तारकवधोत्तरं देवस्तुतिः पर्वतवरप्रदानं च / Devas’ Hymn after Tāraka’s Slaying and the Bestowal of Boons upon the Mountains
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा तारकवधोत्तरं देवानां हर्षं वर्णयति। विष्णुप्रमुखा देवाः समागताः शङ्करपुत्रं कुमारं/स्कन्दं दीर्घं स्तुतिभिः स्तुवन्ति, तं सृष्टि-स्थिति-लयकार्येषु दत्ताधिकारं विश्वव्यापिनं कर्तारं मन्यन्ते, देवरक्षणं धर्मसंरक्षणं च याचन्ते। स्तुत्या तुष्टः कुमारः क्रमशो वरान् ददाति; अत्र पर्वतान् प्रति वदन् तान् तपस्विभिः कर्मकाण्डिभिः तत्त्वविद्भिश्च पूजनीयान् घोषितवान्, तथा भविष्ये शम्भोः विशेषरूपाणि लिङ्गरूपाणि च भवन्ति इति व्याहरत्। एवं जयानन्तरस्तुतिः, अभयदानं, भूमिदेवताकरणं च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । निहतं तारकं दृष्ट्वा देवा विष्णुपुरोगमाः । तुष्टुवुश्शांकरिं भक्त्या सर्वेऽन्ये मुदिताननाः
ब्रह्मोवाच—तारकं निहतं दृष्ट्वा देवा विष्णुपुरोगमाः भक्त्या शांकरीं तुष्टुवुः; सर्वेऽन्येऽपि मुदिताननाः स्तुतिभिः समर्चयन्।
Verse 2
देवा ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन
देवा ऊचुः। नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमङ्गल। विश्वबन्धो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन॥
Verse 3
नमोस्तु ते दानववर्यहंत्रे बाणासुरप्राणहराय देव । प्रलंबनाशाय पवित्ररूपिणे नमोनमश्शंकरतात तुभ्यम्
नमोऽस्तु ते दानववर्यहन्त्रे बाणासुरप्राणहराय देव। प्रलम्बनाशाय पवित्ररूपिणे नमो नमः शङ्करतात तुभ्यम्॥
Verse 4
त्वमेव कर्त्ता जगतां च भर्त्ता त्वमेव हर्त्ता शुचिज प्रसीद । प्रपञ्चभूतस्तव लोकबिंबः प्रसीद शम्भ्वात्मज दीनबंधो
त्वमेव कर्ता जगतां च भर्ता त्वमेव हर्ता शुचिज प्रसीद । प्रपञ्चभूतस्तव लोकबिम्बः प्रसीद शम्भ्वात्मज दीनबन्धो ॥
Verse 5
देवरक्षाकर स्वामिन्रक्ष नस्सर्वदा प्रभो । देवप्राणावन कर प्रसीद करुणाकर
देवरक्षाकर स्वामिन् रक्ष नः सर्वदा प्रभो । देवप्राणावन कर प्रसीद करुणाकर ॥
Verse 6
हत्वा ते तारकं दैत्यं परिवारयुतं विभो । मोचितास्सकला देवा विपद्भ्यः परमेश्वर
हत्वा ते तारकं दैत्यं परिवारयुतं विभो । मोचिताः सकला देवा विपद्भ्यः परमेश्वर ॥
Verse 7
ब्रह्मोवाच । एवं स्तुतः कुमारोऽसौ देवैर्विष्णुमुखैः प्रभुः । वरान्ददावभिनवान्सर्वेभ्यः क्रमशो मुने
ब्रह्मोवाच— एवं देवैर्विष्णुमुखैः स्तुतः स प्रभुः कुमारः, मुने, सर्वेभ्यः क्रमशोऽभिनवान् वरान् ददौ।
Verse 8
शैलान्निरीक्ष्य स्तुवतस्ततस्स गिरिशात्मजः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रोवाच प्रददद्वरान्
शैलान् निरीक्ष्य स्तुवतः ततः स गिरिशात्मजः सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रोवाच, वरान् प्रददौ च।
Verse 9
स्कन्द उवाच । यूयं सर्वे पर्वता हि पूजनीयास्तपस्विभिः । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ
