क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा कथयति यत् बाणेन विद्धः पीडितश्च क्रौञ्चपर्वतः कुमारस्य सन्निधौ शरणं प्राप्य विनयेन उपगम्य स्कन्दस्य पद्मपादयोः प्रणिपत्य स्तुतिं करोति। स देवेेशं तारकासुरनाशकं च स्कन्दं संबोध्य बाणासुरात् रक्षणं याचते, स्वस्य असहायत्वं दैवस्य करुणापालकत्वं च प्रकाशयन्। भक्तपालकः स्कन्दः प्रसन्नः सन् अनुपमां शक्तिं गृहीत्वा मनसा शिवं स्मरति, ततः बाणाय शक्तिं क्षिपति; महाशब्दः प्रादुरभवत्, दिशो नभश्च दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। क्षणेनैव बाणः ससैन्यः भस्मीकृतः, शक्तिश्च पुनः स्कन्दं प्रत्यागच्छति; एवं शरणागति-स्तुत्योः तत्क्षणफलप्रदत्वं शिवाधीनधर्मशक्तेः संयमितप्रयोगश्च दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र क्रौञ्चनामाचलो मुने । आजगाम कुमारस्य शरणं बाणपीडित
ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र क्रौञ्चनामाचलो मुने । आजगाम कुमारस्य शरणं बाणपीडित
Verse 2
पलायमानो यो युद्धादसोढा तेज ऐश्वरम् । तुतोदातीव स क्रौञ्चं कोट्यायुतबलान्वितः
पलायमानो यो युद्धादसोढा तेज ऐश्वरम् । तुतोदातीव स क्रौञ्चं कोट्यायुतबलान्वितः
Verse 3
प्रणिपत्य कुमारस्य स भक्त्या चरणाम्बुजम् । प्रेमनिर्भरया वाचा तुष्टाव गुहमादरात्
प्रणिपत्य कुमारस्य स भक्त्या चरणाम्बुजम् । प्रेमनिर्भरया वाचा तुष्टाव गुहमादरात् ॥
Verse 4
क्रौंच उवाच । कुमार स्कंद देवेश तारकासुरनाशक । पाहि मां शरणापन्नं बाणासुरनिपीडितम्
क्रौंच उवाच । कुमार स्कंद देवेश तारकासुरनाशक । पाहि मां शरणापन्नं बाणासुरनिपीडितम् ॥
Verse 5
संगरात्ते महासेन समुच्छिन्नः पलायितः । न्यपीडयच्च मागत्य हा नाथ करुणाकर
संगरात्ते महासेन समुच्छिन्नः पलायितः । न्यपीडयच्च मागत्य हा नाथ करुणाकर ॥
Verse 6
तत्पीडितस्ते शरणमागतोऽहं सुदुःखितः । पलायमानो देवेश शरजन्मन्दयां कुरु
तत्पीडितस्ते शरणमागतोऽहं सुदुःखितः । पलायमानो देवेश शरजन्मन्दयां कुरु ॥
Verse 7
दैत्यं तं नाशय विभो बाणाह्वं मां सुखीकुरु । दैत्यघ्नस्त्वं विशेषेण देवावनकरस्स्वराट्
दैत्यं तं नाशय विभो बाणाह्वं मां सुखीकुरु । दैत्यघ्नस्त्वं विशेषेण देवावनकरस्स्वराट् ॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति क्रौंचस्तुतस्स्कन्दः प्रसन्नो भक्तपालकः । गृहीत्वा शक्तिमतुलां स्वां सस्मार शिवो धिया
ब्रह्मोवाच—एवं क्रौञ्चेन स्तुतः स्कन्दो भक्तपालकः प्रसन्नोऽभवत्। स्वामतुलां शक्तिं गृहीत्वा धिया शिवं सस्मार॥
Verse 9
चिक्षेप तां समुद्दिश्य स बाणं शंकरात्मजः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः
शंकरात्मजः स तां समुद्दिश्य शक्तिं बाणमिव चिक्षेप। अथ महाशब्दोऽभवत्, दिशो नभश्च जज्वलुः॥
Verse 10
सबलं भस्मसात्कृत्वासुरं तं क्षणमात्रतः । गुहोपकंठं शक्तिस्सा जगाम परमा मुने
