गणेश-वाक्यं तथा गणानां समर-सन्नाहः | Gaṇeśa’s Challenge and the Mustering of the Gaṇas
अध्यायेऽस्मिन् युद्धपूर्वपीठिका निरूप्यते। ब्रह्मा कथयति—महाबलवता कस्यचित् प्राधान्येन संबोधिताः सर्वे दृढनिश्चयं कृत्वा शिवधाम मन्दिरप्रदेशं प्रति सम्यग् सन्नद्धाः प्रस्थिताः। तत्र गणेशः श्रेष्ठगणानामागमनं दृष्ट्वा रणमुद्रां धारयन् तान् प्रत्यक्षं संबोधयति। स शिवाज्ञापरिपालनं निष्ठापरीक्षारूपेण स्थापयन् स्वं ‘बाल’ इति निर्दिश्य लज्जोपदेशभावं तीव्रयति—यदि प्रौढयोधाः बालं युध्येरन् तेषां लज्जा पार्वत्याः शिवस्य च साक्षित्वे प्रकाशते। स गणान् नियमं बोधयित्वा यथाविधि संग्रामं प्रवर्तयितुं आज्ञापयति, त्रिलोकेऽपि कश्चित् भाविनं निवारयितुं न शक्नोतीति घोषयन्। ततः गणाः ताडिताः प्रेरिताश्च नानाविधायुधैः सन्नद्धाः समरे समवायं कुर्वन्ति; शिवस्य सार्वभौमाधिपत्ये दिव्यलीलारूपस्य संघर्षस्य अधिकार-शासन-शिस्त्यादि तात्पर्यं च सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता विभुना तेन निश्चयं परमं गताः । सन्नद्धास्तु तदा तत्र जग्मुश्च शिवमन्दिरम्
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता विभुना तेन निश्चयं परमं गताः । सन्नद्धास्तु तदा तत्र जग्मुश्च शिवमन्दिरम् ॥
Verse 2
गणेशोऽपि तथा दृष्ट्वा ह्यायातान्गणसत्तमान् । युद्धाऽऽटोपं विधायैव स्थितांश्चैवाब्रवीदिदम्
गणेशोऽपि तथा दृष्ट्वा ह्यायातान्गणसत्तमान् । युद्धाऽऽटोपं विधायैव स्थितांश्चैवाब्रवीदिदम् ॥
Verse 3
गणेश उवाच । आयांतु गणपास्सर्वे शिवाज्ञाप रिपालकाः । अहमेकश्च बालश्च शिवाज्ञापरिपालकः
गणेश उवाच । आयांतु गणपास्सर्वे शिवाज्ञापरिपालकाः । अहमेकश्च बालश्च शिवाज्ञापरिपालकः ॥
Verse 4
तथापि पश्यतां देवी पार्वती सूनुजं बलम् । शिवश्च स्वगणानां तु बलं पश्यतु वै पुनः
तथापि देवी पार्वती स्वसूनोर्बलं पश्यतु; शिवोऽपि पुनः स्वगणानां बलं पश्यतु वै।
Verse 5
बलवद्बालयुद्धं च भवानीशिव पक्षयोः । भवद्भिश्च कृतं युद्धं पूर्वं युद्धविशारदैः
भवानीशिवपक्षयोर्बलवद् बाल्ययुद्धं समभवत्; भवद्भिश्च पूर्वं युद्धविशारदैः कृतं युद्धं तथैव।
Verse 6
मया पूर्वं कृतं नैव बालोस्मि क्रियतेऽधुना । तथापि भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
मया पूर्वं न कृतं; बालोऽस्मि, अधुना क्रियते। तथापि गिरिजाशिवयोः समक्षं भवतां लज्जा अत्र भवेत्।
Verse 7
ममैवं तु भवेन्नैव वैपरीत्यं भविष्यति । ममैव भवतां लज्जा गिरिजाशिवयोरिह