स्कन्द उवाच— यूयं सर्वे पर्वता हि तपस्विभिः पूजनीयाः; कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ।
Verse 10
शंभोर्विशिष्टरूपाणि लिंगरूपाणि चैव हि । भविष्यथ न संदेहः पर्वता वचनान्मम
हे पर्वतनन्दिनि! मम वचनात् न संशयः—शम्भोः विशिष्टानि रूपाणि लिङ्गरूपाणि च नूनं भविष्यन्ति।
Verse 11
योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति
योऽयं हिमवान् पर्वतोत्तमः, अद्य मे मातामहः—महाभागः तपस्विनां फलदः नूनं भविष्यति।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे स्वामिकार्तिकचरितगर्भितशिवाशिवचरितवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे स्वामिकार्तिकचरितगर्भितशिवाशिवचरितवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 13
इदानीं खलु सुप्रीत्या कैलासं गिरिशालयम् । जननी जनकौ द्रष्टुं शिवाशंभू त्वमर्हसि
इदानीं खलु सुप्रीत्या कैलासं गिरिशालयम् गत्वा जननीं जनकं च द्रष्टुं शिवां शम्भुं च त्वमर्हसि।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा निखिला देवा विष्ण्वाद्या प्राप्तशासनाः । कृत्वा महोत्सवं भूरि सकुमारा ययुर्गिरिम्
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा निखिला देवा विष्ण्वाद्याः प्राप्तशासनाः; भूरि महोत्सवं कृत्वा सकुमाराः गिरिं ययुः।
Verse 15
कुमारे गच्छति विभौ कैलासं शंकरालयम् । महामंगलमुत्तस्थौ जयशब्दो बभूव ह
कुमारे विभौ कैलासं शंकरालयं गच्छति सति महामङ्गलमुत्तस्थौ, जयशब्दश्च सर्वतो बभूव ह।
Verse 16
आरुरोह कुमारोऽसौ विमानं परमर्द्धिमत् । सर्वतोलंकृतं रम्यं सर्वोपरि विराजितम्
आरुरोह कुमारोऽसौ विमानं परमर्द्धिमत्, सर्वतोऽलंकृतं रम्यं सर्वोपरि विराजितम्।
Verse 17
अहं विष्णुश्च समुदौ तदा चामरधारिणौ । गुह मूर्ध्नि महाप्रीत्या मुनेऽभूव ह्यतंद्रितौ
अहं विष्णुश्च तदा समं स्थितौ चामरधारिणौ। मुने, महाप्रीत्या गुहस्य मूर्ध्नि ह्यतन्द्रितौ चामरं व्यजनयाव॥
Verse 18
इन्द्राद्या अमरास्सर्वे कुर्वंतो गुहसेवनम् । यथोचितं चतुर्दिक्षु जग्मुश्च प्रमुदास्तदा
इन्द्राद्याः सर्वेऽमराः गुहसेवनं यथोचितं कृत्वा। तदा प्रमुदिताः चतुर्दिक्षु स्वस्वस्थानं जग्मुः॥
Verse 19
शंभोर्जयं प्रभाषंतः प्रापुस्ते शंभुपर्वतम् । सानंदा विविशुस्तत्रोच्चरितो मंगलध्वनिः
“शम्भोर्जयः” इति प्रभाषन्तः ते शम्भुपर्वतं प्रापुः। सानन्दाः तत्र विविशुः, सर्वत्र मङ्गलध्वनिरुच्चरितः॥
Verse 20
दृष्ट्वा शिवं शिवां चैव सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणम्य शंकरं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः
शिवं शिवां च दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम्। भक्त्या शंकरं प्रणम्य करौ बद्ध्वा विनम्राः अभवन्॥
Verse 21
कुमारोऽपि विनीतात्मा विमानादवतीर्य च । प्रणनाम मुदा शंभुं शिवां सिंहासनस्थिताम्
कुमारोऽपि विनीतात्मा विमानादवतीर्य च । मुदा शम्भुं शिवां च सिंहासनस्थितां प्रणनाम ॥
