Opening the text
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘नाम-रूप’ में ब्रह्म की सहज सुलभता। बाललीला के माध्यम से जीव का चित्त कठोर तर्क-चतुराई छोड़कर प्रेम-सरलता (बालभाव) में उतरता है; यही मुक्तिसोपान का प्रथम स्थिर पायदान है—जहाँ निर्गुण-अगोचर प्रभु सगुण-शिशु बनकर साधक की दृष्टि को रस, विस्मय और शरणागति में शिक्षित करते हैं।
बालकाण्डस्य रसकेन्द्रं वात्सल्यम्; तस्यान्तरे तु विस्मयः शान्तश्च (तत्त्वस्थैर्यरूपः) निरन्तरं प्रवहति। अस्मिन् खण्डे कौसल्याहृदये मातृप्रेम परमशिखरं प्राप्नोति, तस्मिन्नेव प्रेम्णि ब्रह्माण्डदर्शनस्य विस्मयमयम् उद्घाटनं जायते—एष तुलसीदासस्य विशिष्टं ‘लीलातत्त्वम्’: सगुणे शिशौ निर्गुणानन्ततायाः साक्षात्कारः। अनन्तरं नगरजीवनस्य सुखसमृद्धिः, रामस्य लोकसंग्रहः, विश्वामित्रागमनेन च धर्मकार्याय अवतारप्रयोजनस्य स्पष्टता भवति। एवं बालकाण्डः साधकं बोधयति यत् मोक्षद्वारं प्रथमं ‘हृदयसरलतया’ उद्घाट्यते, ततः ‘धर्मकर्तव्ये’ प्रवृत्त्या भक्तिः परिपक्वतां गच्छति। एष काण्डः समग्रमानसस्य धर्मभक्तिसंयुतेः आधारस्तम्भः।
Verse 420 (दोहा/सोरठा)
देखरावा मातहि निज अदभुत रुप अखंड। रोम रोम प्रति लागे कोटि कोटि ब्रह्मंड।।201।।
dekharāvā māta-hi nija adbhuta rūpa akhaṇḍa | roma roma prati lāge koṭi koṭi brahmāṇḍa ||201||
स मातरं प्रति स्वं विस्मयकरमखण्डं स्वरूपं प्राकाशयत्; तस्य देहस्यैकैकस्मिन् लोम्नि सा खलु कोटिशः कोटिशोऽपि ब्रह्माण्डान्यपश्यत्॥२०१॥
Verse 421 (चौपाई)
अगनित रबि ससि सिव चतुरानन। बहु गिरि सरित सिंधु महि कानन।। काल कर्म गुन ग्यान सुभाऊ। सोउ देखा जो सुना न काऊ।। देखी माया सब बिधि गाढ़ी। अति सभीत जोरें कर ठाढ़ी।। देखा जीव नचावइ जाही। देखी भगति जो छोरइ ताही।। तन पुलकित मुख बचन न आवा। नयन मूदि चरननि सिरु नावा।। बिसमयवंत देखि महतारी। भए बहुरि सिसुरूप खरारी।। अस्तुति करि न जाइ भय माना। जगत पिता मैं सुत करि जाना।। हरि जननि बहुबिधि समुझाई। यह जनि कतहुँ कहसि सुनु माई।।
aganita ravi sasi siva caturānana | bahu giri sarita sindhu mahi kānana || kāla karma guna gyāna subhāū | sou dekhā jo sunā na kāū || dekhī māyā saba bidhi gāṛhī | ati sabhīta jorẽ kara ṭhāṛhī || dekhā jīva nacāvai jāhī | dekhī bhagati jo chōrai tāhī || tana pulakita mukha bacana na āvā | nayana mūdi caranani siru nāvā || bisamayavanta dekhi mahatārī | bhae bahuri sisu-rūpa kharārī || astuti kari na jāi bhaya mānā | jagata pitā mai suta kari jānā || hari janani bahu-bidhi samujhāī | yaha jani katahũ kahasi sunu māī ||