ममैवोक्तं तथा भवेत्, न वैपरीत्यं भविष्यति। अत्र गिरिजाशिवयोः समक्षं लज्जा ममैव, न भवताम्।
Verse 8
एवं ज्ञात्वा च कर्त्तव्यः समरश्च गणेश्वराः । भवद्भिस्स्वामिनं दृष्ट्वा मया च मातरं तदा
एवं ज्ञात्वा हे गणेश्वराः, इदानीं समरः कर्तव्यः। यूयं स्वामिनं दृष्टवन्तः, अहं च तदा मातरं ददर्श।
Verse 9
क्रियते कीदृशं युद्धं भवितव्यं भवत्विति । तस्य वै वारणे कोऽपि न समर्थस्त्रिलोकके
कीदृशं युद्धं क्रियते? यद्भवितव्यं तदेव भवत्विति। इति निश्चय्य, तस्य वारणे त्रिलोक्येऽपि कोऽपि न समर्थः।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इत्येवं भर्त्सितास्ते तु दंडभूषितबाहवः । विविधान्यायुधान्येवं धृत्वा ते च समाययुः
ब्रह्मोवाच—इत्येवं भर्त्सितास्ते दण्डभूषितबाहवः; विविधान्यायुधानि धृत्वा ते समाययुः।
Verse 11
घर्षयन्तस्तथा दंतान् हुंकृत्य च पुनःपुनः । पश्य पश्य ब्रुवंतश्च गणास्ते समुपागताः
दन्तान् घर्षयन्तः पुनःपुनर्हुं कृत्वा, ‘पश्य पश्य’ इति ब्रुवन्तश्च, ते गणाः समुपागताः।
Verse 12
नंदी प्रथममागत्य धृत्वा पादं व्यकर्षयत् । धावन्भृंगी द्वितीयं च पादं धृत्वा गणस्य च
नन्दी प्रथममागत्य पादं गृहीत्वा तं व्यकर्षयत् । ततः भृङ्गी धावन् द्वितीयं पादं गृहीत्वा तस्य गणस्यापि व्यकर्षत् ॥
Verse 13
यावत्पादे विकर्षन्तौ तावद्धस्तेन वै गणः । आहत्य हस्तयोस्ताभ्यामुत्क्षिप्तौ पादकौ स्वयम्
यावत् तौ पादयोर्विकर्षन्तौ तावत् स गणः हस्तेन तौ जघान । तयोर्हस्तौ आहत्य स्वयमेव पादौ उत्क्षिप्य अपाक्षिपत् ॥
Verse 14
अथ देवीसुतो वीरस्सगृह्य परिघं बृहत् । द्वारस्थितो गणपतिः सर्वानापोथयत्तदा
अथ देवीसुतो वीरः सगृह्य परिघं बृहत् । द्वारस्थितो गणपतिः सर्वानापोथयत्तदा ॥
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसंहितायां च कुमारखण्डे गणेशयुद्धवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीये रुद्रसंहितायां कुमारखण्डे गणेशयुद्धवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 16
केषांचिजानुनी तत्र केषांचित्स्कंधकास्तथा । सम्मुखे चागता ये वै ते सर्वे हृदये हताः
केषांचिज्जानुनी तत्र केषांचित्स्कन्धकास्तथा । सम्मुखे चागता ये वै ते सर्वे हृदये हताः ॥
Verse 17
केचिच्च पतिताभूमौ केचिच्च विदिशो गताः । केषांचिच्चरणौ छिन्नौ केचिच्छर्वान्तिकं गताः
केचित् पतिताः भूमौ, केचित् विदिशो गताः। केषाञ्चिच्छिन्नचरणाः, केचित् शर्वान्तिकं गताः॥
Verse 18