Verse 22
अथ दृष्ट्वा कुमारं तं तनयं प्राणवल्लभम् । तौ दंपती शिवौ देवौ मुमुदातेऽति नारद
अथ दृष्ट्वा कुमारं तं तनयं प्राणवल्लभम् । तौ दम्पती शिवौ देवौ मुमुदातेऽति नारद ॥
Verse 23
महाप्रभुस्समुत्थाप्य तमुत्संगे न्यवेशयत् । मूर्ध्नि जघ्रौ मुदा स्नेहात्तं पस्पर्श करेण ह
महाप्रभुः समुत्थाप्य तमुत्सङ्गे न्यवेशयत् । मूर्ध्नि जघ्रौ मुदा स्नेहात् तं पस्पर्श करेण ह ॥
Verse 24
महानंदभरः शंभुश्चकार मुखचुंबनम् । कुमारस्य महास्नेहात् तारकारेर्महाप्रभोः
महानन्दभरः शम्भुः चकार मुखचुम्बनम् । कुमारस्य महास्नेहात् तारकारेर्महाप्रभोः ॥
Verse 25
शिवापि तं समुत्थाप्य स्वोत्संगे संन्यवेशयत् । कृत्वा मूर्ध्नि महास्नेहात् तन्मुखाब्जं चुचुम्ब हि
शिवापि तं समुत्थाप्य स्वोत्सङ्गे संन्यवेशयत् । कृत्वा मूर्ध्नि महास्नेहात् तन्मुखाब्जं चुचुम्ब हि ॥
Verse 26
तयोस्तदा महामोदो ववृधेऽतीव नारद । दंपत्योः शिवयोस्तात भवाचारं प्रकुर्वतोः
तयोस्तदा महामोदो ववृधेऽतीव नारद । दंपत्योः शिवयोस्तात भवाचारं प्रकुर्वतोः ॥
Verse 27
तदोत्सवो महानासीन्नानाविधिः शिवालये । जयशब्दो नमश्शब्दो बभूवातीव सर्वतः
तदोत्सवो महानासीन्नानाविधिः शिवालये । जयशब्दो नमश्शब्दो बभूवातीव सर्वतः ॥
Verse 28
ततस्सुरगणास्सर्वे विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा । सुप्रणम्य मुदा शंभुं तुष्टुवुस्सशिवं मुने
ततस्सुरगणास्सर्वे विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा । सुप्रणम्य मुदा शंभुं तुष्टुवुस्सशिवं मुने ॥
Verse 29
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव भक्तानामभयप्रद । नमो नमस्ते बहुशः कृपाकर महेश्वर
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव भक्तानामभयप्रद । नमो नमस्ते बहुशः कृपाकर महेश्वर ॥
Verse 30
अद्भुता ते महादेव महालीला सुखप्रदा । सर्वेषां शंकर सतां दीनबंधो महाप्रभो
अद्भुता ते महादेव महालीला सुखप्रदा । सर्वेषां शंकर सतां दीनबन्धो महाप्रभो ॥
Verse 31
एवं मूढधियश्चाज्ञाः पूजायां ते सनातनम् । आवाहनं न जानीमो गतिं नैव प्रभोद्भुताम्
एवं वयं मूढधियः अज्ञाश्च; पूजायाः सनातनं विधिं न विद्मः। आवाहनकर्म न जानीमः, न च प्रभोद्भूतां परमां गतिं फलञ्च अवगच्छामः॥
Verse 32
गंगासलिलधाराय ह्याधाराय गुणात्मने । नमस्ते त्रिदशेशाय शंकराय नमोनमः
गङ्गासलिलधारारूपाय, आधाराय, गुणात्मने। नमस्ते त्रिदशेशाय शङ्कराय नमो नमः॥
Verse 33
वृषांकाय महेशाय गणानां पतये नमः । सर्वेश्वराय देवाय त्रिलोकपतये नमः
वृषाङ्काय महेशाय गणानां पतये नमः। सर्वेश्वराय देवाय त्रिलोकपतये नमः॥
Verse 34
संहर्त्रे जगतां नाथ सर्वेषां ते नमो नमः । भर्त्रे कर्त्रे च देवेश त्रिगुणेशाय शाश्वते
संहर्त्रे जगतां नाथ सर्वेषां ते नमो नमः । भर्त्रे कर्त्रे च देवेश त्रिगुणेशाय शाश्वते ॥
Verse 35
विसंगाय परेशाय शिवाय परमात्मने । निष्प्रपंचाय शुद्धाय परमायाव्ययाय च
