युद्धप्रारम्भवर्णनम् — Description of the Commencement of Battle

Verse 1

ब्रह्मोवाच । हर्य्यादयस्सुरास्ते च दृष्ट्वा तच्चरितं विभोः । सुप्रसन्ना बभूवुर्हि विश्वासासक्तमानसाः

ब्रह्मोवाच । हर्यादयः सुराः सर्वे विभोः तच्चरितं दृष्ट्वा सुप्रसन्ना बभूवुः; तेषां मनांसि विश्वासभक्त्याऽऽसक्तानि बभूवुः ।

Verse 2

वल्गंतः कुर्वतो नादं भाविताश्शिवतेजसा । कुमारन्ते पुरस्कृत्य तारकं हंतुमाययुः

वल्गन्तो नादमुत्क्षिप्य शिवतेजसा समन्विताः । कुमारं पुरतः कृत्वा तारकं हन्तुमाययुः ॥

Verse 3

देवानामुद्यमं श्रुत्वा तारकोऽपि महाबलः । सैन्येन महता सद्यो ययौ योद्धुं सुरान् प्रति

देवानामुद्यमं श्रुत्वा तारकोऽपि महाबलः । महता सैन्ययोगेन सद्यो योद्धुं ययौ सुरान् ॥

Verse 4

देवा दृष्ट्वा समायांतं तारकस्य महाबलम् । बलेन बहुकुर्वन्तः सिंहनादं विसिस्मियुः

देवा तारकस्य महाबलं समायान्तं दृष्ट्वा स्वबलं बहुकुर्वन्तः सिंहनादं चक्रुः, तस्य पराक्रमे तु विस्मितचित्ताः अभवन्॥

Verse 5

तदा नभोऽऽङ्गना वाणीं जगादोपरि सत्वरम् । शङ्करप्रेरिता सद्यो हर्यादीनखिलान् सुरान्

तदा नभोऽङ्गना व्योम्नि सत्वरं वाणीं जगाद। शङ्करप्रेरिता सा सद्यः हर्यादीन् अखिलान् सुरान् संबोधयामास॥

Verse 6

व्योमवाण्युवाच । कुमारं च पुरस्कृत्य सुरा यूयं समुद्यताः । दैत्यान्विजित्य संग्रामे जयिनोऽथ भविष्यथ

व्योमवाण्युवाच— हे सुराः, कुमारं पुरस्कृत्य यूयं समुद्यताः भवत। संग्रामे दैत्यान् विजित्य अथ यूयं जयिनो भविष्यथ॥

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे युद्धप्रारंभवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे “युद्धप्रारम्भवर्णनम्” नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 8

कुमारं च पुरस्कृत्य सर्वे ते जातसाध्वसाः । योद्धुकामास्सुरा जग्मुर्महीसागरसंगमम्

कुमारं च पुरस्कृत्य सर्वे ते जातसाध्वसाः। योद्धुकामा असुरा जग्मुर्महीसागरसंगमम्॥

Verse 9

आजगाम द्रुतं तत्र यत्र देवास्स तारकः । सैन्येन महता सार्द्धं सुरै र्बहुभिरावृत्

ततः तारकः द्रुतमाजगाम तत्र यत्र देवाः स्थिताः। महता सैन्येन सार्धं बहुभिः सुरैरावृतः॥

Verse 10

रणदुंदुभयो नेदुः प्रलयांबुद्निस्स्वनाः । कर्कशानि च वाद्यानि पराणि च तदागमे

रणदुन्दुभयो नेदुः प्रलयाम्बुदनिस्स्वनाः; तदागमे कर्कशाणि पराणि च वाद्यानि समुच्चैरनादयन्।

Verse 11

गर्जमानास्तदा दैत्यास्तारकेणसुरेण ह । कंपयन्तो भुवं पादक्रमैर्वल्गुनकारकाः

तदा तारकेणासुरेण नेतृते दैत्याः गर्जमानाः पादक्रमैर्भुवं कम्पयन्तो वल्गुनकारकाः।

Verse 12

तच्छ्रुत्वा रवमत्युग्रं सर्वे देवा विनिर्भयाः । ऐकपद्येन चोत्तस्थुर्योद्धुकामाश्च तारकम्

तदत्युग्रं रवं श्रुत्वा सर्वे देवा विनिर्भयाः; ऐकपद्येनोत्थाय तारकं योद्धुकामा अभवन्।

Verse 13

गजमारोप्य देवेन्द्रः कुमारं त्यग्रतोऽभवत् । सुरसैन्येन महता लोकपालैस्समावृतः

गजमारोप्य देवेन्द्रः कुमारं त्यग्रतोऽभवत् । सुरसैन्येन महता लोकपालैः समावृतः ॥

Verse 14

तदा दुंदुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः । वीणावेणुमृदंगानि तथा गंधर्वनिस्स्वनाः

तदा दुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः । वीणावेणुमृदङ्गानि तथा गन्धर्वनिस्स्वनाः ॥