तेषां मध्ये तु कश्चिद्वै संग्रामे सम्मुखो न हि । सिंहं दृष्ट्वा यथा यांति मृगाश्चैव दिशो दश
तेषां मध्ये तु कश्चिद्वै संग्रामे सम्मुखो नाभवत्। सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः दिशो दश पलायन्ते तथा तेऽपि॥
Verse 19
तथा ते च गणास्सर्वे गताश्चैव सहस्रशः । परावृत्य तथा सोपि सुद्वारि समुपस्थितः
तथा ते च गणाः सर्वे सहस्रशो गताः। परावृत्य स चापि सुद्वारि समुपस्थितः॥
Verse 20
कल्पांतकरणे कालो दृश्यते च भयंकरः । यथा तथैव दृष्टस्स सर्वेषां प्रलयंकरः
कल्पान्तकरणे काले भयंकरः कालो दृश्यते। यथा तथा च दृष्टः स सर्वेषां प्रलयंकरः॥
Verse 21
एतस्मिन्समये चैव सरमेशसुरेश्वराः । प्रेरिता नारदेनेह देवास्सर्वे समागमन्
एतस्मिन्नेव काले नारदप्रेरिताः सुरेश्वराः । देवश्रेष्ठैः सह सर्वे देवा तत्र समागमन् ॥
Verse 22
समब्रुवंस्तदा सर्वे शिव स्य हितकाम्यया । पुरःस्थित्वा शिवं नत्वा ह्याज्ञां देहि प्रभो इति
तदा सर्वे समब्रुवन् शिवस्य हितकाम्यया । पुरः स्थित्वा शिवं नत्वा—आज्ञां देहि प्रभो इति ॥
Verse 23
त्वं परब्रह्म सर्वेशस्सर्वे च तव सेवकाः । सृष्टेः कर्ता सदा भर्ता संहर्ता परमेश्वरः
त्वं परब्रह्म सर्वेशः; सर्वे च तव सेवकाः। त्वमेव सृष्टेः कर्ता, सदा भर्ता, संहर्ता च परमेश्वरः।
Verse 24
रजस्सत्त्वतमोरूपो लीलया निर्गुणः स्वतः । का लीला रचिता चाद्य तामिदानीं वद प्रभो
रजःसत्त्वतमोरूपो लीलया भवसि, स्वतः पुनर्निर्गुणः। आदौ या लीला त्वया रचिता, तामिदानीं वद मे प्रभो।
Verse 25
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनिश्रेष्ठ महेश्वरः । गणान् भिन्नांस्तदा दृष्ट्वा तेभ्यस्सर्वं न्यवेदयत्
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य तेषां वचो मुनिश्रेष्ठ, महेश्वरः। गणान् भिन्नान् तदा दृष्ट्वा, तेभ्यः सर्वं सम्यग् न्यवेदयत्।
Verse 26
अथ सर्वेश्वरस्तत्र शंकरो मुनिसत्तम । विहस्य गिरिजानाथो ब्रह्माणं मामुवाच ह
अथ सर्वेश्वरः शंकरो मुनिसत्तम, विहस्य। गिरिजानाथो ब्रह्माणं मामुवाच ह।
Verse 27
शिव उवाच । ब्रह्मञ्छृणु मम द्वारि बाल एकस्समास्थितः । महाबलो यष्टिपाणिर्गेहावेशनिवारकः
शिव उवाच—ब्रह्मन् शृणु; मम द्वारि एको बालः समास्थितः। स महाबलः यष्टिपाणिः, गृहप्रवेशनिवारकः॥
Verse 28
महाप्रहारकर्ताऽसौ मत्पार्षदविघातकः । पराजयः कृतस्तेन मद्गणानां बलादिह
महाप्रहारकर्ताऽसौ मत्पार्षदविघातकः। पराजयः कृतस्तेन मद्गणानां बलादिह॥
Verse 29
