द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । गणास्ते क्रोधसंपन्नास्तत्र गत्वा शिवाज्ञया । पप्रच्छुर्गिरिजापुत्रं तं तदा द्वारपालकम्

ब्रह्मोवाच । ते क्रोधसमन्विता गणाः शिवाज्ञया तत्र गत्वा तदा द्वारपालरूपे स्थितं गिरिजापुत्रं पप्रच्छुः ।

Verse 2

शिवगणा ऊचुः । कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा त्वं च चिकीर्षसि । इतोऽद्य गच्छ दूरं वै यदि जीवितुमिच्छसि

शिवगणा ऊचुः । कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा कर्तुमिच्छसि । अद्यैवेतो दूरं गच्छ यदि जीवितुमिच्छसि ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयस्स वै । निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम्

ब्रह्मोवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयः स वै । निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम् ॥

Verse 4

गणेश उवाच । यूयं के कुत आयाता भवंतस्सुन्दरा इमे । यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः

गणेश उवाच । यूयं के कुत आयाता भवन्तः सुन्दरा इमे । यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः ॥

Verse 5

ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वा वचस्तस्य हास्यं कृत्वा परस्परम् । ऊचुस्सर्वे शिवगणा महावीरा गतस्मयाः

ब्रह्मोवाच—एवं तस्य वचः श्रुत्वा परस्परं हास्यं कृत्वा, सर्वे महावीराः शिवगणाः गतस्मयाः समुच्चैरूचुः।

Verse 6

परस्परमिति प्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः । द्वारपालं गणेशं तं प्रत्यूचुः कुद्धमानसाः

परस्परमिति संप्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः। द्वारपालं गणेशं तं कुद्धमानसाः प्रत्यूचुः॥

Verse 7

शिवगणा ऊचुः । श्रूयतां द्वारपाला हि वयं शिवगणा वराः । त्वां निवारयितुं प्राप्ताश्शंकरस्याज्ञया विभोः

शिवगणा ऊचुः—श्रूयतां द्वारपाला, वयं शिवगणा वराः। त्वां निवारयितुं प्राप्ताः शंकरस्याज्ञया विभोः॥

Verse 8

त्वामपीह गणं मत्वा न हन्यामीन्यथा हतः । तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे

त्वामपीह गणं मत्वा न हन्याम् अन्यथा हतः । तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे ॥

Verse 9

ब्रह्मोवाच इत्युक्तोऽपि गणेशश्च गिरिजातनयोऽभयः । निर्भर्त्स्य शंकरगणान्न द्वारं मुक्तवांस्तदा

ब्रह्मोवाच—एवमुक्तोऽपि गिरिजातनयोऽभयो गणेशः शंकरगणान् निर्भर्त्स्य तदा द्वारं न मुक्तवान्।

Verse 10

ते सर्वेपि गणाश्शैवास्तत्रत्या वचनं तदा । श्रुत्वा तत्र शिवं गत्वा तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्

ते सर्वेऽपि शैवगणास्तत्रत्यं वचनं तदा श्रुत्वा शिवं गत्वा तद्वृत्तान्तमथाब्रुवन्।

Verse 11

ततश्च तद्वचः श्रुत्वाद्भुतलीलो महेश्वरः । विनिर्भर्त्स्य गणानूचे निजांल्लोकगतिर्मुने

ततस्तद्वचः श्रुत्वा अद्भुतलीलो महेश्वरो गणान् विनिर्भर्त्स्य निजांल्लोकगतिर्मुने तानूचे।

Verse 12

महेश्वर उवाच । कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः । किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वांछति ध्रुवम्

महेश्वर उवाच—कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः। किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वाञ्छति ध्रुवम्॥

Verse 13

दूरतः क्रियतां ह्येष द्रारपालो नवीनकः । क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम्

दूरतः क्रियतां ह्येष द्वारपालो नवीनकः । क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम् ॥