Verse 15

गजं दत्त्वा महेन्द्राय कुमारो यानमारुहत् । अनेकाश्चर्यसंभूतं नानारत्नसमन्वितम्

गजं दत्त्वा महेन्द्राय कुमारो यानमारुहत् । अनेकाश्चर्यसम्भूतं नानारत्नसमन्वितम् ॥

Verse 16

विमानमारुह्य तदा महायशास्स शांकरिस्सर्वगुणैरुपेतः । श्रिया समेतः परया बभौ महान् संवीज्यमानश्चमरैर्महाग्रभैः

तदा स महायशाः शाङ्करिः सर्वगुणैरुपेतः परया श्रिया समेतो विमानमारुह्य महान् बभौ, महाग्रभैश्चमरैः संवीज्यमानः।

Verse 17

प्राचेतसं छत्रमतीवसुप्रभं रत्नैरुपेतं विविधैर्विराजितम् । धृतं तदा तच्च कुमारमूर्ध्नि वै ह्यनन्तचान्द्रैः किरणैर्महाप्रभैः

तदा प्राचेतसं छत्रमतीव सूप्रभं विविधरत्नैरुपेतं विराजितं, कुमारमूर्ध्नि ह्यनन्तचन्द्रकिरणैर्महाप्रभैर्धृतम्।

Verse 18

मिलितास्ते तदा सर्वे देवाश्शक्रपुरोगमा । स्वैःस्वैर्बलैः परिवृता युद्धकामा महाबलाः

मिलितास्ते तदा सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः। स्वैः स्वैर्बलैः परिवृता युद्धकामा महाबलाः॥

Verse 19

एवं देवाश्च दैत्याश्च योद्धुकामाः स्थिता भुवि । सैन्येन महता तेन व्यूहं कृत्वा पृथक् पृथक्

एवं देवाश्च दैत्याश्च योद्धुकामाः स्थिता भुवि। सैन्येन महता तेन व्यूहं कृत्वा पृथक् पृथक्॥

Verse 20

ते सेने सुरदैत्यानां शुशुभाते परस्परम् । हंतुकामे तदान्योन्यं स्तूयमाने च बन्दिभिः

तदा देवदैत्ययोः सेने द्वे परस्पराभिमुखे सुसंनद्धे शुशुभाते। अन्योन्यवधकामे ते, बन्दिभिः स्तूयमाने च।

Verse 21

उभे सेनं तदा तेषामगर्जेतां वनोपमे । भयंकरेऽत्यवीराणामितरेषां सुखावहे

तदा तेषामुभे सेने वनोपमेऽगर्जेताम्। तद्गर्जितं भयङ्करमत्यवीराणां, इतराणां तु सुखावहम्।

Verse 22

एतस्मिन्नन्तरे तत्र बलोन्मत्ताः परस्परम् । दैत्या देवा महावीरा युयुधुः क्रोधविह्वलाः

एतस्मिन्नन्तरे तत्र बलोन्मत्ताः परस्परम्। दैत्या देवा महावीरा युयुधुः क्रोधविह्वलाः।

Verse 23

आसीत्सुतुमुलं युद्धं देवदैत्यसमाकुलम् । रुण्डमुंडांकितं सर्वं क्षणेन समपद्यत

आसीत् सुतुमुलं युद्धं देवदैत्यसमाकुलम्। क्षणेनैव रणभूमिः सर्वा रुण्डमुण्डाङ्किता समपद्यत॥

Verse 24

भूमौ निपतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः । निकृत्तांगा महाशस्त्रैर्निहता वीरसंमताः

भूमौ निपतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः। निकृत्ताङ्गा महाशस्त्रैर्निहता वीरसंमताः॥

Verse 25

केषांचिद्बाहवश्छिन्ना खड्पातैस्सुदारुणैः । केषांचिदूरवश्छिन्ना वीराणां मानिनां मृधे

केषांचिद्बाहवश्छिन्ना खड्गपातैः सुदारुणैः। केषांचिदूरवश्छिन्ना वीराणां मानिनां मृधे॥

Verse 26

केचिन्मथितसर्वांगा गदाभिर्मुद्गरैस्तथा । केचिन्निर्भिन्नहृदयाः पाशैर्भल्लैश्च पातिताः

केचित् गदाभिर्मुद्गरैश्च मथितसर्वाङ्गा अभवन्; केचिद् पाशैर्भल्लैश्च निर्भिन्नहृदयाः पातिताः।

Verse 27

केचिद्विदारिताः पृष्ठे कुंतैरृष्टिभिरंकुशैः । छिन्नान्यपि शिरांस्येव पतितानि च भूतले

केचिदृष्टिभिः कुंतैरङ्कुशैश्च पृष्ठे विदारिताः; छिन्नान्यपि शिरांसि भूतले पतितानि।

Verse 28

बहूनि च कबंधानि नृत्यमानानि तत्र वै । वल्गमानानि शतशो उद्यतास्त्रकराणि च

तत्र वै बहूनि कबंधानि नृत्यमानानि दृश्यन्ते। शतशो वल्गमानानि, उद्यतास्त्रकराणि च॥