ब्रह्मन् त्वयैव गंतव्यं प्रसाद्योऽयं महाबलः । यथा ब्रह्मन्नयः स्याद्वै तथा कार्यं त्वया विधे
ब्रह्मन् त्वयैव गन्तव्यं प्रसाद्योऽयं महाबलः। यथा ब्रह्मन् नयः स्याद्वै तथा कार्यं त्वया विधे॥
Verse 30
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यमज्ञात्वाऽज्ञानमोहितः । तदीयनिकटं तात सर्वैरृषिवरैरयाम्
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यमज्ञात्वा ज्ञानमोहितः। तदीयनिकटं तात सर्वैरृषिवरैरयाम्॥
Verse 31
समायान्तं च मां दृष्ट्वा स गणेशो महाबली । क्रोधं कृत्वा समभ्येत्य मम श्मश्रूण्यवाकिरत्
समायान्तं मां दृष्ट्वा स महाबली गणेशः क्रोधसमाविष्टः समभ्येत्य मम श्मश्रूणि सम्यग् उत्पाट्य भूमौ न्यपातयत्।
Verse 32
क्षम्यतां क्षम्यतां देव न युद्धार्थं समागतः । ब्राह्मणोहमनुग्राह्यः शांतिकर्तानुपद्रवः
क्षम्यतां क्षम्यतां देव; नाहं युद्धार्थं समागतः। ब्राह्मणोऽहं अनुग्राह्यः, शान्तिकर्ता निरुपद्रवः॥
Verse 33
इत्येवं ब्रुवति ब्रह्मंस्तावत्परिघमाददे । स गणेशो महावीरो बालोऽबालपराक्रमः
एवं ब्रुवति ब्रह्मणि तावत् परिघमाददे। स गणेशो महावीरो बालोऽप्यबालपराक्रमः॥
Verse 34
गृहीतपरिघं दृष्ट्वा तं गणेशं महाबलम् । पलायनपरो यातस्त्वहं द्रुततरं तदा
गृहीतपरिघं दृष्ट्वा तं गणेशं महाबलम्। पलायनपरोऽहं तदा द्रुततरं ययौ॥
Verse 35
यात यात ब्रुवंतस्ते परिघेन हतास्तदा । स्वयं च पतिताः केचित्केचित्तेन निपातिताः
“यात यात” इति ब्रुवन्तस्ते परिघेन हतास्तदा। केचित् स्वयं पतिताः, केचित् तेन निपातिताः॥
Verse 36
केचिच्च शिवसामीप्यं गत्वा तत्क्षणमात्रतः । शिवं विज्ञापयांचक्रुस्तद्वृत्तां तमशेषतः
केचिदेव तत्क्षणमेव शिवसामीप्यं गत्वा, तद्वृत्तान्तमशेषतः शिवाय निवेदयामासुः।
Verse 37
तथाविधांश्च तान् दृष्ट्वा तद्वृत्तांतं निशम्य सः । अपारमादधे कोपं हरो लीलाविशारदः
तथाविधान् तान् दृष्ट्वा तद्वृत्तान्तं च निशम्य सः। लीलाविशारदो हरः अपारं कोपमादधे॥
Verse 38
इंद्रादिकान्देवगणान् षण्मुखप्रवरान् गणान् । भूतप्रेतपिशाचांश्च सर्वानादेशयत्तदा
इन्द्रादिकान् देवगणान् षण्मुखप्रवरान् गणान् । भूतप्रेतपिशाचांश्च सर्वान् आदेशयत्तदा ॥
Verse 39
ते सर्वे च यथायोग्यं गतास्ते सर्वतो दिशम् । तं गणं हंतुकामा हि शिवाज्ञाता उदायुधाः
ते सर्वे यथायोग्यं सर्वतो दिशं गताः । शिवाज्ञया समायुक्ता उदायुधा गणं तं हन्तुकामा हि ॥
Verse 40
यस्य यस्यायुधं यच्च तत्तत्सर्वं विशेषतः । तद्गणेशोपरि बलात्समागत्य विमोचितम्
