देवदैत्यसामान्ययुद्धवर्णनम् — Description of the General Battle Between Devas and Daityas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति ते वर्णितस्तात देवदानव सेनयोः । संग्रामस्तुमुलोऽतीव तत्प्रभ्वो शृणु नारद

ब्रह्मोवाच—इति ते तात देवदानवसेनयोः सुतुमुलोऽतीव संग्रामो वर्णितः। अधुना नारद, तस्य परिणामं तत्र प्रभुत्वं च शृणु।

Verse 2

एवं युद्धेऽतितुमुले देवदानवसंक्षये । तारकेणैव देवेन्द्रश्शक्त्या रमया सह

एवं युद्धेऽतितुमुले देवदानवसंक्षये । तारकेणैव देवेन्द्रश्शक्त्या रमया सह

Verse 3

सद्यः पपात नागाश्च धरण्यां मूर्च्छितोऽभवत् । परं कश्मलमापेदे वज्रधारी सुरेश्वरः

सद्यः पपात नागाश्च धरण्यां मूर्च्छितोऽभवत् । परं कश्मलमापेदे वज्रधारी सुरेश्वरः

Verse 4

तथैव लोकपास्सर्वेऽसुरैश्च बलवत्तरैः । पराजिता रणे तात महारणविशारदैः

तथैव तात सर्वे लोकपालाः बलवत्तरैः असुरैः महारणविशारदैः रणे पराजिताः।

Verse 5

अन्येऽपि निर्जरा दैत्यैर्युद्ध्यमानाः पराजिताः । असहंतो हि तत्तेजः पलायनपरायणाः

अन्येऽपि निर्जराः दैत्यैः सह युद्ध्यमानाः पराजिताः। तत्तेजोऽसहन्तः पलायनपरायणाः अभवन्।

Verse 6

जगर्जुरसुरास्तत्र जयिनस्सुकृतोद्यमाः । सिंहनादं प्रकुर्वन्तः कोलाहलपरायणाः

तत्र असुराः जयिनः सुकृतोद्यमाः जगर्जुः। सिंहनादं प्रकुर्वन्तः कोलाहलपरायणाः अभवन्।

Verse 7

एतस्मिन्नंतरे तत्र वीरभद्रो रुषान्वितः । आससाद गणैर्वीरैस्तारकं वीरमानिनम्

एतस्मिन्नन्तरे तत्र वीरभद्रो धर्मरोषसमन्वितः । वीरगणैः सहागत्य तारकं वीरमानिनं समभ्ययात् ॥

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे देव दैत्यसामान्ययुद्धवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे देवदैत्यसामान्ययुद्धवर्णनं नाम अष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 9

तदा ते प्रमथास्सर्वे दैत्याश्च परमोत्सवाः । युयुधुस्संयुगेऽन्योन्यं प्रसक्ताश्च महारणे

तदा ते प्रमथाः सर्वे दैत्याश्च परमोत्सवाः । संयुगेऽन्योन्यं युयुधुः प्रसक्ताश्च महारणे ॥

Verse 10

त्रिशूलैरृष्टिभिः पाशैः खड्गैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्समरेऽन्योन्यं रणे रणविशारदाः

त्रिशूलैरृष्टिभिः पाशैः खड्गैः परशुपट्टिशैः । समरे रणविशारदाः परस्परं निजघ्नुः पुनः पुनः ॥

Verse 11

तारको वीरभद्रेण स त्रिशूलाहतो भृशम् । पपात सहसा भूमौ क्षणं मूर्छापरिप्लुतः

वीरभद्रेण त्रिशूलाहतः स तारको भृशम् । सहसा भूमौ पपात क्षणं मूर्छापरिप्लुतः ॥

Verse 12

उत्थाय स द्रुतं वीरस्तारको दैत्यसत्तमः । लब्धसंज्ञो बलाच्छक्त्या वीरभद्रं जघान ह

उत्थाय द्रुतं वीरस्तारको दैत्यसत्तमः । लब्धसंज्ञो बलाच्छक्त्या वीरभद्रं जघान ह ॥

Verse 13

वीरभद्रस्तथा वीरो महातेजा हि तारकम् । जघान त्रिशिखेनाशु घोरेण निशितेन तम्

वीरभद्रोऽपि महातेजा तारकं वीरसम्मतम् । घोरेण निशितेनाशु त्रिशिखेन जघान तम् ॥

Verse 14

सोपि शक्त्या वीरभद्रं जघान समरे ततः । तारको दितिजाधीशः प्रबलो वीरसंमतः

सोऽपि शक्त्या वीरभद्रं जघान समरे ततः । तारको दितिजाधीशः प्रबलो वीरसम्मतः ॥

Verse 15

एवं संयुद्ध्यमानौ तौ जघ्नतुश्चेतरेतरम् । नानास्त्रशस्त्रैस्समरे रणविद्याविशारदौ

एवं संयुद्ध्यमानौ तौ परस्परं जघ्नतुश्च समरे । नानाविधैः शस्त्रास्त्रैः प्रहरन्तौ रणविद्याविशारदौ ॥

