तारक-कुमार-युद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Tāraka and Kumāra

Verse 1

ब्रह्मोवाच । निवार्य वीरभद्रं तं कुमारः परवीरहा । समैच्छत्तारकवधं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजौ

ब्रह्मोवाच । निवार्य वीरभद्रं तं कुमारः परवीरहा । समैच्छत्तारकवधं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजौ ॥

Verse 2

जगर्जाथ महातेजाः कार्तिकेयो महाबलः । सन्नद्धः सोऽभवत्क्रुद्ध सैन्येन महता वृतः

जगर्जाथ महातेजाः कार्तिकेयो महाबलः । सन्नद्धः सोऽभवत्क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः ॥

Verse 3

तदा जयजयेत्युक्तं सर्वैर्देर्वेर्गणै स्तथा । संस्तुतो वाग्भिरिष्टाभिस्तदैव च सुरर्षिभिः

तदा सर्वैर्देवगणैः “जय जय” इति समुच्चैरुक्तम्। तदैव सुरर्षिभिः प्रियाभिर्वाग्भिः शुभैश्च स्तोत्रैः प्रभुः संस्तुतः॥

Verse 4

तारकस्य कुमारस्य संग्रामोऽतीव दुस्सहः । जातस्तदा महाघोरस्सर्वभूत भयंकरः

तदा तारककुमारयोः संग्रामोऽतीव दुस्सहः। जातो महाघोरः सर्वभूतभयंकरः॥

Verse 5

शक्तिहस्तौ च तौ वीरौ युयुधाते परस्परम् । सर्वेषां पश्यतां तत्र महाश्चर्यवतां मुने

शक्तिहस्तौ च तौ वीरौ युयुधाते परस्परम्। सर्वेषां पश्यतां तत्र महाश्चर्यवतां मुने॥

Verse 6

शक्तिनिर्भिन्नदेहौ तौ महासाधनसंयुतौ । परस्परं वंचयंतौ सिंहाविव महाबलौ

शक्तिनिर्भिन्नदेहौ तौ महासाधनसंयुतौ। परस्परं वञ्चयन्तौ सिंहाविव महाबलौ॥

Verse 7

वैतालिकं समाश्रित्य तथा खेचरकं मतम् । पापं तं च समाश्रित्य शक्त्या शक्तिं विजघ्नतुः

वैतालिकोपायं समाश्रित्य तथा खेचरकमतं च गृहित्वा, ते पापिनो दुष्टोपायान् आश्रित्य शक्त्या शक्तिं प्रतिशक्तिं च विजघ्नतुः।

Verse 8

एभिर्मंत्रैर्महावीरौ चक्रतुर्युद्धमद्भुतम् । अन्योन्यं साधकौ भूत्वा महाबलपराक्रमौ

एभिर्मन्त्रैः समन्वितौ महावीरौ अद्भुतं युद्धं चक्रतुः; अन्योन्यं साधकौ भूत्वा महाबलपराक्रमौ बभूवतुः।

Verse 9

महाबलं प्रकुर्वतौ परस्परवधैषिणौ । जघ्नतुश्शक्तिधाराभी रणे रणविशारदौ

महाबलं प्रकुर्वतौ परस्परवधैषिणौ। जघ्नतुश्शक्तिधाराभी रणे रणविशारदौ।

Verse 10

इति श्री शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे तारका सुरवधदेवोत्सववर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखण्डे ‘तारकासुरवधदेवोत्सववर्णनम्’ नाम दशमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 11

तदा तौ युध्यमानौ च हन्तुकामौ महाबलौ । वल्गन्तौ वीरशब्दैश्च नानायुद्धविशारदौ

तदा तौ महाबलौ हन्तुकामौ युध्यमानौ रणाङ्गणे वल्गन्तौ वीरशब्दैर्नानायुद्धविशारदौ बभूवतुः।

Verse 12

अभवन्प्रेक्षकास्सर्वे देवा गंधर्वकिन्नराः । ऊचुः परस्परं तत्र कोस्मिन्युद्धे विजेष्यते

अभवन् प्रेक्षकाः सर्वे देवा गन्धर्वकिन्नराः। ऊचुः परस्परं तत्र—कोऽस्मिन् युद्धे विजेष्यते॥

Verse 13

तदा नभोगता वाणी जगौ देवांश्च सांत्वयन् । असुरं तारकं चात्र कुमारोऽयं हनिष्यति

तदा नभसि वाणी दिव्या जगौ देवान् सांत्वयन्ती—अत्रायं कुमारोऽसुरं तारकं निहनिष्यति।