अगणिताः रविशशिशिवचतुराननाः बहवः गिरिसरित्सिन्धुमहीकाननाः। कालकर्मगुणज्ञानस्वभावाः सोऽपि दृष्टः यः न केनापि श्रुतः। मायां सर्वथा दृढां दृष्टवती अतिभीता करौ जोड़ित्वा स्थितवती। जीवान् नचायमानं दृष्टवती भक्तिं च दृष्टवती यया सः त्यजति। तनुः पुलकिता मुखात् वाक् न आगता नयनौ मुदयित्वा चरणयोः शिरः नमयति। विस्मयवती माता दृष्ट्वा पुनः खरघ्नः शिशुरूपं प्राप्तवान्। स्तुतिं कर्तुं न शक्नोति भयं प्राप्ता जगतः पितरं पुत्रं मत्वा जानामि। हरिः जननीं बहुप्रकारैः समुझाय इदं कुत्रापि मा वद मातः शृणु।
Verse 422 (दोहा/सोरठा)
बार बार कौसल्या बिनय करइ कर जोरि। अब जनि कबहूँ ब्यापै प्रभु मोहि माया तोरि।।202।।
bāra bāra kausalayā binaya karai kara jori | aba jani kabahū̃ byāpai prabhu mohi māyā tori ||202||
पुनः पुनः कौसल्या करयुग्मं समञ्जलिं कृत्वा विनयेन प्रार्थयते— “अधुना, हे प्रभो, ममोपरि तव माया पुनर्न कदापि जयतु।”
Verse 423 (चौपाई)
बालचरित हरि बहुबिधि कीन्हा। अति अनंद दासन्ह कहँ दीन्हा।। कछुक काल बीतें सब भाई। बड़े भए परिजन सुखदाई।। चूड़ाकरन कीन्ह गुरु जाई। बिप्रन्ह पुनि दछिना बहु पाई।। परम मनोहर चरित अपारा। करत फिरत चारिउ सुकुमारा।। मन क्रम बचन अगोचर जोई। दसरथ अजिर बिचर प्रभु सोई।। भोजन करत बोल जब राजा। नहिं आवत तजि बाल समाजा।। कौसल्या जब बोलन जाई। ठुमकु ठुमकु प्रभु चलहिं पराई।। निगम नेति सिव अंत न पावा। ताहि धरै जननी हठि धावा।। धूरस धूरि भरें तनु आए। भूपति बिहसि गोद बैठाए।।
bālacarita hari bahubidhi kīnhā. ati anaṁda dāsanha kahaṁ dīnhā.. kacuka kāla bīteṁ saba bhāī. baṛe bhae parijana sukhadāī.. cūṛākarana kīnhā guru jāī. bipranha puni dachinā bahu pāī.. parama manohara carita apārā. karata phirata cāriu sukumārā.. mana krama bacana agocara joī. dasaratha ajīra bicara prabhu soī.. bhojana karata bola jaba rājā. nahiṁ āvata taji bāla samājā.. kausalyā jaba bolana jāī. ṭhumaku ṭhumaku prabhu calahiṁ parāī.. nigama neti siva aṁta na pāvā. tāhi dharai jananī haṭhi dhāvā.. dhūrasa dhūri bhareṁ tanu āe. bhūpati bihasi goda baiṭhāe..