क्षणमात्रेण तं सबलं दैत्यं भस्मसात्कृत्वा परमा शक्तिः। गुहोपकण्ठं पुनरागता, मुने॥
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे बाणप्रलंबवध कुमारविजयवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे ‘बाणप्रलम्बवधः कुमारविजयवर्णनम्’ नामैकादशोऽध्यायः समाप्तः ।
Verse 12
तच्छुत्वा स्वामिवचनं मुदितो गिरिराट् तदा । स्तुत्वा गुहं तदारातिं स्वधाम प्रत्यपद्यत
तच्छ्रुत्वा स्वामिवचनं मुदितो गिरिराट् तदा । स्तुत्वा गुहं तदारातिं स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥
Verse 13
ततः स्कन्दो महेशस्य मुदा स्थापितवान्मुने । त्रीणि लिंगानि तत्रैव पापघ्नानि विधानतः
ततः स्कन्दो महेशस्य मुदा स्थापितवान्मुने । त्रीणि लिङ्गानि तत्रैव पापघ्नानि विधानतः ॥
Verse 14
प्रतिज्ञेश्वरनामादौ कपालेश्वरमादरात् । कुमारेश्वरमेवाथ सर्वसिद्धिप्रदं त्रयम्
प्रतिज्ञेश्वरनामादौ कपालेश्वरमादरात् । कुमारेश्वरमेवाथ सर्वसिद्धिप्रदं त्रयम् ॥
Verse 15
पुनस्सर्वेश्वरस्तत्र जयस्तंभसमीपतः । स्तंभेश्वराभिधं लिंगं गुहः स्थापितवान्मुदा
पुनः सर्वेश्वरस्तत्र जयस्तम्भसमीपतः। गुहः मुदा स्तम्भेश्वराभिधं लिङ्गं स्थापितवान्।
Verse 16
ततस्सर्वे सुरास्तत्र विष्णुप्रभृतयो मुदा । लिंगं स्थापितवंतस्ते देवदेवस्य शूलिनः
ततः सर्वे सुरास्तत्र विष्णुप्रभृतयो मुदा। शूलिनो देवदेवस्य लिङ्गं स्थापितवन्तस्ते।
Verse 17
सर्वेषां शिवलिंगानां महिमाभूत्तदाद्भुतः । सर्वकामप्रदश्चापि मुक्तिदो भक्तिकारिणाम्
तदा सर्वेषां शिवलिङ्गानां महिमा अतिविस्मयकरोऽभवत्। तानि सर्वान् कामान् प्रददति, भक्तिभाजां च मोक्षं ददाति॥
Verse 18
ततस्सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखाः प्रीतमानसाः । ऐच्छन्गिरिवरं गंतुं पुरस्कृत्य गुहं मुदा
ततः सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखाः प्रीतमानसाः। मुदा गुहं पुरस्कृत्य गिरिवरं गन्तुमैच्छन्॥
Verse 19
तस्मिन्नवसरे शेषपुत्रः कुमुद नामकः । आजगाम कुमारस्य शरणं दैत्यपीडितः
तस्मिन्नवसरे शेषपुत्रः कुमुदनামकः। दैत्यपीडितः कुमारस्य शरणमाजगाम॥
Verse 20
प्रलंबाख्योऽसुरो यो हि रणादस्मात्पलायितः । स तत्रोपद्रवं चक्रे प्रबलस्तारकानुगः
प्रलम्बाख्योऽसुरो यः रणादस्मात् पलायितः। स तत्र प्रबलस्तारकानुगः उपद्रवं चक्रे॥
Verse 21
सोऽथ शेषस्य तनयः कुमुदोऽहिपतेर्महान् । कुमारशरणं प्राप्तस्तुष्टाव गिरिजात्मजम्
अथ शेषतनयो महानहिपतेः कुमुदो नाम, कुमारं शरणं प्राप्य भक्त्या गिरिजात्मजं स्कन्दं तुष्टाव।
Verse 22
कुमुद उवाच । देवदेव महादेव वरतात महाप्रभो । पीडितोऽहं प्रलंबेन त्वाहं शरणमागतः
कुमुद उवाच— देवदेव महादेव वरदात महाप्रभो। प्रलम्बेनाहं पीडितस्त्वां शरणं समागतः॥
Verse 23
पाहि मां शरणापन्नं प्रलंबा सुरपीडितम् । कुमार स्कन्द देवेश तारकारे महाप्रभो
पाहि मां शरणापन्नं प्रलम्बासुरपीडितम्। कुमार स्कन्द देवेश तारकारे महाप्रभो॥