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे गणविवादवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणविवादवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥

Verse 15

शिवगणा ऊचुः । रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः । नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि

शिवगणा ऊचुः । रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः । नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि ॥

Verse 16

द्वारपाला वयं सर्वे स्थितः किं परिभाषसे । सिंहासनगृहीतश्च शृगालः शिवमीहते

द्वारपाला वयं सर्वे स्थिताः; किं त्वं नः परिभाषसे? सिंहासनगृहीतोऽपि शृगालः शिवमेव ईहते; तस्य दर्पो न तं पदं योग्यं करोति।

Verse 17

तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गण पराक्रमः । नानुभूतस्त्वयात्रैव ह्यनुभूतः पतिष्यसि

तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गणपराक्रमः। नानुभूतस्त्वया अत्रैव; ह्यनुभूतः पतिष्यसि॥

Verse 18

इत्युक्तस्तैस्सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा । गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान्परिभाषिणः

इत्युक्तस्तैः सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा। गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान् परिभाषिणः॥

Verse 19

उवाचाथ शिवापुत्रः परिभर्त्स्य गणेश्वरान् । शंकरस्य महावीरान्निर्भयस्तान्गणेश्वरः

अथ शिवापुत्र उवाच—गणेश्वरान् परिभर्त्स्य, शंकरस्य महावीरान् तान् निर्भयः गणेश्वरः॥

Verse 20

शिवापुत्र उवाच । यात यात ततो दूरे नो चेद्वो दर्शयामि ह । स्वपराक्रममत्युग्रं यास्यथात्युपहास्यताम्

शिवपुत्र उवाच—यात यात, अतो दूरं गच्छत; नो चेत् अहं वोऽत्युग्रं स्वपराक्रमं दर्शयामि। ततः यूयं परमुपहास्यतां नीयध्वे, लज्जां च प्राप्स्यथ।

Verse 21

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरिजातनयस्य हि । परस्परमथोचुस्ते शंकरस्य गणास्तदा

इति तस्य गिरिजातनयस्य वचः श्रुत्वा, तदा शंकरस्य गणाः परस्परं समालोच्य प्रोचुः।

Verse 22

शिवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं माक्रियते स न किं पुनः । मर्यादा रक्ष्यतेऽस्माभिरन्यथा किं ब्रवीति च

शिवगणा ऊचुः—किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं? स न किं पुनः माक्रियते। अस्माभिर्मर्यादा रक्ष्यते; अन्यथा स किं ब्रवीति च?

Verse 23

ब्रह्मोवाच । ततश्शंभुगणास्सर्वे शिवं दूरे व्यवस्थितम् । क्रोशमात्रं तु कैलासाद्गत्वा ते च तथाब्रुवन्

ब्रह्मोवाच—ततः शम्भुगणाः सर्वे कैलासात् क्रोशमात्रं गत्वा, शिवं दूरे व्यवस्थितं ददृशुः; उपगम्य च तं तथैवाब्रुवन्।

Verse 24

शिवो विहस्य तान्सर्वांस्त्रिशूलकर उग्रधीः । उवाच परमेशो हि स्वगणान् वीरसंमतान्

शिवो विहस्य तान् सर्वान् त्रिशूलकर उग्रधीः; परमेश्वरः स्वगणान् वीरसंमतान् उवाच।

Verse 25

शिव उवाच । रेरे गणाः क्लीबमता न वीरा वीरमानिनः । मदग्रे नोदितुं योग्या भर्त्सितः किं पुनर्वदेत्

शिव उवाच— रे रे गणाः! यूयं क्लीबभावाः, न वीराः; वीरमानिनोऽपि। मदग्रे वक्तुं न योग्याः; भर्त्सिताः सन्तः किं पुनर्वदिष्यथ?