Verse 14

मा शोच्यतां सुरैः सर्वै सुखेन स्थीयतामिति । युष्मदर्थं शंकरो हि पुत्ररूपेण संस्थितः

मा शोच्यतां सर्वैः सुरैः; सुखेन स्थीयताम्। युष्मदर्थं शंकरः पुत्ररूपेण संस्थितः।

Verse 15

श्रुत्वा तदा तां गगने समीरितां वाचं शुभां सप्रमथेस्समावृतः । निहंतुकामः सुखितः कुमारको दैत्याधिपं तारकमाश्वभूत्तदा

तां शुभां गगने समीरितां वाचं श्रुत्वा कुमारः प्रमथैः समावृतः। सुखितो निहन्तुकामो दैत्याधिपं तारकमाशु जगाम॥

Verse 16

शक्त्या तया महाबाहुराजघानस्तनांतरे । कुमारः स्म रुषाविष्टस्तारकासुरमोजसा

तया शक्त्या महाबाहुः कुमारः रुषाविष्टः। तारकासुरं वक्षःस्थले जघान, ओजसा चाभिभूतवान्॥

Verse 17

तं प्रहारमनादृत्य तारको दैत्यपुंगवः । कुमारं चापि संक्रुद्धस्स्वशक्त्या संजघान सः

तं प्रहारमनादृत्य तारको दैत्यपुङ्गवः । संक्रुद्धः कुमारं स्वशक्त्या सञ्जघान सः ॥

Verse 18

तेन शक्तिप्रहारेण शांकरिर्मूच्छि तोऽभवत् । मुहूर्ताच्चेतनां प्राप स्तूयमानो महर्षिभिः

तेन शक्तिप्रहारेण शांकरी मूर्च्छिता अभवत्; मुहूर्तात् चेतनां प्राप, महर्षिभिः स्तूयमाना।

Verse 19

यथा सिंहो मदोन्मत्तो हंतुकामस्तथासुरम् । कुमारस्तारकं शक्त्या स जघान प्रतापवान्

यथा सिंहो मदोन्मत्तो हन्तुकामः शत्रुं जघान, तथा प्रतापवान् कुमारः शक्त्या तारकासुरं जघान।

Verse 20

एवं परस्परं तौ हि कुमारश्चापि तारकः । युयुधातेऽतिसंरब्धौ शक्तियुद्धविशारदौ

एवं परस्परं सम्मुखौ कुमारस्तारकश्च अतिसंरब्धौ, शक्तियुद्धे विशारदौ, युयुधाते।

Verse 21

अभ्यासपरमावास्तामन्योन्यं विजिगीषया । पदातिनौ युध्यमान्नौ चित्ररूपौ तरस्विनौ

अभ्यासपरमावस्थां प्राप्य परस्परं विजिगीषया । पदातिनौ तरस्विनौ चित्ररूपौ युध्यमानौ समरेऽन्योन्यं संलग्नौ बभूवतुः ॥

Verse 22

विविधैर्घातपुंजैस्तावन्योन्यं विनि जघ्नतुः । नानामार्गान्प्रकुर्वन्तौ गर्जंतौ सुपराक्रमौ

विविधैर्घातपुञ्जैस्तौ परस्परं विनिजघ्नतुः । नानामार्गान् प्रकुर्वन्तौ गर्जन्तौ सुपराक्रमौ ॥

Verse 23

अवलोकपरास्सर्वे देवगंधर्वकिन्नराः । विस्मयं परमं जग्मुर्नोचुः किंचन तत्र ते

अवलोकपराः सर्वे देवगन्धर्वकिन्नराः । विस्मयं परमं जग्मुः, नोचुः किञ्चन तत्र ते ॥

Verse 24

न ववौ पवमानश्च निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः । चचाल वसुधा सर्वा सशैलवनकानना

न ववौ पवमानश्च निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः । चचाल वसुधा सर्वा सशैलवनकानना ॥

Verse 25

एतस्मिन्नंतरे तत्र हिमालयमुखा धराः । स्नेहार्दितास्तदा जग्मुः कुमारं च परीप्सवः

एतस्मिन्नन्तरे तत्र हिमालयमुखा धराः । स्नेहार्दितास्तदा जग्मुः कुमारं च परीप्सवः ॥

Verse 26

ततस्स दृष्ट्वा तान्सर्वान्भयभीतांश्च शांकरिः । पर्वतान्गिरिजापुत्रो बभाषे परिबोधयन्

ततस्स दृष्ट्वा तान्सर्वान्भयभीतांश्च शांकरिः । पर्वतान्गिरिजापुत्रो बभाषे परिबोधयन् ॥