Verse 29

नद्यः प्रवर्तितास्तत्र शतशोऽसृङ्वहास्तदा । भूतप्रेतादयस्तत्र शतशश्च समागताः

तदा तत्र शतशो नद्यः प्रवर्तिताः, असृङ्वहाः। भूतप्रेतादयश्चापि शतशः समागताः॥

Verse 30

गोमायवश्शिवा तत्र भक्षयन्तः पलं बहु । तथा गृध्रवटाश्येना वायसा मांसभक्षकाः । बुभुजुः पतितानां च पलानि सुबहूनि वै

तत्र गोमायवश्शिवा बहु पलं भक्षयन्ति स्म। तथा गृध्रवटाश्येना वायसाश्च मांसभक्षकाः पतितानां सुबहूनि पलानि वै बुभुजुः॥

Verse 31

एतस्मिन्नन्तरे तत्र तारकाख्यो महाबलः । सैन्येन महता सद्यो ययौ योद्धुं सुरान् प्रति

एतस्मिन्नन्तरे तत्र तारकाख्यो महाबलः। सैन्येन महता सार्धं सद्यो ययौ सुरान् प्रति योद्धुम्॥

Verse 32

देवा दृष्ट्वा समायान्तं तारकं युद्धदुर्मदम् । योद्धुकामं तदा सद्यो ययुश्शक्रादयस्तदा । बभूवाथ महोन्नादस्सेनयोरुभयोरपि

देवा दृष्ट्वा समायान्तं तारकं युद्धदुर्मदम्। योद्धुकामा ययुः सद्यः शक्रादयस्तदा; सेनयोरुभयोश्चाथ महोन्नादोऽभवत्॥

Verse 33

अथाभूद्द्वंद्वयुद्धं हि सुरासुरविमर्दनम् । यं दृष्ट्वा हर्षिता वीराः क्लीबाश्च भयमागता

अथाभूद्द्वन्द्वयुद्धं हि सुरासुरविमर्दनम् । यं दृष्ट्वा हर्षिता वीराः क्लीबाश्च भयमागताः ॥

Verse 34

तारको युयुधे युद्धे शक्रेण दितिजो बली । अग्निना सह संह्रादो जंभेनैव यमः स्वयम्

तारको युयुधे युद्धे शक्रेण दितिजो बली । अग्निना सह संह्रादो जंभेनैव यमः स्वयम् ॥

Verse 35

महाप्रभुर्नैरृतेन पाशी सह बलेन च । सुवीरो वायुना सार्धं पवमानेन गुह्यराट्

महाप्रभुः नैरृतेन सह बलेन च पाशी च समन्वितः। सुवीरो वायुना सार्धं पवमानेन च, गुह्यराट् अपि यथाक्रमं स्थितः॥

Verse 36

ईशानेन समं शंभुर्युयुधे रणवित्तमः । शुंभश्शेषेण युयुधे कुंभश्चन्द्रेण दानवः

ईशानेन समं शम्भुः रणवित्तमः समयुध्यत। शुम्भः शेषेण युयुधे, कुम्भो दानवश्चन्द्रेण युयुधे॥

Verse 37

कुंबरो मिहिरेणाजौ महाबल पराक्रमः । युयुधे परमास्त्रैश्च नानायुद्धविशारदः

कुम्बरो मिहिरेणाजौ महाबलपराक्रमः। नानायुद्धविशारदः परमास्त्रैश्च युयुधे॥

Verse 38

एवं द्वन्द्वेन युद्धेन महता च सुरासुराः । संगरे युयुधुस्सर्वे बलेन कृतनिश्च याः

एवं द्वन्द्वयुद्धैर्महायुद्धैश्च सुरासुराः सर्वे संगरे युयुधुः, स्वबलेन कृतनिश्चयाः।

Verse 39

अन्योन्यं स्पर्द्धमानास्तेऽमरा दैत्या महाबलाः । तस्मिन्देवासुरे युद्धे दुर्जया अभवन्मुने

अन्योन्यं स्पर्धमानास्तेऽमरा दैत्या महाबलाः। तस्मिन्देवासुरे युद्धे दुर्जया अभवन्, मुने।

Verse 40

तदा च तेषां सुरदानवानां बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणाम् । सुखावहं वीरमनस्विनां वै भयावहं चैव तथेतरेषाम्

तदा तेषां सुरदानवानां जयैषिणां तुमुलं युद्धं बभूव। वीरमनस्विनां वै तत् सुखावहं, इतरेषां तु भयावहं च।

Verse 41

मही महारौद्रतरा विनष्टकैस्सुरासुरैर्वै पतितैरनेकशः । तस्मिन्नगम्यातिभयानका तदा जाता महासौख्यवहा मनस्विनाम्

मही महारौद्रतरा बभूव, विनष्टैः सुरासुरैः पतितैः सर्वतोऽनेकशः। तथापि तस्मिन्नगम्येऽतिभयानके दृश्ये तदा मनस्विनां महाशिवस्य परमार्थसिद्ध्यर्थं महत्सौख्यहेतुरभवत्।