यस्य यस्यायुधं यच्च तत्तत्सर्वं विशेषतः । तद्गणेशोपरि बलात् समागत्य विमोचितम् ॥
Verse 41
हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे । त्रिलोकस्था जनास्सर्वे संशयं परमं गताः
हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे । त्रिलोकस्था जनाः सर्वे संशयं परमं गताः ॥
Verse 42
न यातं ब्रह्मणोऽप्यायुर्ब्रह्मांड क्षयमेति हि । अकाले च तथा नूनं शिवेच्छावशतः स्वयम्
न यातं ब्रह्मणोऽप्यायुर्ब्रह्माण्डं क्षयमेति न । अकालेऽपि तु तन्नूनं शिवेच्छावशतः स्वयम् ॥
Verse 43
ते सर्वे चागतास्तत्र षण्मुखाद्याश्च ये पुनः । देवा व्यर्थायुधा जाता आश्चर्यं परमं गताः
ततः सर्वे तत्र समागताः, षण्मुखादयश्च ये पुनः। देवानां व्यर्थतां ययुरायुधानि, परमाश्चर्येण ते समाविष्टाः॥
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे देवी जगदम्बा विबोधना । ज्ञात्वा तच्चरितं सर्वमपारं क्रोधमादधे
अथान्तरे जगदम्बा देवी विबोधना। तच्चरितं समग्रं ज्ञात्वा, अपारं क्रोधमादधे॥
Verse 45
शक्तिद्वयं तदा तत्र तया देव्या मुनीश्वर । निर्मितं स्वगणस्यैव सर्वसाहाय्यहेतवे
तदा तत्र मुनीश्वर, तया देव्या स्वगणस्यैव। सर्वसाहाय्यहेतवे शक्तिद्वयं निर्मितं शुभम्॥
Verse 46
एका प्रचंडरूपं च धृत्वातिष्ठन्महामुने । श्यामपर्वतसंकांशं विस्तीर्य मुखगह्वरम्
एका तु प्रचण्डरूपं धृत्वा तस्थौ महामुने। श्यामपर्वतसंकाशा, मुखगह्वरमावृणोत्॥
Verse 47
एका विद्युत्स्वरूपा च बहुहस्तसमन्विता । भयंकरा महादेवी दुष्टदंडविधायिनी
अपरा विद्युत्स्वरूपा बहुहस्तसमन्विता। भयंकरा महादेवी दुष्टदण्डविधायिनी॥
Verse 48
आयुधानि च सर्वाणि मोचितानि सुरैर्गणैः । गृहीत्वा स्वमुखे तानि ताभ्यां शीघ्रं च चिक्षिपे
सुरगणैः प्रक्षिप्तानि सर्वाण्यायुधानि मोचितानि च। तानि स्वमुखे गृहीत्वा स शीघ्रं ताभ्यां प्रति चिक्षेप।
Verse 49
देवायुधं न दृश्येत परिघः परितः पुनः । एवं ताभ्यां कृतं तत्र चरितं परमाद्भुतम्
देवायुधं तत्र न दृश्येत; परिघः पुनः पुनः परितः परिभ्रमति स्म। एवं ताभ्यां तत्र कृतं चरितं परमाद्भुतम्।
Verse 50
एको बालोऽखिलं सैन्यं लोडयामास दुस्तरम् । यथा गिरिवरेणैव लोडितस्सागरः पुरा
एको बालोऽखिलं सैन्यं दुस्तरं लोडयामास । यथा पुरा गिरिवरेणैव सागरः सममथ्यत ॥
Verse 51
एकेन निहतास्सर्वे शक्राद्या निर्जरास्तथा । शंकरस्य गणाश्चैव व्याकुलाः अभवंस्तदा
एकेन निहताः सर्वे शक्राद्या निर्जरास्तथा । शंकरस्य गणाश्चैव तदा व्याकुलतामगुः ॥
Verse 52