Verse 24
त्वं दीनबंधुः करुणासिन्धुरानतवत्सलः । खलनिग्रहकर्ता हि शरण्यश्च सतां गतिः
त्वं दीनबन्धुः करुणासिन्धुरानतवत्सलः। खलनिग्रहकर्ता शरण्यः सतां गतिः॥
Verse 25
कुमुदेनस्तुतश्चेत्थं विज्ञप्तस्तद्वधाय हि । स्वाश्च शक्तिं स जग्राह स्मृत्वा शिवपदांबुजौ
कुमुदेनैवं स्तुतो विज्ञप्तश्च तद्वधाय, स प्रथमं शिवपदाम्बुजौ स्मृत्वा स्वां शक्तिं जग्राह।
Verse 26
चिक्षेप तां समुद्दिश्य प्रलंबं गिरिजासुतः । महाशब्दो बभूवाथ जज्वलुश्च दिशो नभः
प्रलम्बं समुद्दिश्य गिरिजासुतः शस्त्रं चिक्षेप। ततः महाशब्दोऽभवत्, दिशो नभश्च जज्वलुः॥
Verse 27
तं सायुतबलं शक्तिर्द्रुतं कृत्वा च भस्मसात् । गुहोपकंठं सहसाजगामाक्लिष्टवारिणी
सा शक्तिः सायुतबलसमन्विता तं द्रुतं भस्मसात् कृत्वा, अक्लिष्टवारिणी सहसा गुहोपकण्ठं जगाम॥
Verse 28
ततः कुमारः प्रोवाच कुमुदं नागबालकम् । निर्भयः स्वगृहं गच्छ नष्टस्स सबलोऽसुरः
ततः कुमारः कुमुदं नागबालकं प्रोवाच— ‘निर्भयः स्वगृहं गच्छ; नष्टः स सबलोऽसुरः’॥
Verse 29
तच्छुत्वा गुहवाक्यं स कुमुदोहिपतेस्सुतः । स्तुत्वा कुमारं नत्वा च पातालं मुदितो ययौ
गुहवाक्यं श्रुत्वा स कुमुदोऽहिपतेः सुतः। कुमारं स्तुत्वा नत्वा च मुदितः पातालं ययौ॥
Verse 30
एवं कुमारविजयं वर्णितं ते मुनीश्वर । चरितं तारकवधं परमाश्चर्यकारकम्
एवं ते मुनीश्वर कुमारविजयः तारकवधचरितं परमाश्चर्यकारकं मया वर्णितम्।
Verse 31
सर्वपापहरं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
एतद् दिव्यं सर्वपापहरं सर्वकामप्रदं नृणाम्; धन्यं यशस्यं आयुष्यं सतां भुक्तिमुक्तिप्रदम्।
Verse 32
ये कीर्तयंति सुयशोऽमितभाग्ययुता नराः । कुमारचरितं दिव्यं शिव लोकं प्रयांति ते
ये नराः सुयशोऽमितभाग्ययुताः कुमारचरितं दिव्यं कीर्तयन्ति प्रचारयन्ति च, ते नूनं शिवलोकं प्रयान्ति।
Verse 33
श्रोष्यंति ये च तत्कीर्तिं भक्त्या श्रद्धान्विता जनाः । मुक्तिं प्राप्स्यन्ति ते दिव्यामिह भुक्त्वा परं सुखम्
ये जनाः श्रद्धाभक्तियुताः तस्य कीर्तिं शृण्वन्ति, ते इह परं सुखं भुक्त्वा अन्ते दिव्यां मुक्तिं प्राप्स्यन्ति।
Frequently Asked Questions
Krauñca (the mountain) approaches Skanda for refuge after being tormented by Bāṇāsura; Skanda, pleased by devotion, hurls his śakti and reduces Bāṇāsura and his army to ashes.
It encodes a hierarchy of power: Skanda’s martial efficacy is presented as Śiva’s tejas operating through a filial manifestation, aligning divine violence with dharma and Śaiva metaphysical authority.
Skanda as bhakta-pālaka (protector), daitya-ghna (destroyer of asuras), and Śaṅkarātmaja (Śiva’s emanational son), with the śakti-weapon functioning as the instrument of decisive, dharma-restoring action.