गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)
अध्यायः १३ आरभ्यते—सूतः कथयति यत् तारकारेः (स्कन्दस्य) अद्भुतं श्रुत्वा नारदः प्रमुदितः सन् ब्रह्माणं गणेशस्य परमकथायाः विधिं पप्रच्छ। स गणेशस्य सर्वमङ्गलजननं दिव्यं जन्मचरितं वृत्तान्तं च याचते। ब्रह्मा कल्पभेदं निरूप्य पूर्वोक्तां कथां स्मारयति—शनिदृष्ट्या शिशोः शिरश्छेदः, ततः गजशिरः प्रतिष्ठापनं च। अनन्तरं श्वेतकल्पवृत्तान्तं प्रवर्तयति, यत्र कारणपरम्परायां शिवः करुणया शिरः छिनत्ति इति प्रसङ्गः। ततः सिद्धान्तः—शङ्कर एव परमकर्ता; शम्भुः जगदीश्वरः, निर्गुणः सगुणश्च; तस्य लीलया सृष्टिः स्थितिः प्रलयश्च भवन्ति। पश्चात् शिवविवाहानन्तरं कैलासप्रत्यागमने काले गणपतेराविर्भावहेतुः संजायते; पार्वती जया-विजयाभ्यां सखिभ्यां सह मन्त्रयति, येन अग्रिमेषु प्रसङ्गेषु द्वारपालन-प्रवेश-नियमनादि गृह्य-दैविकव्यवहारः तथा गणेशप्राकट्यस्य भूमिका च स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् । नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्
सूत उवाच—तारकशत्रोः सम्बन्धि तदद्भुतं परमं वृत्तान्तं श्रुत्वा नारदः सुसन्तुष्टः सन् भक्त्या परिपूर्णः विधिं पप्रच्छ।
Verse 2
नारद उवाच । देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया । श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्
नारद उवाच—देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे! मया कार्त्तिकेयस्य सद्वृत्तं श्रुतम्, यद् अमृतादपि परमोत्कृष्टम्।
Verse 3
अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् । तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्
अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम्—तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमङ्गलमङ्गलम्।
Verse 4
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने । प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्
सूत उवाच—इति तस्य महामुनेर्नारदस्य वचः श्रुत्वा, प्रसन्नमानसो ब्रह्मा शिवं स्मरन् प्रत्युवाच।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् । शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्
ब्रह्मोवाच—कल्पभेदात् गणेशस्य जनिः नानाविधा प्रोक्ता, विधेः परात्। शनिदृष्ट्या शिरश्छिन्नं, ततः गजमाननं संचितम्।
Verse 6
इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते । यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना
इदानीं श्वेतकल्पोक्तां गणेशोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामः—यत्र तस्य शिरः कृपालुना शिवेन छिन्नं, पुनश्च अनुग्रहेण प्रतिष्ठापितं च।
Verse 7
संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने । स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि
मुने, अत्र संदेहो न कर्तव्यः; शंकर एव सूतिकृदभवत्। स एव सर्वाधिपः शम्भुः—निर्गुणोऽपि, सगुणोऽपि च करुणया।
Verse 8
तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा । विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्
तस्य लीलया खलु विश्वमखिलं सृज्यते, पाल्यते तथा। विनाश्यते च, मुनिश्रेष्ठ; प्रस्तुतं शृणु चादरात्।
Verse 9
उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति । कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः
उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति। कियता चैव कालेन गणपतेर्भवोऽभवत्॥
Verse 10
एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी । पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्
एकस्मिन्नेव काले जया च विजया सखी। पार्वत्या सह संमिल्य विचारपरमा बभूवतुḥ॥
Verse 11
रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः । ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः
रुद्रस्य गणाः सर्वे शिवाज्ञापरायणाः। ते सर्वेऽप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृङ्गिपुरस्सराः॥
Verse 12
प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन । द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः
प्रमथास्ते ह्यसंख्याता नास्मदीयाः कदाचन। द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः॥
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे गणेशोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥
Verse 14
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः । हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां मधुरं शुभं वचः प्राह। तत् हितमिति मत्वा तदा तदेव कर्तुं दृढमध्यवस्यत्॥
Verse 15
ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः । नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्
ततः कदाचित् पार्वत्यां मज्जमानायां सदाशिवः। नन्दिनं परिभर्त्स्याथ तस्मात् स्थानाद् गृहान्तरं जगाम॥
Verse 16
आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका । उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा
आयान्तं शंकरं दृष्ट्वा असमये जगदम्बिका। मज्जन्ती सा तदा तूर्णम् उत्तस्थौ लज्जिता शुभा॥
Verse 17
तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता । तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्
तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता; तदीयं वचनं हितं सुखावहं चेति मेने।
Verse 18
एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा । विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी
एवं जाते सदा काले कदाचित् पार्वती शिवा मनसा विचिन्त्य—सा हि परमाया परेश्वरी।
Verse 19
मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती । मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह
मदीयः सेवकः कश्चित् भवेत् शुभतरः कृती; मदाज्ञया परं नान्यत् रेखामात्रं चलेदिह।
Verse 20
विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् । पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्
इति विचार्य सा देवी वपुषो मलसंभवं पुरुषं निर्ममौ; स तु सर्वलक्षणसंयुतः।
Verse 21
सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् । विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्
सर्वावयवनिर्दोषः सर्वावयवसुन्दरः । विशालः सर्वशोभाढ्यः महाबलपराक्रमः ॥
Verse 22
वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि । नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्
तदा सा तस्मै विविधानि वस्त्राणि दत्त्वा। नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम् अदात्॥
Verse 23
मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे । एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ
मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे। एवमुक्ते स पुरुषो नमस्कृत्वा शिवां जगौ॥
Verse 24
गणेश उवाच । किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् । इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा
गणेश उवाच। किं कार्यं विद्यते तेऽद्य करवाणि तवोदितम्। इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा॥
Verse 25
शिवोवाच । हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे । मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे
शिव उवाच। हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे। मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे॥
Verse 26
विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् । कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्
विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्मद्गृहान्तरम्। कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्॥
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने । तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा, मुने, तस्मै अतिदृढां यष्टिं ददौ। तदीयं सुन्दरं रूपमालोक्य सा हर्षमगात्।
Verse 28
मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् । स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्
मुखमाचुम्ब्य सुप्रीत्या आलिङ्ग्य च कृपया सुतम्। स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्॥
Verse 29
अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः । यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया
अथ देवीसुतो, तात, गृहद्वारि स्थितो गणः। यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया॥
Verse 30
स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा । स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता
स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा। स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत् सखीयुता॥
Verse 31
एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः
एतस्मिन्नेव काले शिवो द्वारि समागतः । कौतुकी मुनिशार्दूल नानालीलाविशारदः ॥
Verse 32
उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः । मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना
तमविज्ञाय शिवेशं गणाधिप उवाच च। ‘मातुराज्ञां विना देव, गम्यतां न त्वया धुना’॥
Verse 33
मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना । इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्
मज्जनार्थं स्थिता माता ‘क्व यासीतो व्रजाधुना’ इति। इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्॥
Verse 34
तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः । मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा
तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह—‘कं निषेधसि मूढधीः? मां न जानासि सद्बुद्धे; शिवोऽहमिति नान्यथा’॥
Verse 35
ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः । प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः
गणेशेन तया यष्ट्या ताडितो महेश्वरः । बहुलीलोऽपि स क्रुद्धः पुत्रं प्रत्यब्रवीत्तदा ॥
Verse 36
शिव उवाच । मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्
शिव उवाच । मूर्खोऽसि त्वं न जानासि शिवोऽहं गिरिजापतिः । स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम् ॥
Verse 37
इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः । क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः
इत्युक्त्वा प्रविशन्तं तं महेशं गणनायकः क्रोधं कृत्वा, हे विप्र, दण्डेन पुनरपि अताडयत्।
Verse 38
ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् । को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः
ततः शिवः संक्रुद्धो निजान् गणान् आज्ञापयत्—‘कोऽयं वर्तते? किं च क्रियते? गणाः, पश्यत, शीघ्रं ज्ञात्वा निवेदयत।’
Verse 39
इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः । भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः
इत्युक्त्वा शिवस्तत्र गृहाद् बहिः स्थितः क्रुद्धः; भवाचाररतः स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः।
Frequently Asked Questions
The chapter introduces the Gaṇeśa birth/origin narrative, explicitly referencing the head-severing motif (linked to Śani’s gaze in another kalpa) and beginning the Śvetakalpa version of events.
It foregrounds Śiva’s supreme agency and the teaching that Śiva is simultaneously nirguṇa and saguṇa; the Gaṇeśa episode is framed as līlā through which cosmic order and auspiciousness are disclosed.
Śiva as the universal overlord and cosmic agent; Gaṇeśa as the ‘all-auspicious’ divine figure whose origin story functions as a charter for maṅgala and devotional access; Pārvatī’s household sphere as the narrative locus.