Verse 26

गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित्प्रभवेदिह । बहुनोक्तेन किं चात्र दूरीकर्तव्य एव सः

गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित् प्रभवेदिह। बहुनोक्तेन किं चात्र? दूरीकर्तव्य एव सः॥

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इति सर्वे महेशेन जग्मुस्तत्र मुनीश्वर । भर्त्सितास्तेन देवेन प्रोचुश्च गणसत्तमाः

ब्रह्मोवाच—एवं सर्वे महेशेन सह तत्र जग्मुः मुनीश्वर। तेन देवेन भर्त्सिताः गणसत्तमाः प्रोचुः॥

Verse 28

शिवगणा ऊचुः । रेरे त्वं शृणु वै बाल बलात्किं परिभाषसे । इतस्त्वं दूरतो याहि नो चेन्मृत्युर्भविष्यति

शिवगणा ऊचुः—रे रे बाल, शृणु; बलात् किं परिभाषसे? इतो दूरं गच्छ, नो चेन्मृत्युर्भविष्यति॥

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम् । शिवासुतस्तदाभूत्स किं करोमीति दुःखितः

ब्रह्मोवाच—तद्वचः श्रुत्वा शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम्। शिवासुतो दुःखितोऽभूत् ‘किं करोमि’ इति चिन्तयन्॥

Verse 30

एतस्मिन्नंतरे देवी तेषां तस्य च वै पुनः । श्रुत्वा तु कलहं द्वारि सखीं पश्येति साब्रवीत्

एतस्मिन्नन्तरे देवी तेषां तस्य च पुनः। द्वारि कलहं श्रुत्वा सखीं ‘पश्य’ इति साब्रवीत्॥

Verse 31

समागत्य सखी तत्र वृत्तांतं समबुध्यत । क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा गता हृष्टा शिवांतिकम्

तत्र समागत्य सा सखी सर्वं वृत्तान्तं समबुध्यत । क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा हृष्टा शिवसन्निधिं ययौ ॥

Verse 32

तत्र गत्वा तु तत्सर्वं वृत्तं तद्यदभून्मुने । अशेषेण तया सख्या कथितं गिरिजाग्रतः

तत्र गत्वा मुने, तत्सर्वं वृत्तं यदभूत् अशेषेण सा सखी गिरिजाग्रतः कथितवती।

Verse 33

सख्युवाच । अस्मदीयो गणो यो हि स्थितो द्वारि महेश्वरि । निर्भर्त्सयति तं वीराश्शंकरस्य गणा ध्रुवम्

सख्युवाच—महेश्वरि, अस्मदीयो गणो यो द्वारि स्थितः, तं वीराः शंकरगणाः ध्रुवं निर्भर्त्सयन्ति।

Verse 34

शिवश्चैव गणास्सर्वे विना तेऽवसरं कथम् । प्रविशंति हठाद्गेहे नैतच्छुभतरं तव

शिवश्चैव गणाः सर्वे विना तेऽवसरं कथं हठाद्गेहे प्रविशन्ति? नैतच्छुभतरं तव।

Verse 35

सम्यक् कृतं ह्यनेनैव न हि कोपि प्रवेशितः । दुःखं चैवानुभूयात्र तिरस्कारादिकं तथा

सम्यगेवानेन कृतं; न हि कश्चिदत्र प्रवेशितः। अत्र तिरस्कारादिसहितं दुःखमेवानुभूयेत।

Verse 36

अतः परन्तु वाग्वादः क्रियते च परस्परम् । वाग्वादे च कृते नैव तर्ह्यायान्तु सुखेन वै

अतः परं परस्परं वाग्वादो न क्रियताम्। वाग्वादे प्रवृत्ते न सुखं लभ्यते; अतः सौहार्देन समागत्य शान्त्या गच्छत।

Verse 37

कृतश्चैवात्र वाग्वादस्तं जित्वा विजयेन च । प्रविशंतु तथा सर्वे नान्यथा कर्हिचित्प्रिये