अथ सर्वे मिलित्वा ते निश्श्वस्य च मुहुर्मुहुः । परस्परं समूचुस्ते तत्प्रहारसमाकुलाः
अथ सर्वे मिलित्वा ते निश्श्वस्य मुहुर्मुहुः । परस्परं समूचुस्ते तत्प्रहारसमाकुलाः ॥
Verse 53
देवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न ज्ञायंते दिशो दश । परिघं भ्रामयत्येष सव्यापसव्यमेव च
देवगणा ऊचुः—किं कर्तव्यं कुत्र गन्तव्यं? दिशो दश न ज्ञायन्ते। एष परिघं भ्रामयति सव्यापसव्यं च, सर्वं मोहयन् व्याकुलयति।
Verse 54
ब्रह्मोवाच । एतत्कालेऽप्सरश्रेष्ठाः पुष्पचन्दनपाणयः । ऋषयश्च त्वदाद्या हि येऽतियुद्धेतिलालसाः
ब्रह्मोवाच—तस्मिन्कालेऽप्सरश्रेष्ठाः पुष्पचन्दनपाणयः समाययुः। ऋषयश्च त्वदाद्या ये महायुद्धदर्शनलालसाः तत्रैवागताः॥
Verse 55
ते सर्वे च समाजग्मुर्युद्धसंदर्शनाय वै । पूरितो व्योम सन्मार्गस्तैस्तदा मुनिसत्तम
ते सर्वे वै यುದ್ಧसंदर्शनाय समाजग्मुः। तैस्तदा मुनिसत्तम व्योम सन्मार्गैः परिपूरितम्॥
Verse 56
तास्ते दृष्ट्वा रणं तं वै महाविस्मयमागताः । ईदृशं परमं युद्धं न दृष्टं चैकदापि हि
तास्ते रणं तं दृष्ट्वा महाविस्मयमागताः। ईदृशं परमं युद्धं न दृष्टं चैकदापि हि॥
Verse 57
पृथिवी कंपिता तत्र समुद्रसहिता तदा । पर्वताः पतिताश्चैव चक्रुः संग्रामसंभवम्
पृथिवी कम्पिता तत्र समुद्रसहिता तदा। पर्वताः पतिताश्चैव चक्रुः संग्रामसंभवम्॥
Verse 58
द्यौर्ग्रहर्क्षगणैर्घूर्ण्णा सर्वे व्याकुलतां गताः । देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
द्यौर्ग्रहर्क्षगणैर्घूर्ण्णा सर्वे व्याकुलतां गताः । देवाः पलायिताः सर्वे गणाश्च सकलास्तदा ॥
Verse 59
केवलं षण्मुखस्तत्र नापलायत विक्रमी । महावीरस्तदा सर्वानावार्य पुरतः स्थितः
केवलं षण्मुखस्तत्र नापलायत विक्रमी । महावीरस्तदा सर्वानावार्य पुरतः स्थितः ॥
Verse 60
शक्तिद्वयेन तद्युद्धे सर्वे च निष्फलीकृताः । सर्वास्त्राणि निकृत्तानि संक्षिप्तान्यमरैर्गणैः
शक्तिद्वयेन तद्युद्धे सर्वे च निष्फलीकृताः । सर्वास्त्राणि निकृत्तानि संक्षिप्तान्यमरैर्गणैः ॥
Verse 61
येऽव स्थिताश्च ते सर्वे शिवस्यांतिकमागताः । देवाः पलायितास्सर्वे गणाश्च सकलास्तदा
येऽव स्थिताश्च ते सर्वे शिवस्यान्तिकमागताः । देवाः पलायिताः सर्वे गणाश्च सकलास्तदा ॥
Verse 62
ते सर्वे मिलिताश्चैव मुहुर्नत्वा शिवं तदा । अब्रुवन्वचनं क्षिप्रं कोऽयं गणवरः प्रभो
ते सर्वे समागत्य पुनः पुनः शिवं नत्वा तूर्णं वाक्यमब्रुवन्—“प्रभो, कोऽयं तव गणानां वरः?”