बालचरितानि हरिः बहुप्रकारैः अकरोत् दासेभ्यः अत्यनन्दं दत्तवान्। किञ्चित्कालं व्यतीतं सर्वे भ्रातरः वृद्धिं प्राप्ताः परिजनाः सुखदायकाः। चूडाकरणं गुरुः आगत्य अकरोत् ब्राह्मणेभ्यः पुनः बहुदक्षिणां दत्तवान्। परममनोहराणि चरितानि अपाराणि चत्वारः सुकुमाराः कुर्वाणाः भ्रमन्ति। मनःकर्मवाचामगोचरं यः सः प्रभुः दशरथाजिरे विचरति। भोजनं कुर्वाणः राजा यदा आह्वयति बालसमाजं न त्यक्त्वा न आगच्छति। कौसल्या यदा आह्वयितुं गच्छति ठुमकुठुमकु प्रभुः परां गच्छति। निगमैः नेति नेति शिवेनापि अन्तः न प्राप्तं तं जननी हठात् धावति धरति। धूलिधूसरः धूलिपूर्णः तनुः आगच्छति नृपः हसित्वा अङ्के उपावेशयति।
Verse 424 (दोहा/सोरठा)
भोजन करत चपल चित इत उत अवसरु पाइ। भाजि चले किलकत मुख दधि ओदन लपटाइ।।203।।
bhojana karata capala cita ita uta avasaru pāi | bhāji cale kilakata mukha dadhi odana lapaṭāi ||203||
भुञ्जानयोस्तयोश्चञ्चलचेतसी क्षणं क्षणं इतस्ततः धावेताम्; अवसरं लब्ध्वा सहसा पलायेताम्—हसन्तौ, दध्ना तण्डुलैश्च मुखलेपसमन्वितौ।
Verse 425 (चौपाई)
बालचरित अति सरल सुहाए। सारद सेष संभु श्रुति गाए।। जिन कर मन इन्ह सन नहिं राता। ते जन बंचित किए बिधाता।। भए कुमार जबहिं सब भ्राता। दीन्ह जनेऊ गुरु पितु माता।। गुरगृहँ गए पढ़न रघुराई। अलप काल बिद्या सब आई।। जाकी सहज स्वास श्रुति चारी। सो हरि पढ़ यह कौतुक भारी।। बिद्या बिनय निपुन गुन सीला। खेलहिं खेल सकल नृपलीला।। करतल बान धनुष अति सोहा। देखत रूप चराचर मोहा।। जिन्ह बीथिन्ह बिहरहिं सब भाई। थकित होहिं सब लोग लुगाई।।
bālacarita ati sarala suhāe | sārad seṣa saṁbhu śruti gāe || jina kara mana inha sana nahiṁ rātā | te jana baṁcita kie bidhātā || bhae kumāra jabahiṁ saba bhrātā | dīnha janeū guru pitu mātā || gura-gṛhaṁ gae paṛhana raghurāī | alapa kāla bidyā saba āī || jākī sahaja svāsa śruti cārī | so hari paṛha yaha kautuka bhārī || bidyā binaya nipuna guna sīlā | khelahiṁ khela sakala nṛpa-līlā || kara-tala bāna dhanuṣa ati sohā | dekhata rūpa carācara mohā || jinha bīthinha biharahiṁ saba bhāī | thakita hohiṁ saba loga lugāī ||
बालचरितानि अतिसरलानि सुहानि सारदशेषशम्भुश्रुतिभिः गीयन्ते। येषां मनः एतेषु न रञ्जितं तान् जनान् विधाता वञ्चितान् अकरोत्। कुमाराः यदा अभवन् सर्वे भ्रातरः जनेऊं दत्तवन्तः गुरुपितरौ मातरौ च। गुरुगृहं गताः पठितुं रघुराजः अल्पकालेन सर्वाः विद्याः आप्तवान्। यस्य सहजश्वासः श्रुतयः चतस्रः सः हरिः पठति इदं कौतूहलं भारी। विद्याविनयनिपुणगुणशीलाः खेलन्ति सर्वाः नृपलीलाः। करतलबाणधनुषा अतिशोभन्ते रूपं दृष्ट्वा चराचरं मोहितम्। येषु वीथिषु विहरन्ति सर्वे भ्रातरः तानि पश्यन्तः सर्वे जनाः श्रान्ताः भवन्ति।
Verse 426 (दोहा/सोरठा)
कोसलपुर बासी नर नारि बृद्ध अरु बाल। प्रानहु ते प्रिय लागत सब कहुँ राम कृपाल।।204।।