Verse 27

कुमार उवाच । मा खिद्यतां महाभागा मा चिंतां कुर्वतां नगाः । घातयाम्यद्य पापिष्ठं सर्वेषां वः प्रपश्य ताम्

कुमार उवाच । मा खिद्यतां महाभागा मा चिन्तां कुर्वतां नगाः । घातयाम्यद्य पापिष्ठं सर्वेषां वः प्रपश्यताम् ॥

Verse 28

एवं समाश्वास्य तदा पर्वतान्निर्जरान्गणान् । प्रणम्य गिरिजां शंभुमाददे शक्तिमुत्प्रभाम्

एवं समाश्वास्य तदा पर्वतान्निर्जरान् गणान् । प्रणम्य गिरिजां शम्भुं आददे शक्तिमुत्प्रभाम् ॥

Verse 29

तं तारकं हंतुमनाः करशक्तिर्महाप्रभुः । विरराज महावीरः कुमारश्शंभुबालकः

तं तारकं हन्तुमनाः करशक्तिर्महाप्रभुः । विरराज महावीरः कुमारः शम्भुबालकः ॥

Verse 30

शक्त्या तया जघानाथ कुमारस्तारकासुरम् । तेजसाढ्यश्शंकरस्य लोकक्लेशकरं च तम्

शक्त्या तया जघानाथ कुमारस्तारकासुरम् । तेजसाढ्यः शङ्करस्य लोकक्लेशकरं च तम् ॥

Verse 31

पपात सद्यस्सहसा विशीर्णांगोऽसुरः क्षितौ । तारकाख्यो महावीरस्सर्वासुरगणाधिपः

पपात सद्यः सहसा विशीर्णाङ्गोऽसुरः क्षितौ । तारकाख्यो महावीरः सर्वासुरगणाधिपः ॥

Verse 32

कुमारेण हतस्सोतिवीरस्स खलु तारकः । लयं ययौ च तत्रैव सर्वेषां पश्यतां मुने

कुमारेण हतः सोऽतिवीरः स खलु तारकः । लयं ययौ च तत्रैव सर्वेषां पश्यतां मुने ॥

Verse 33

तथा तं पतितं दृष्ट्वा तारकं बलवत्तरम् । न जघान पुनर्वीरस्स गत्वा व्यसुमाहवे

तथा तं पतितं दृष्ट्वा तारकं बलवत्तरम् । न जघान पुनर्वीरस्स गत्वा व्यसुमाहवे

Verse 34

हते तस्मिन्महादैत्ये तारकाख्ये महाबले । क्षयं प्रणीता बहवोऽसुरा देवगणैस्तदा

हते तस्मिन् महादैत्ये तारकाख्ये महाबले, तदा देवगणैः सह बहवोऽसुरा अपि क्षयं नीताः।

Verse 35

केचिद्भीताः प्रांजलयो बभूवुस्तत्र चाहवे । छिन्नभिन्नांगकाः केचिन्मृता दैत्यास्सहस्रशः

तत्रैव चाहवे केचिद्भीताः प्राञ्जलयोऽभवन्; केचिच्छिन्नभिन्नाङ्गकाः सहस्रशो दैत्याः मृताः।

Verse 36

केचिज्जाताः कुमारस्य शरणं शरणार्थिनः । वदन्तः पाहि पाहीति दैत्याः सांजलयस्तदा

तदा केचिद्दैत्याः शरणार्थिनः कुमारस्य शरणं जग्मुः, सांजलयः ‘पाहि पाहि’ इति पुनःपुनर्वदन्तः।

Verse 37

कियंतश्च हतास्तत्र कियंतश्च पलायिताः । पलायमाना व्यथिता स्ताडिता निर्ज्जरैर्गणैः

कियन्तश्च तत्र हताः कियन्तश्च पलायिताः; पलायमानाः व्यथिताः निर्जरैर्गणैः स्ताडिता अभवन्।

Verse 38

सहस्रशः प्रविष्टास्ते पाताले च जिजीषवः । पलायमानास्ते सर्वे भग्नाशा दैन्यमागताः

सहस्रशः ते जिजीषवः पाताले प्रविविशुः; सर्वे पलायमानाः भग्नाशाः दैन्यमेव समापन्नाः।

Verse 39

एवं सर्वं दैत्यसैन्यं भ्रष्टं जातं मुनीश्वर । न केचित्तत्र संतस्थुर्गणदेवभयात्तदा

एवं मुनीश्वर, सर्वं दैत्यसैन्यं भ्रष्टं भग्नं च जातम्; तदा गणदेवभयात् तत्र केचित् अपि न तस्थुः।