Verse 63
पुरा चैव श्रुतं युद्धमिदानीं बहुधा पुनः । दृश्यते न श्रुतं दृष्टमीदृशं तु कदाचन
“पुरा युद्धानि श्रुतानि, इदानीमपि बहुधा पुनः पुनः श्रूयन्ते; किंतु न दृष्टं न श्रुतं कदाचन ईदृशं युद्धम्।”
Verse 64
किंचिद्विचार्यतां देव त्वन्यथा न जयो भवेत् । त्वमेव रक्षकस्स्वामिन्ब्रह्मांडस्य न संशयः
“देव, किंचित् विचार्यताम्; अन्यथा जयो न स्यात्। त्वमेव स्वामिन् ब्रह्माण्डस्य रक्षकः, नात्र संशयः।”
Verse 65
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा रुद्रः परमकोपनः । कोपं कृत्वा च तत्रैव जगाम स्वगणैस्सह
ब्रह्मोवाच—एवं तद्वचः श्रुत्वा रुद्रः परमकोपनः अतिरुष्टोऽभवत्; कोपं संदीप्य तत्रैव स्वगणैः सह जगाम।
Verse 66
देवसैन्यं च तत्सर्वं विष्णुना चक्रिणा सह । समुत्सवं महत्कृत्वा शिवस्यानुजगाम ह
ततः सर्वं देवसैन्यं विष्णुना चक्रिणा सह महोत्सवं कृत्वा शिवस्यानुजगाम ह।
Verse 67
एतस्मिन्नंतरे भक्त्या नमस्कृत्य महेश्वरम् । अब्रवीन्नारद त्वं वै देवदेवं कृतांजलिः
एतस्मिन्नन्तरे भक्त्या नमस्कृत्य महेश्वरम् । नारदः कृताञ्जलिर्देवदेवं तदा अब्रवीत् ॥
Verse 68
नारद उवाच । देवदेव महादेव शृणु मद्वचनं विभो । त्वमेव सर्वगस्स्वामी नानालीलाविशारदः
नारद उवाच । देवदेव महादेव शृणु मे वचनं विभो । त्वमेव सर्वगो स्वामी नानालीलाविशारदः ॥
Verse 69
त्वया कृत्वा महालीलां गणगर्वोऽपहारितः । अस्मै दत्त्वा बलं भूरि देवगर्वश्च शंकर
त्वया कृत्वा महालीलां गणगर्वोऽपहारितः । अस्मै दत्त्वा बलं भूरि देवगर्वश्च शंकर ॥
Verse 70
दर्शितं भुवने नाथ स्वमेव बलमद्भुतम् । स्वतंत्रेण त्वया शंभो सर्वगर्वप्रहारिणा
नाथ, भुवनेषु त्वया स्वमेव अद्भुतं बलं दर्शितम्। शंभो, स्वतंत्रेण सर्वगर्वप्रहारिणा त्वयैव प्रकाशितम्॥
Verse 71
इदानीं न कुरुष्वेश तां लीलां भक्तवत्सलः । स्वगणानमरांश्चापि सुसन्मान्याभिवर्द्धय
इदानीं तां लीलां मा कुरुष्व, ईश, भक्तवत्सल। स्वगणानमरांश्चापि सुसन्मान्याभिवर्द्धय॥
Verse 72
न खेलयेदानीं जहि ब्रह्मपदप्रद । इत्युक्त्वा नारद त्वं वै ह्यंतर्द्धानं गतस्तदा
न खेलयेदानीं जहि ब्रह्मपदप्रद । इत्युक्त्वा नारदस्त्वं वै तदाऽन्तर्धानमागतः ॥
Frequently Asked Questions
Gaṇeśa confronts the arriving gaṇas at Śiva’s abode, issues a pointed challenge framed around loyalty to Śiva’s command, and precipitates their armed mustering for an impending battle.
It sharpens the ethical lesson: power is subordinated to dharma and obedience; fighting a ‘child’ becomes a mirror of misplaced pride, making the conflict pedagogical under the witnessing presence of Śiva and Pārvatī.
Authority as command (śivājñā), collective martial readiness (sannaddha), the gaṇas’ weaponized assembly, and the claim of inevitability—no being in triloka can obstruct what is destined to occur.