kosalapura bāsī nara nāri bṛddha aru bāla | prānahu te priya lāgata saba kahuँ rāma kṛpāla ||204||
कोसलपुर्यां नरनारीवृद्धबालाश्च सर्वे करुणारामं स्वप्राणेभ्योऽपि प्रियतरं मेनिरे।
Verse 427 (चौपाई)
बंधु सखा संग लेहिं बोलाई। बन मृगया नित खेलहिं जाई।। पावन मृग मारहिं जियँ जानी। दिन प्रति नृपहि देखावहिं आनी।। जे मृग राम बान के मारे। ते तनु तजि सुरलोक सिधारे।। अनुज सखा सँग भोजन करहीं। मातु पिता अग्या अनुसरहीं।। जेहि बिधि सुखी होहिं पुर लोगा। करहिं कृपानिधि सोइ संजोगा।। बेद पुरान सुनहिं मन लाई। आपु कहहिं अनुजन्ह समुझाई।। प्रातकाल उठि कै रघुनाथा। मातु पिता गुरु नावहिं माथा।। आयसु मागि करहिं पुर काजा। देखि चरित हरषइ मन राजा।।
bandhu sakhā saṅga lehiṁ bolāī | bana mṛgayā nita khelahiṁ jāī || pāvana mṛga mārahiṁ jiyaṁ jānī | dina prati nṛpahi dekhāvahiṁ ānī || je mṛga rāma bāna ke māre | te tanu taji suraloka sidhāre || anuja sakhā saṅga bhojana karahīṁ | mātu pitā agyā anusarahīṁ || jehi bidhi sukhī hohiṁ pura logā | karahiṁ kṛpānidhi soi saṁjogā || beda purāna sunahiṁ mana lāī | āpu kahahiṁ anujanha samujhāī || prātakāla uṭhi kai raghunāthā | mātu pitā guru nāvahiṁ māthā || āyasu māgi karahiṁ pura kājā | dekhi carita haraṣai mana rājā ||
बन्धुसखान् सह आह्वयित्वा वनमृगयायाः खेलाय नित्यं गच्छन्ति। पावनान् मृगान् मारयन्ति हृदया ज्ञात्वा दिने दिने नृपाय दर्शयन्ति। ये मृगाः रामबाणैः मृताः ते शरीरं त्यक्त्वा सुरलोकं प्राप्तवन्तः। अनुजसखान् सह भोजनं कुर्वन्ति मातापित्रोः आज्ञां अनुसरन्ति। येन प्रकारेण पुरजनाः सुखिनः भवन्ति कृपानिधिः तमेव संयोगं करोति। वेदपुराणानि शृण्वन्ति मनसा लग्नाः आत्मना अनुजान् समुझायन्ति। प्रातः उत्थाय रघुनाथः मातापित्रोः गुरोः च शिरसा नमति। आज्ञां प्रार्थयित्वा पुरकार्याणि करोति चरितं दृष्ट्वा राजा हर्षितः।
Verse 428 (दोहा/सोरठा)
ब्यापक अकल अनीह अज निर्गुन नाम न रूप॥ भगत हेतु नाना बिधि करत चरित्र अनूप॥205॥
byāpaka akala anīha aja nirguna nāma na rūpa | bhagata hetu nānā bidhi karata caritra anūpa ||205||
सर्वव्यापी मनसागोचरः निष्कामोऽजः—स निर्गुणो नामरूपवर्जितः। तथापि भक्तजनहिताय नानाविधरूपान् धारयन् अनुपमचरितानि करोति।
Verse 429 (चौपाई)
यह सब चरित कहा मैं गाई। आगिलि कथा सुनहु मन लाई।। बिस्वामित्र महामुनि ग्यानी। बसहि बिपिन सुभ आश्रम जानी।। जहँ जप जग्य मुनि करही। अति मारीच सुबाहुहि डरहीं।। देखत जग्य निसाचर धावहि। करहि उपद्रव मुनि दुख पावहिं।। गाधितनय मन चिंता ब्यापी। हरि बिनु मरहि न निसिचर पापी।। तब मुनिवर मन कीन्ह बिचारा। प्रभु अवतरेउ हरन महि भारा।। एहुँ मिस देखौं पद जाई। करि बिनती आनौ दोउ भाई।। ग्यान बिराग सकल गुन अयना। सो प्रभु मै देखब भरि नयना।।
