिनेयस्य यद्गुरोः । निकृत्तानि च शीर्षाणि तदध्वाध्वंसितश्श्रुतेः

विश्वरूपद्विजातेर्वै भागिनेयस्य यद्गुरोः । निकृत्तानि च शीर्षाणि तदध्वाध्वंसितश्श्रुतेः

Verse 30

कृत्वा बहूनि पापानि हरिश्शक्रः पुनःपुनः । तेजोभिर्विहतावेव नष्टवीर्यौ विशेषतः

कृत्वा बहूनि पापानि हरिश्शक्रः पुनःपुनः । तेजोभिर्विहतावेव नष्टवीर्यौ विशेषतः

Verse 31

तयोर्बलेन नो यूयं संग्रामे जयमाप्स्यथ । किमर्थं मूढतां प्राप्य प्राणांस्त्यक्तुमिहागताः

तयोर्बलेन नो यूयं संग्रामे जयमाप्स्यथ । किमर्थं मूढतां प्राप्य प्राणांस्त्यक्तुमिहागताः

Verse 32

जानन्तौ धर्ममेतौ न स्वार्थलंपटमानसौ । धर्मं विनाऽमराः कृत्यं निष्फलं सकलं भवेत्

जानन्तौ धर्ममेतौ न स्वार्थलंपटमानसौ । धर्मं विनाऽमराः कृत्यं निष्फलं सकलं भवेत्

Verse 33

महाधृष्टाविमौ मेद्य कृतवंतौ पुरश्शिशुम् । अहं बालं वधिष्यामि तयोस्सोऽपि भविष्यति

महाधृष्टाविमौ मेद्य कृतवन्तौ पुरः शिशुम् । अहं बालं वधिष्यामि तयोः सोऽपि भविष्यति ॥

Verse 34

किं बाल इतो यायाद्दूरं प्राणपरीप्सया । इत्युक्तोद्दिश्य च हरी वीरभद्रमुवाच सः

किं बाल इतो यायाद् दूरं प्राणपरीप्सया । इत्युक्त्वोद्दिश्य च हरी वीरभद्रमुवाच सः ॥

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा तु विधूय पुण्यं निजं स तन्निंदनकर्मणा वै । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको युद्धवतां वरिष्ठः

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा तु विधूय पुण्यं निजं स तन्निन्दनकर्मणा वै । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको युद्धवतां वरिष्ठः ॥

Verse 37

तं बालान्तिकमायातं तारकासुरमोजसा । आजघान च वज्रेण शक्रो गुहपुरस्सरः

तं बालान्तिकमायातं तारकासुरमोजसा । आजघान च वज्रेण शक्रो गुहपुरस्सरः ॥

Verse 38

तेन वज्रप्रहारेण तारको जर्जरीकृतः । भूमौ पपात सहसा निंदाहतबलः क्षणम्

तेन वज्रसमप्रहारेण तारको जर्जरीकृतः । निन्दापमानभारार्तबलः क्षणादेव सहसा भूमौ पपात ॥

Verse 39

पतितोऽपि समुत्थाय शक्त्या तं प्राहरद्रुषा । पुरंदरं गजस्थं हि पातयामास भूतले

पतितोऽपि स पुनः समुत्थाय क्रोधेन शक्त्या तं प्राहरत्। गजस्थं पुरन्दरं हि भूतले पातयामास॥

Verse 40

हाहाकारो महानासीत्पतिते च पुरंदरे । सेनायां निर्जराणां हि तद्दृष्ट्वा क्लेश आविशत्

पुरन्दरे पतिते महान् हाहाकारोऽभवत्। तद्दृष्ट्वा निर्जरसेनायां क्लेशो दुःखं चाविशत्॥

Verse 41

तारकेणाऽपि तत्रैव यत्कृतं कर्म दुःखदम् । स्वनाशकारणं धर्मविरुदं तन्निबोध मे

तारकेणापि तत्रैव यत्कृतं कर्म दुःखदम्। धर्मविरुद्धं स्वनाशहेतुं तन्निबोध मम वचः॥

Verse 42

पतितं च पदाक्रम्य हस्ताद्वज्रं प्रगृह्य वै । पुनरुद्वज्रघातेन शक्रमाताडयद्भृशम्

पतितं पदाक्रम्य हस्ताद्वज्रं प्रगृह्य सः। पुनस्तेनैव वज्रेण शक्रं भृशमाताडयत्॥

Verse 43

एवं तिरस्कृतं दृष्ट्वा शक्रविष्णुप्रतापवान् । चक्रमुद्यस्य भगवांस्तारकं स जघान ह

एवं तिरस्कृतं दृष्ट्वा शक्रविष्णुप्रतापवान् । चक्रमुद्यस्य भगवान् तारकं स जघान ह ॥