Verse 16

तयोर्महात्मनोस्तत्र द्वन्द्वयुद्धमभूत्तदा । सर्वेषां पश्यतामेव तुमुलं रोमहर्षणम्

तयोर्महात्मनोस्तत्र द्वन्द्वयुद्धमभूत्तदा। सर्वेषां पश्यतामेव तुमुलं रोमहर्षणम्॥

Verse 17

ततो भेरीमृदंगाश्च पटहानकगोमुखाः । विनेदुर्विहता वीरैश्शृण्वतां सुभयानकाः

ततो भेरीमृदङ्गाश्च पटहानकगोमुखाः। विनेदुर्विहता वीरैः शृण्वतां सुभयानकाः॥

Verse 18

युयुधातेतिसन्नद्धौ प्रहारैर्जर्जरीकृतौ । अन्योन्यमतिसंरब्धौ तौ बुधांगारकाविव

युयुधातेति सन्नद्धौ प्रहारैर्जर्जरीकृतौ। अन्योन्यमतिसंरब्धौ तौ बुधाङ्गारकाविव॥

Verse 19

एवं दृष्ट्वा तदा युद्धं वीरभद्रस्य तेन च । तत्र गत्वा वीरभद्रमवोचस्त्वं शिवप्रियः

एवं तदा तेन सह वीरभद्रस्य युद्धं दृष्ट्वा, त्वं शिवप्रियः तत्र गत्वा वीरभद्रमिदमवोचः।

Verse 20

नारद उवाच । वीरभद्र महावीर गणानामग्रणीर्भवान् । निवर्तस्व रणादस्माद्रोचते न वधस्त्वया

नारद उवाच— हे वीरभद्र महावीर, त्वं गणानामग्रणीर्भवान्। अस्माद् रणान्निवर्तस्व; त्वया वधो न रोचते।

Verse 21

एवं निशम्य त्वद्वाक्यं वीरभद्रो गणाग्रणीः । अवदत्स रुषाविष्टस्त्वां तदा तु कृतांजलिः

एवं निशम्य त्वद्वाक्यं वीरभद्रो गणाग्रणीः। अवदत्स रुषाविष्टस्त्वां तदा तु कृताञ्जलिः॥

Verse 22

वीरभद्र उवाच । मुनिवर्य महाप्राज्ञ शृणु मे परमं वचः । तारकं च वधिष्यामि पश्य मेऽद्य पराक्रमम्

वीरभद्र उवाच— मुनिवर्य महाप्राज्ञ, शृणु मे परमं वचः। तारकं च वधिष्यामि; पश्य मेऽद्य पराक्रमम्॥

Verse 23

आनयंति च ये वीरास्स्वामिनं रणसंसदि । ते पापिनो महाक्लीबा विनश्यन्ति रणं गताः

आनयन्ति च ये वीराः स्वामिनं रणसंसदि। ते पापिनो महाक्लीबा विनश्यन्ति रणं गताः॥

Verse 24

असद्गतिं प्राप्नुवन्ति तेषां च निरयो धुवम् । वीरभद्रो हि विज्ञेयो न वाच्यस्ते कदाचन

असद्गतिं प्राप्नुवन्ति तेषां च निरयो ध्रुवम्। वीरभद्रो हि विज्ञेयो न वाच्यस्ते कदाचन॥

Verse 25

शस्त्रास्त्रैर्भिन्नगात्रा ये रणं कुर्वंति निर्भयाः । इहामुत्र प्रशंस्यास्ते लभ्यन्ते सुखमद्भुतम्

शस्त्रास्त्रैर्भिन्नगात्रा ये रणं कुर्वन्ति निर्भयाः। इहामुत्र प्रशंस्यास्ते लभ्यन्ते सुखमद्भुतम्॥

Verse 26

शृण्वन्तु मम वाक्यानि देवा हरिपुरोगमाः । अतारकां महीमद्य करिष्ये स्वामिवर्जिताम्

शृण्वन्तु मम वाक्यानि देवा हरिपुरोगमाः। अद्याहं अतारकां महीमिमां स्वामिरक्षकवर्जितां करिष्ये॥