अत्र वाग्वादः कृत एव; तं जित्वा विजयेन च । तथा सर्वे प्रविशन्तु, नान्यथा कर्हिचित् प्रिये ॥

Verse 38

अस्मिन्नेवास्मदीये वै सर्वे संभर्त्सिता वयम् । तस्माद्देवि त्वया भद्रे न त्याज्यो मान उत्तमः

अस्मिन्नेव विषयेषु अस्मदीये सर्वे वयं निन्दिताः। तस्माद्देवि भद्रे त्वया उत्तमो मानः स्वाभिमानश्च न त्याज्यः॥

Verse 39

शिवो मर्कटवत्तेऽद्य वर्तते सर्वदा सति । किं करिष्यत्यहंकारमानुकूल्यं भविष्यति

अद्य ते शिवो मर्कटवद्वर्तते, हे सति; स सर्वदा तथैव। अहंकारः किं करिष्यति? तस्मात् मानुकूल्यं सौहार्दमेव भविष्यति॥

Verse 40

ब्रह्मोवाच । अहो क्षणं स्थिता तत्र शिवेच्छावशतस्सती

ब्रह्मोवाच—अहो! क्षणमात्रं तत्र सती शिवेच्छावशतः स्थिता॥

Verse 41

मनस्युवाच सा भूत्वा मानिनी पार्वती तदा

तदा मानिनी पार्वती सा मनस्यूवाच॥

Verse 42

शिवोवाच । अहो क्षणं स्थितो नैव हठात्कारः कथं कृतः । कथं चैवात्र कर्त्तव्यं विनयेनाथ वा पुनः

शिव उवाच—अहो! क्षणमपि न स्थितोऽसि; हठात्कारः कथं कृतः? इदानीं चात्र किं कर्तव्यं—विनयेन सौजन्येन वा, अथवा पुनरन्यथा?

Verse 43

भविष्यति भवत्येव कृतं नैवान्यथा पुनः । इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा

भविष्यति, भवत्येव; कृतं नैवान्यथा पुनः—इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा।

Verse 44

समागत्याऽब्रवीत्सा च प्रियया कथितं हि यत् । तमाचष्ट गणेशं तं गिरिजातनयं तदा

समागत्य सा अब्रवीत्—प्रियया यत् कथितं हि तत्; तदा तं गणेशं गिरिजातनयं सर्वथा न्यवेदयत्।

Verse 45

सख्युवाच । सम्यक्कृतं त्वया भद्र बलात्ते प्रविशंतु न । भवदग्रे गणा ह्येते किं जयंतु भवादृशम्

सख्युवाच—सम्यक् कृतं त्वया भद्र; बलात् तेऽत्र न प्रविशन्तु। भवदग्रे ह्येते गणाः स्थिताः; भवादृशं कथं जयेरन्?

Verse 46

कृतं चेद्वाकृतं चैव कर्त्तव्यं क्रियतां त्वया । जितो यस्तु पुनर्वापि न वैरमथ वा ध्रुवम्

कृतं चेद् वा अकृतं चैव, कर्तव्यं तत् त्वया क्रियताम्। यो हि पुनर्जितः स्यात्, तस्य वैरं ध्रुवं न भवति।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः । आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्

ब्रह्मोवाच—इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः। आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्॥

Verse 48

बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जंघोरु संस्पृशन् । उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा

बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जङ्घोरु संस्पृशन्। उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा॥

Verse 49

गणेश उवाच । अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा । उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः

गणेश उवाच—अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा। उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः॥

Verse 50

भवंतो द्वारपालाश्च द्वारपोहं कथं न हि । भवंतश्च स्थितास्तत्राऽहं स्थितोत्रेति निश्चितम्

भवन्तो द्वारपालाः, अहं च द्वारपाल एव—कथं नु अन्यथा? भवन्तः तत्र स्थिताः, अहं चात्र स्थितः; एतन्निश्चितम्।