yaha saba carita kahā maiṁ gāī | āgili kathā sunahu mana lāī || bisvāmitra mahāmuni gyānī | basahi bipina subha āśrama jānī || jahaṁ japa jagya muni karahī | ati mārīca subāhuhi ḍarahīṁ || dekhata jagya nisācara dhāvahi | karahi upadrava muni dukha pāvahiṁ || gādhi-tanaya mana ciṁtā byāpī | hari binu marahi na nisīcara pāpī || taba munivara mana kīnha bicārā | prabhu avatareu harana mahi bhārā || ehuṁ misa dekhauṁ pada jāī | kari binatī ānau dou bhāī || gyāna birāga sakala guna ayanā | so prabhu mai dekhab bhari nayanā ||
इमं सर्वं चरितं गायतो मम; अधुना शृणु मनसा समाहितेन। विश्वामित्रो महामुनिर्ज्ञानी; वसति वने रम्ये आश्रमे ज्ञात्वा। यत्र जपयज्ञान् मुनयः कुर्वन्ति; तत्र मारीचसुबाह्वोर्महाभयम्। यज्ञं पश्यतः राक्षसाः धावन्ति; उपद्रवं कुर्वन्ति मुनयः दुःखं प्राप्नुवन्ति। गाधितनयस्य मनसि चिन्ता व्याप्ता; हरिं विना न हन्याते निशाचरः पापी। तदा मुनिवरः मनसि विचारमकरोत्; प्रभुः अवतीर्णः भूमेर्भारं हर्तुम्। अनेन प्रकारेण पदं गत्वा पश्यामि; प्रार्थनां कृत्वा दौ भ्रातरौ आनयामि। ज्ञानवैराग्यसकलगुणानां आदर्शः; सः प्रभुः मया नयनैः पूर्णैः द्रष्टव्यः।
Verse 430 (दोहा/सोरठा)
बहुबिधि करत मनोरथ जात लागि नहिं बार। करि मज्जन सरऊ जल गए भूप दरबार।।206।।
bahubidhi karata manoratha jāta lāgi nahiṃ bāra | kari majjana saraū jala gae bhūpa darabāra ||206||
यदा तौ प्रियं प्रयोजनं कर्तुं प्रवृत्तौ, तदा नानाप्रयत्नैः शीघ्रमेव तत् सिद्धम्। सरय्वाः सलिले स्नात्वा तौ राजसभां जग्मतुः।
Verse 431 (चौपाई)
मुनि आगमन सुना जब राजा। मिलन गयऊ लै बिप्र समाजा।। करि दंडवत मुनिहि सनमानी। निज आसन बैठारेन्हि आनी।। चरन पखारि कीन्हि अति पूजा। मो सम आजु धन्य नहिं दूजा।। बिबिध भाँति भोजन करवावा। मुनिवर हृदयँ हरष अति पावा।। पुनि चरननि मेले सुत चारी। राम देखि मुनि देह बिसारी।। भए मगन देखत मुख सोभा। जनु चकोर पूरन ससि लोभा।। तब मन हरषि बचन कह राऊ। मुनि अस कृपा न कीन्हिहु काऊ।। केहि कारन आगमन तुम्हारा। कहहु सो करत न लावउँ बारा।। असुर समूह सतावहिं मोही। मै जाचन आयउँ नृप तोही।। अनुज समेत देहु रघुनाथा। निसिचर बध मैं होब सनाथा।।
muni āgamana sunā jaba rājā | milana gayau lai bipra samājā || kari daṇḍavata munihi sanamānī | nija āsana baiṭhārenhi ānī || carana pakhāri kīnhi ati pūjā | mo sama āju dhanya nahi dūjā || bibidha bhā̃ti bhojana karavāvā | munivara hṛdayã haraṣa ati pāvā || puni caranani mele suta cārī | rāma dekhi muni deha bisārī || bhae magana dekhata mukha sobhā | janu cakora pūrana sasi lobhā || taba mana haraṣi bacana kaha rāū | muni asa kṛpā na kīnhihu kāū || kehi kārana āgamana tumhārā | kahahu so karata na lāvaũ bārā || asura samūha satāvahĩ mohī | mai jācana āyũ nṛpa tohī || anuja sameta dehu raghunāthā | nisicara badha maĩ hoba sanāthā ||