Verse 27

इत्युक्त्वा प्रमर्थैस्सार्द्धं वीरभद्रो हि शूलधृक् । विचिंत्य मनसा शंभुं युयुधे तारकेण हि

इत्युक्त्वा प्रमथैः सार्धं शूलधृक् वीरभद्रः। मनसा शम्भुमालोक्य तारकेण सह युयुधे॥

Verse 28

वृषारूढैरनेकैश्च त्रिशूलवरधारिभिः । महावीरस्त्रिनेत्रैश्च स रेजे रणसंगतः

वृषारूढैः अनेकैश्च त्रिशूलवरधारिभिः। त्रिनेत्रैर्महावीरैश्च स रणसङ्गतः रेजे॥

Verse 29

कोलाहलं प्रकुर्वंतो निर्भयाश्शतशो गणाः । वीरभद्रं पुरस्कृत्य युयुधुर्दानवैस्सह

कोलाहलं प्रकुर्वन्तो निर्भयाः शतशो गणाः। वीरभद्रं पुरस्कृत्य दानवैः सह युयुधुः॥

Verse 30

असुरास्तेऽपि युयुधुस्तारकासुरजीविनः । बलोत्कटा महावीरा मर्दयन्तो गणान् रुषा

असुरास्तेऽपि युयुधुस्तारकासुरजीविनः। बलोत्कटा महावीराः क्रोधात् गणान् मर्दयन्ति स्म॥

Verse 31

पुनः पुनश्चैव बभूव संगरो महोत्कटो दैत्यवरैर्गणानाम् । प्रहर्षमाणाः परमास्त्रकोविदास्तदा गणास्ते जयिनो बभूवुः

पुनः पुनश्चैव बभूव संगरो महोत्कटो दैत्यवरैर्गणानाम्। प्रहर्षमाणाः परमास्त्रकोविदास्तदा गणास्ते जयिनो बभूवुः॥

Verse 32

गणैर्जितास्ते प्रबलैरसुरा विमुखा रणे । पलायनपरा जाता व्यथिता व्यग्रमानसाः

शिवगणैः प्रबलैर्जितास्तेऽसुरा रणे विमुखा अभवन्। पलायनपराः जाता व्यथिता व्यग्रमानसाः॥

Verse 33

एवं भ्रष्टं स्वसैन्यं तद्दृष्ट्वा तत्पालकोऽसुरः । तारको हि रुषाविष्टो हंतुं देवगणान् ययौ

एवं भ्रष्टं स्वसैन्यं तद्दृष्ट्वा तत्पालकोऽसुरः। तारको हि रुषाविष्टो हंतुं देवगणान् ययौ॥

Verse 34

भुजानामयुतं कृत्वा सिंहमारुह्य वेगतः । पातयामास तान्देवान्गणांश्च रणमूर्द्धनि

भुजानामयुतं कृत्वा सिंहमारुह्य वेगतः। पातयामास तान्देवान् गणांश्च रणमूर्द्धनि॥

Verse 36

स्मृत्वा शिवपदांभोजं जग्राह त्रिशिखं परम् । जज्वलुस्तेजसा तस्य दिशः सर्वा नभस्तथा

स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं जग्राह त्रिशिखं परम्। जज्वलुस्तेजसा तस्य दिशः सर्वा नभस्तथा॥

Verse 37

एतस्मिन्नन्तरे स्वामी वारयामास तं रणम् । वीरबाहुमुखान्सद्यो महाकौतुकदर्शकः

एतस्मिन्नन्तरे स्वामी तं रणं वारयामास। वीरबाहुमुखान् सद्यः संबोध्य महाकौतुकदर्शकः॥

Verse 38

तदाज्ञया वीरभद्रो निवृत्तोऽभूद्रणात्तदा । कोपं चक्रे महावीरस्तारकोऽसुरनायकः

तदाज्ञया तदा वीरभद्रो रणात् निवृत्तोऽभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे महावीरः तारकोऽसुरनायकः कोपं चकार॥

Verse 39

चकार बाणवृष्टिं च सुरोपरि तदाऽसुरः । तप्तोऽह्वासीत्सुरान्सद्यो नानास्त्ररणकोविदः

तदा स असुरः सुरोपरि बाणवृष्टिं चकार। नानास्त्ररणकोविदः तप्तः सद्यः सुरान् आह्वासीत्॥