Verse 51

भवद्भिश्च स्थितं ह्यत्र यदा भवति निश्चितम् । तदा भवद्भिः कर्त्तव्यं शिवाज्ञापरिपालनम्

यदा भवद्भिः अत्र स्थितिः निश्चिता दृढा भवति, तदा भवद्भिः शिवाज्ञापरिपालनं कर्तव्यमेव।

Verse 52

इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनम् । सत्यं च क्रियते वीरा निर्णीतं मे यथोचितम्

इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनं सत्यं च क्रियते, वीरा। निर्णीतं मे यथोचितम्।

Verse 53

तस्माच्छिवगणास्सर्वे वचनं शृणुतादरात् । हठाद्वा विनयाद्वा न गंतव्यं मन्दिरे पुनः

तस्मात् सर्वे शिवगणाः सादरं मम वचनं शृणुत। हठेन वा विनयेन वा पुनर्मन्दिरं न प्रवेष्टव्यम्॥

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते गणेनैव सर्वे ते लज्जिता गणाः । ययुश्शिवांतिकं तं वै नमस्कृत्य पुरः स्थिताः

ब्रह्मोवाच—एवं तेनैव गणेनोक्ताः सर्वे ते गणाः लज्जिताः। ते शिवसमीपं ययुः, तं नमस्कृत्य पुरः स्थिताः॥

Verse 55

स्थित्वा न्यवेदयन्सर्वे वृत्तांतं च तदद्भुतम् । करौ बद्ध्वा नतस्कंधाश्शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः

स्थित्वा ते सर्वे तदद्भुतं वृत्तान्तं सम्यग्न्यवेदयन्। करौ बद्ध्वा नतस्कन्धाः शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः॥

Verse 56

तत्सर्वं तु तदा श्रुत्वा वृत्तं तत्स्वगणोदितम् । लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्

तत्सर्वं तदा श्रुत्वा स्वगणोदितं वृत्तं सम्यक्। लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 57

शंकर उवाच श्रूयतां च गणास्सर्वे युद्धं योग्यं भवेन्नहि । यूयं चात्रास्मदीया वै स च गौरीगणस्तथा

शंकर उवाच—श्रूयतां गणाः सर्वे, युद्धं योग्यं न विद्यते । यूयं मदीया एवात्र, स च गौरीगणस्तथा ॥

Verse 58

विनयः क्रियते चेद्वै वश्यश्शंभुः स्त्रिया सदा । इति ख्यातिर्भवेल्लोके गर्हिता मे गणा धुवम्

विनयं यदि कुर्वेऽहं तदा स्त्रिया वश्यः शम्भुः सदा इति लोके ख्यातिर्भवेत्; तस्माद् मे गणा ध्रुवं गर्हिताः स्युः।

Verse 59

कृते चैवात्र कर्तव्यमिति नीतिर्गरीयसी । एकाकी स गणो बालः किं करिष्यति विक्रमम्

अत्र नीतिर्गरीयसी—यत् कर्तव्यं तत् कर्तव्यमेव; स एकाकी गणो बालः, किं विक्रमं स्वयमेव करिष्यति?

Verse 60

भवंतश्च गणा लोके युद्धे चाति विशारदाः । मदीयाश्च कथं युद्धं हित्वा यास्यथ लाघवम्

भवन्तो गणा लोके युद्धेऽतिविशारदाः प्रसिद्धाः; मदीयाश्च सन्तः कथं युद्धं हित्वा लाघवेन यास्यथ?

Verse 61

स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यो पत्युरग्रे विशेषतः । कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं फलमवाप्स्यति

स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यः पत्युरग्रे विशेषतः? एवं कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं कर्मफलमवाप्स्यति।

Verse 62

तस्मात्सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः । कर्त्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति

तस्मात् सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः । कर्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति ॥

Verse 63

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः । विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः । विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयंल्लौकिकीं गतिम् ॥