मुनेरागमनं श्रुत्वा राजा; ब्राह्मणसमाजं नीत्वा मिलनाय गतः। दण्डवत्कृत्वा मुनिं सम्मान्य; स्वयमासने उपवेशयित्वा आनीतवान्। चरणौ प्रक्षाल्य पूजां चकार; अद्य मया समानो धन्यो नान्यः। विविधप्रकारैः भोजनं कारितवान्; मुनिवरः हृदये परमानन्दमवाप्तवान्। पुनः चत्वारः पुत्रान् चरणयोः न्यस्तवान्; रामं दृष्ट्वा मुनिः शरीरस्मरणं विस्मृतवान्। मुखसौन्दर्यं निरीक्ष्य मग्नोऽभवत्; यथा चकोरः पूर्णचन्द्रं लोभयति। तदा हृदये प्रसन्नः राजा अवदत्; मुने एवं कृपा न कस्मै अपि कृता। किमर्थमागमनं तव; तत् कथय विलम्बं न करिष्यामि। असुरसमूहः मां पीडयति; तस्मात् त्वां राजन् याचितुमागतः। अनुजसहितं रघुनाथं देहि; निशाचरवधे अहं सनाथो भविष्यामि।
Verse 432 (दोहा/सोरठा)
देहु भूप मन हरषित तजहु मोह अग्यान। धर्म सुजस प्रभु तुम्ह कौं इन्ह कहँ अति कल्यान।।207।।
dehu bhūpa mana haraṣita tajahu moha agyāna | dharma sujasa prabhu tumha kaũ inha kahã ati kalyāna ||207||
राजन्, प्रसन्नहृदया तद् दातुं कृपया प्रभो; मोहाज्ञानं परित्यज्य। एवं वदन्, भगवन्, तव परं श्रेयः प्रार्थये—धर्मं च निर्मलं यशः॥
Verse 433 (दोहा/सोरठा)
सौंपे भूप रिषिहि सुत बहु बिधि देइ असीस। जननी भवन गए प्रभु चले नाइ पद सीस।।208(क)।। पुरुषसिंह दोउ बीर हरषि चले मुनि भय हरन। कृपासिंधु मतिधीर अखिल बिस्व कारन करन।।208(ख)।।
sauṁpe bhūpa riṣi-hi suta bahu bidhi dei asīsa | jananī bhavana gae prabhu cale nāi pada sīsa ||208(ka)|| puruṣasiṁha dou bīra haraṣi cale muni bhaya harana | kṛpāsiṁdhu matidhīra akhila bisva kārana karana ||208(kha)||
राजा बहुविधाशीर्भिर् ऋषये स्वसुतान् समर्पयामास। मातरः स्वान्तःपुरं जग्मुः; तौ च प्रभू मुनिपादयोः शिरसा प्रणम्य प्रस्थितौ॥ तौ सिंहविक्रान्तौ हर्षेण पन्थानं जग्मतुः—मुनेर्भयहरौ, करुणासागरौ, धीरबुद्धिनिष्ठौ, समस्तजगत्कारणकारणं परं कारणमेव॥
Verse 434 (दोहा/सोरठा)
आयुष सब समर्पि कै प्रभु निज आश्रम आनि। कंद मूल फल भोजन दीन्ह भगति हित जानि।।209।।
āyuṣa saba samarpi kai prabhu nija āśrama āni | kanda mūla phala bhojana dīnh(a) bhagati hita jāni ||209||
सर्वजीवितं भगवति समर्प्य स मुनिः स्वाश्रमं प्रभुं निनाय। भक्त्यर्हं सरलाहारमिति ज्ञात्वा कन्दमूलफलानि तस्मै भोजनार्थं समर्पयामास॥
Verse 435 (दोहा/सोरठा)
सरल कबित कीरति बिमल सोइ आदरहिं सुजान। सहज बयर बिसराइ रिपु जो सुनि करहिं बखान।।14(क)।। सो न होइ बिनु बिमल मति मोहि मति बल अति थोर। करहु कृपा हरि जस कहउँ पुनि पुनि करउँ निहोर।।14(ख)।। कबि कोबिद रघुबर चरित मानस मंजु मराल। बाल बिनय सुनि सुरुचि लखि मोपर होहु कृपाल।।14(ग)।। बंदउँ मुनि पद कंजु रामायन जेहिं निरमयउ। सखर सुकोमल मंजु दोष रहित दूषन सहित।।14(घ)।। बंदउँ चारिउ बेद भव बारिधि बोहित सरिस। जिन्हहि न सपनेहुँ खेद बरनत रघुबर बिसद जसु।।14(ङ)।। बंदउँ बिधि पद रेनु भव सागर जेहि कीन्ह जहँ। संत सुधा ससि धेनु प्रगटे खल बिष बारुनी।।14(च)।। बिबुध बिप्र बुध ग्रह चरन बंदि कहउँ कर जोरि। होइ प्रसन्न पुरवहु सकल मंजु मनोरथ मोरि।।14(छ)।।