Verse 40

एवं कृत्वा महत्कर्म तारकोऽसुरपालकः । सर्वेषामपि देवानामशक्यो बलिनां वरः

एवं महत्कर्म कृत्वा तारकोऽसुरपालकः। बलिनां वरः स सर्वेषामपि देवानामशक्योऽभवत्॥

Verse 41

एवं निहन्यमानांस्तान् दृष्ट्वा देवान् भयाकुलान् । कोपं कृत्वा रणायाशु संनद्धोऽभवदच्युतः

एवं निहन्यमानान् तान् देवान् भयाकुलान् दृष्ट्वा। अच्युतः कोपं कृत्वा रणायाशु संनद्धोऽभवत्॥

Verse 42

चक्रं सुदर्शनं शार्ङ्गं धनुरादाय सायुधः । अभ्युद्ययौ महादैत्यं रणाय भगवान् हरिः

सुदर्शनचक्रं शार्ङ्गं च धनुरादाय सायुधः; भगवान् हरिः महादैत्यं रणाय अभ्युद्ययौ।

Verse 43

ततस्समभवद्युद्धं हरितारकयोर्महत् । लोमहर्षणमत्युग्रं सर्वेषां पश्यतां मुने

ततः मुने, हरितारकयोः लोमहर्षणम् अत्युग्रं महद्युद्धं समभवत्, सर्वेषां पश्यताम्।

Verse 44

गदामुद्यम्य स हरिर्जघानासुरमोजसा । द्विधा चकार तां दैत्यस्त्रिशिखेन महाबली

गदामुद्यम्य स हरिः असुरं ओजसा जघान; महाबली दैत्यस्त्रिशिखः तां गदां द्विधा चकार।

Verse 46

सोऽपि दैत्यो महावीरस्तारकः परवीरहा । चिच्छेद सकलान्बाणान्स्वशरैर्निशितैर्द्रुतम्

सोऽपि दैत्यो महावीरस्तारकः परवीरहा । स्वशरैर्निशितैर्द्रुतं सकलान् बाणान् चिच्छेद ॥

Verse 47

अथ शक्त्या जघानाशु मुरारिं तारकासुरः । भूमौ पपात स हरिस्तत्प्रहारेण मूर्च्छितः

अथ शक्त्या जघानाशु मुरारिं तारकासुरः। भूमौ पपात स हरिस्तत्प्रहारेण मूर्च्छितः॥

Verse 48

जग्राह स रुषा चक्रमुत्थितः क्षणतोऽच्युतः । सिंहनादं महत्कृत्वा ज्वलज्ज्वालासमाकुलम्

जग्राह स रुषा चक्रमुत्थितः क्षणतोऽच्युतः। सिंहनादं महत्कृत्वा ज्वलज्ज्वालासमाकुलम्॥

Verse 49

तेन तञ्च जघानासौ दैत्यानामधिपं हरिः । तत्प्रहारेण महता व्यथितो न्यपतद्भुवि

तेनैवायुधेन हरिः दैत्यानामधिपं तं जघान। तस्य महाप्रहारेण व्यथितः स भूमौ न्यपतत्॥

Verse 50

पुनश्चोत्थाय दैत्येन्द्रस्तारकोऽसुरनायकः । चिच्छेद त्वरितं चक्रं स्वशक्त्यातिबलान्वितः

पुनश्चोत्थाय दैत्येन्द्रस्तारकोऽसुरनायकः। स्वशक्त्यातिबलोपेतः त्वरितं चक्रं चिच्छेद॥

Verse 51

पुनस्तया महाशक्त्या जघानामरवल्लभम् । अच्युतोऽपि महावीरा नन्दकेन जघान तम्

पुनस्तया महाशक्त्या जघानामरवल्लभम्। अच्युतोऽपि महावीरः नन्दकेन जघान तम्॥

Verse 52

एवमन्योन्यमसुरो विष्णुश्च बलवानुभौ । युयुधाते रणे भूरि तत्राक्षतबलौ मुने

एवमन्योन्यमसुरो विष्णुश्च बलवानुभौ। युयुधाते रणे भूरि तत्राक्षतबलौ मुने॥

Verse 358

स दृष्ट्वा तस्य तत्कर्म वीरभद्रो गणाग्रणीः । चकार सुमहत्कोपं तद्वधाय महाबली

स तस्य तत्कर्म दृष्ट्वा वीरभद्रो गणाग्रणीर्महाबलः । सुमहत्कोपमाक्रान्तस्तद्वधाय मनो दधे ॥