विसङ्गाय परेशाय शिवाय परमात्मने । निष्प्रपञ्चाय शुद्धाय परमायाव्ययाय च ॥
Verse 36
दण्डहस्ताय कालाय पाशहस्ताय ते नमः । वेदमंत्रप्रधानाय शतजिह्वाय ते नमः
दण्डहस्ताय कालाय पाशहस्ताय ते नमः । वेदमन्त्रप्रधानाय शतजिह्वाय ते नमः ॥
Verse 37
भूतं भव्यं भविष्यच्च स्थावरं जंगमं च यत् । तव देहात्समुत्पन्नं सर्वथा परमेश्वर
भूतं भव्यं भविष्यच्च स्थावरं जङ्गमं च यत् । तव देहात्समुत्पन्नं सर्वथा परमेश्वर ॥
Verse 38
पाहि नस्सर्वदा स्वामिन्प्रसीद भगवन्प्रभो । वयं ते शरणापन्नाः सर्वथा परमेश्वर
पाहि नः सर्वदा स्वामिन् प्रसीद भगवन् प्रभो । वयं ते शरणापन्नाः सर्वथा परमेश्वर ॥
Verse 39
शितिकण्ठाय रुद्राय स्वाहाकाराय ते नमः । अरूपाय सरूपाय विश्वरूपाय ते नमः
शितिकण्ठाय रुद्राय स्वाहाकारस्वरूपिणे नमः। अरूपाय सरूपाय विश्वरूपाय ते नमः॥
Verse 40
शिवाय नीलकंठाय चिताभस्मांगधारिणे । नित्यं नीलशिखंडाय श्रीकण्ठाय नमोनमः
शिवाय नीलकण्ठाय चिताभस्माङ्गधारिणे । नित्यं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमो नमः ॥
Verse 41
सर्वप्रणतदेहाय संयमप्रणताय च । महादेवाय शर्वाय सर्वार्चितपदाय च
सर्वप्रणतदेहाय संयमप्रणताय च । महादेवाय शर्वाय सर्वार्चितपदाय च ॥
Verse 42
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः । आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यसे
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः । आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यसे ॥
Verse 43
पर्वतानां सुमेरुस्त्वं नक्षत्राणां च चन्द्रमा । ऋषीणां च वशिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा
पर्वतानां सुमेरुस्त्वं नक्षत्राणां च चन्द्रमा । ऋषीणां च वशिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा ॥
Verse 44
अकारस्सर्ववेदानां त्राता भव महेश्वर । त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिंचसि
अकारः सर्ववेदानां आद्यबीजं महेश्वर। त्वं त्राता भव सर्वेषां; लोकहितार्थं च भूतानि सदा परिषिञ्चसि॥
Verse 45
महेश्वर महाभाग शुभाशुभनिरीक्षक । आप्यायास्मान्हि देवेश कर्तॄन्वै वचनं तव
महेश्वर महाभाग शुभाशुभविवेचक । देवेश अस्मान् कर्तॄन् सेवकान् आप्यायय बलय; तव वचनमेव अस्माकं आज्ञा॥
Verse 46
रूपकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु ते । अंतं गंतुं न शक्ताः स्म देवदेव नमोस्तु ते
रूपकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतैस्तथा । तव अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म; देवदेव नमोऽस्तु ते॥
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वाखिला देवा विष्ण्वाद्या प्रमुखस्थिताः । मुहुर्मुहुस्सुप्रणम्य स्कंदं कृत्वा पुरस्सरम्
ब्रह्मोवाच—इति स्तुत्वा अखिला देवा विष्ण्वाद्याः प्रमुखस्थिताः । मुहुर्मुहुः सुप्रणम्य स्कन्दं कृत्वा पुरस्सरम्॥