Verse 40

आसीन्निष्कंटकं सर्वं हते तस्मिन्दुरात्मनि । ते देवाः सुखमापन्नास्सर्वे शक्रादयस्तदा

तस्मिन् दुरात्मनि हते सर्वं निष्कण्टकं बभूव; तदा शक्रादयः सर्वे देवाः सुखशान्तिम् आपन्नाः।

Verse 41

एवं विजयमापन्नं कुमारं निखिलास्सुराः । बभूवुर्युगपद्धृष्टास्त्रिलोकाश्च महासुखा

एवं कुमारस्य विजयम् आपन्ने निखिलाः सुराः युगपत् हृष्टाः; त्रिलोकाः अपि महासुखेन पूरिताः।

Verse 42

तदा शिवोऽपि तं ज्ञात्वा विजयं कार्तिकस्य च । तत्राजगाम स मुदा सगणः प्रियया सह

तदा शिवोऽपि कार्तिकस्य विजयम् ज्ञात्वा मुदा तत्र आजगाम; सगणः प्रियया सह।

Verse 43

स्वात्मजं स्वांकमारोप्य कुमारं सूर्यवर्चसम् । लालयामास सुप्रीत्या शिवा च स्नेहसंकुला

स्वात्मजं सूर्यवर्चसं कुमारं स्वाङ्कमारोप्य, शिवा स्नेहसंकुला सुप्रीत्या लालयामास।

Verse 44

हिमालयस्तदागत्य स्वपुत्रैः परिवारितः । सबंधुस्सानुगश्शंभुं तुष्टाव च शिवां गुहम्

ततः हिमालयोऽपि तत्र समागत्य स्वपुत्रैः परिवारितः । सबन्धुभिः सानुगैश्च शम्भुं शिवां च गुहं च भक्त्या तुष्टाव नमस्कृत्य च ॥

Verse 45

ततो देवगणास्सर्वे मुनयस्सिद्धचारणाः । तुष्टुवुश्शांकरिं शंभुं गिरिजां तुषितां भृशम्

ततः सर्वे देवगणाः मुनयः सिद्धचारणाः च । शम्भुं शाङ्करीं च गिरिजां तुषितां भृशं सम्यक् तुष्टुवुः ॥

Verse 46

पुष्पवृष्टिं सुमहतीं चक्रुश्चोपसुरास्तदा । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

तदा चोपसुराः सर्वे सुमहतीं पुष्पवृष्टिं चक्रुः । गन्धर्वपतयः जगुः, अप्सरोगणाश्च ननृतुः ॥

Verse 47

वादित्राणि तथा नेदुस्तदानीं च विशेषतः । जयशब्दो नमः शब्दो बभूवोच्चैर्मुहुर्मुहुः

तदानीं वादित्राणि विशेषतः सम्यक् नेदुः । ‘जय’ इति शब्दो ‘नमः’ इति शब्दश्च मुहुर्मुहुः उच्चैर्बभूव ॥

Verse 48

ततो मयाच्युतश्चापि संतुष्टोभूद्विशेषतः । शिवं शिवां कुमारं च संतुष्टाव समादरात्

ततो मयाऽच्युतश्चापि सन्तुष्टोऽभूद्विशेषतः । शिवं शिवां कुमारं च सन्तुष्टाव समादरात् ॥

Verse 49

कुमारमग्रतः कृत्वा हरिकेन्द्रमुखास्सुराः । चक्रुर्नीराजनं प्रीत्या मुनयश्चापरे तथा

कुमारमग्रतः कृत्वा हरिकेन्द्रमुखास्सुराः । चक्रुर्नीराजनं प्रीत्या मुनयश्चापरे तथा ॥

Verse 50

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । तदोत्सवो महानासीत्कीर्तनं च विशेषतः

गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । तदोत्सवो महानासीৎ कीर्तनं च विशेषतः ॥

Verse 51

गीतवाद्यैस्सुप्रसन्नैस्तथा साञ्जलिभिर्मुने । स्तूयमानो जगन्नाथस्सर्वैर्दैवैर्गणैरभूत

गीतवाद्यैस्सुप्रसन्नैस्तथा साञ्जलिभिर्मुने । स्तूयमानो जगन्नाथस्सर्वैर्दैवैर्गणैरभूत ॥

Verse 52

ततस्स भगवान्रुद्रो भवान्या जगदंबया । सर्वैः स्तुतो जगामाथ स्वगिरिं स्वगणैर्वृतः

ततस्स भगवान्रुद्रो भवान्या जगदंबया । सर्वैः स्तुतो जगामाथ स्वगिरिं स्वगणैर्वृतः ॥