Verse 44

चक्रप्रहाराभितो निपपात क्षितौ हि सः । पुनरुत्थाय दैत्येन्द्रशक्त्या विष्णुं जघान तम्

चक्रप्रहाराभितो निपपात क्षितौ हि सः । पुनरुत्थाय दैत्येन्द्रशक्त्या विष्णुं जघान तम् ॥

Verse 45

तेन शक्तिप्रहारेण पतितो भुवि चाच्युतः । करो महानासीच्चुक्रुशुश्चाऽतिनिर्जराः

तेन शक्तिप्रहारेण पतितो भुवि चाच्युतः । करो महानासीच्चुक्रुशुश्चातिनिर्जराः ॥

Verse 46

निमेषेण पुनर्विष्णुर्यावदुत्तिष्ठते स्वयम् । तावत्स वीरभद्रो हि तत्क्षणादागतोऽसुरम्

निमेषेण पुनर्विष्णुर्यावदुत्तिष्ठते स्वयम् । तावत्स वीरभद्रो हि तत्क्षणादागतोऽसुरम् ॥

Verse 47

त्रिशूलं च समुद्यम्य वीरभद्रः प्रतापवान् । तारकं दितिजाधीशं जघान प्रसभं बली

ततः प्रतापवान् वीरभद्रः त्रिशूलं समुद्यम्य दितिजाधीशं तारकं बलात् प्रसभं जघान।

Verse 48

तत्त्रिशूलप्रहारेण स पपात क्षितौ तदा । पतितोऽपि महातेजास्तारकः पुनरुत्थितः

तत्त्रिशूलप्रहारेण स तदा क्षितौ पपात। पतितोऽपि महातेजास्तारकः पुनरुत्थितः॥

Verse 49

कृत्वा क्रोधं महावीरस्सकलासुरनायकः । जघान परया शक्त्या वीरभद्रं तदोरसि

ततः क्रोधं समुत्पाद्य महावीरः सकलासुरनायकः । परया शक्त्या वीरभद्रं तदोरसि जघान हि ॥

Verse 50

वीरभद्रोऽपि पतितो भूतले मूर्छितः क्षणम् । तच्छक्त्या परया क्रोधान्निहतो वक्षसि धुवम्

वीरभद्रोऽपि पतितो भूतले मूर्छितः क्षणम् । तच्छक्त्या परया क्रोधान्निहतो वक्षसि ध्रुवम् ॥

Verse 51

सगणश्चैव देवास्ते गंधर्वोरगराक्षसाः । हाहाकारेण महता चुक्रुशुश्च मुहुर्मुहुः

सगणाश्चैव देवास्ते गन्धर्वोरगराक्षसाः । हाहाकारेण महता चुक्रुशुश्च मुहुर्मुहुः ॥

Verse 52

निमेषमात्रात्सहसा महौजास्स वीरभद्रो द्विषतां निहंता । त्रिशूलमुद्यम्य तडित्प्रकाशं जाज्वल्यमानं प्रभया विरेजे

निमेषमात्रात्सहसा महौजाः स वीरभद्रो द्विषतां निहन्ता । त्रिशूलमुद्यम्य तडित्प्रकाशं जाज्वल्यमानं प्रभया विरेजे ॥

Verse 53

स्वरोचिषा भासितदिग्वितानं सूर्येन्दुबिम्बाग्निसमानमंडलम् । महाप्रभं वीरभयावहं परं कालाख्यमत्यंतकरं महोज्ज्वलम्

स्वरोचिषा भासितदिग्वितानं सूर्येन्दुबिम्बाग्निसमानमण्डलम् । महाप्रभं वीरभयावहं परं कालाख्यमत्यन्तकरं महोज्ज्वलम् ॥

Verse 54

यावत्त्रिशूलेन तदा हंतुकामो महाबलः । वीरभद्रोऽसुरं यावत्कुमारेण निवारितः

यावत्त्रिशूलेन तदा हन्तुकामो महाबलः । वीरभद्रोऽसुरं यावत्कुमारेण निवारितः ॥