Verse 48
देवस्तुतिं समाकर्ण्य शिवस्सर्वेश्वरस्स्वराट् । सुप्रसन्नो बभूवाथ विजहास दयापरः
देवस्तुतिं समाकर्ण्य शिवः सर्वेश्वरः स्वराट् । सुप्रसन्नो बभूवाथ विजहास दयापरः॥
Verse 49
उवाच सुप्रसन्नात्मा विष्ण्वादीन्सुरसत्तमान् । शंकरः परमेशानो दीनबंधुस्सतां गतिः
अथ सुप्रसन्नात्मा परमेश्वरः शंकरो दीनबन्धुः सतां गतिः विष्ण्वादीन् सुरसत्तमान् प्रति सौम्येन हृदया वचनमुवाच।
Verse 50
शिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा वाक्यं मे शृणुतादरात् । सर्वथाहं सतां त्राता देवानां वः कृपानिधिः
शिव उवाच—हे हरे हे विधे देवाः, मम वाक्यं आदरात् शृणुत; सर्वथा अहं सतां त्राता, वः देवानां कृपानिधिः।
Verse 51
दुष्टहंता त्रिलोकेशश्शंकरो भक्तवत्सलः । कर्ता भर्ता च हर्ता च सर्वेषां निर्विकारवान्
दुष्टहन्ता त्रिलोकेशः शंकरो भक्तवत्सलः; कर्ता भर्ता च हर्ता च सर्वेषां निर्विकारवान्।
Verse 52
यदा यदा भवेद्दुःखं युष्माकं देवसत्तमाः । तदा तदा मां यूयं वै भजंतु सुखहेतवे
यदा यदा युष्माकं देवसत्तमाः दुःखं भवेत्, तदा तदा यूयं सुखहेतवे मां एव भजत।
Verse 53
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तस्तदा देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः । शिवं प्रणम्य सशिवं कुमारं च मुदान्विताः
ब्रह्मोवाच—इत्याज्ञप्तास्तदा देवा विष्ण्वाद्याः समुनीश्वराः; शिवं सशक्तिं प्रणम्य कुमारं च मुदान्विताः यथोचितं प्रचक्रिरे।
Verse 54
कथयंतो यशो रम्यं शिवयोश्शांकरेश्च तत् । आनन्दं परमं प्राप्य स्वधामानि ययु र्मुने
शिवयोः शाङ्करस्य च रम्यं यशः कथयन्तः, मुने, परममानन्दं प्राप्य स्वधामानि ययुः।
Verse 55
शिवोपि शिवया सार्द्धं सगणः परमेश्वरः । कुमारेणयुतः प्रीत्योवास तस्मिन्गिरौ मुदा
शिवोऽपि शिवया सार्धं सगणः परमेश्वरः। कुमारेण युतः प्रीत्या तस्मिन् गिरौ मुदा न्यवसत्।
Verse 56
इत्येवं कथितं सर्वं कौमारं चरितं मुने । शैवं च सुखदं दिव्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
इत्येवं, मुने, सर्वं कौमारचरितं शैवं सुखदं दिव्यं कथितम्। किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?
Frequently Asked Questions
The aftermath of Tāraka’s slaying: the devas (with Viṣṇu foremost) rejoice, praise Kumāra/Skanda, and request ongoing protection and stability.
The hymn presents Skanda as operating under Śiva’s cosmic sovereignty, emphasizing that divine grace (prasāda) responds to bhakti and stuti; protection of the devas is articulated as a theological function of praise, alignment, and boon-bestowal.
Śambhu’s liṅga-forms and ‘distinctive forms’ are projected onto the mountains: Skanda declares mountains worship-worthy and foretells their status as embodiments/markers of Śiva’s sacred presence.