सरलकाव्यकीर्तिं शुद्धां सुजनाः आदरन्ते। सहजं वैरं विस्मृत्य शत्रवः श्रुत्वा प्रशंसन्ति। एतत् न भवति विना शुद्धबुद्धिम्; मम बुद्धिबलं अतिस्वल्पम्। हरे कृपां कुरु यथा कीर्तिं गानीय; पुनः पुनः प्रार्थनां करोमि। कविः कोविदः रघुवरचरितमानसे मरालः; बालविनयं श्रुत्वा सुरुचिं दृष्ट्वा मयि कृपालुर्भव। मुनेः पदकमले वन्दे येन रामायणं निर्मितम्। शर्करासुकोमलं मञ्जु दोषरहितं दूषणसहितम्। चतुर्वेदान् वन्दे संसारसागरे नौकासमान्। ये रघुवरविशदजसु वर्णयन्ति न स्वप्नेऽपि खेदं प्राप्नुवन्ति। ब्रह्मणः पदरजः वन्दे येन संसारसागरः पारयितुं कृतः। सन्तां सुधाचन्द्रः कामधेनुः प्रादुर्भूता; खलां विषं सागरजलमभवत्। देवब्राह्मणबुधग्रहचरणान् वन्दमानः करजोड़कथयामि। प्रसन्नाः सन्तः सर्वान् मञ्जुमनोरथान् पूरयन्तु।
Verse 436 (चौपाई)
राम चरित चिंतामनि चारू। संत सुमति तिय सुभग सिंगारू।। जग मंगल गुन ग्राम राम के। दानि मुकुति धन धरम धाम के।। सदगुर ग्यान बिराग जोग के। बिबुध बैद भव भीम रोग के।। जननि जनक सिय राम प्रेम के। बीज सकल ब्रत धरम नेम के।। समन पाप संताप सोक के। प्रिय पालक परलोक लोक के।। सचिव सुभट भूपति बिचार के। कुंभज लोभ उदधि अपार के।। काम कोह कलिमल करिगन के। केहरि सावक जन मन बन के।। अतिथि पूज्य प्रियतम पुरारि के। कामद घन दारिद दवारि के।। मंत्र महामनि बिषय ब्याल के। मेटत कठिन कुअंक भाल के।। हरन मोह तम दिनकर कर से। सेवक सालि पाल जलधर से।। अभिमत दानि देवतरु बर से। सेवत सुलभ सुखद हरि हर से।। सुकबि सरद नभ मन उडगन से। रामभगत जन जीवन धन से।। सकल सुकृत फल भूरि भोग से। जग हित निरुपधि साधु लोग से।। सेवक मन मानस मराल से। पावक गंग तंरग माल से।।
रामचरितं चिन्तामणिः चारु; सन्तसुमतिसुभगानां शृङ्गारः। जगमङ्गलगुणग्रामः रामस्य; मोक्षदाता धनधर्मधाम। सद्गुरुः ज्ञानवैराग्ययोगानाम्; देववैद्यः भवभीमरोगस्य। जननी जनकः सीतारामप्रेमणः; बीजं सकलव्रतधर्मनियमानाम्। शमनः पापसन्तापशोकानाम्; प्रियपालकः परलोकलोकयोः। सचिवः सुभटः भूपतिविचाराणाम्; कुम्भजः लोभस्योदधेः अपारस्य। कामक्रोधकलिमलकरिणां केसरी; सेवकजनमनोवनस्य। अतिथिपूज्यः प्रियतमः पुरारेः; कामदघनः दारिद्रद्वारिणाम्। मन्त्रमहामणिः विषयव्यालस्य; कठिनकुङ्कभालमेटयति। मोहतमः हरति दिनकरकरैः; सेवकस्य सालिपालः जलधरः। अभीष्टदाता देवतरुवरः; सेव्यः सुलभः सुखदः हरिहरयोः। सुकविमनसः शरन्नभः उड्डीयते; रामभक्तजनजीवनधनः। सकलसुकृतफलभूरिभोगः; जगहितनिरुपधिः साधुजनैः। सेवकमनोमानसमरालः; पावकः गङ्गातरङ्गमाला।
Verse 437 (चौपाई)
सप्त प्रबन्ध सुभग सोपाना। ग्यान नयन निरखत मन माना।। रघुपति महिमा अगुन अबाधा। बरनब सोइ बर बारि अगाधा।। राम सीय जस सलिल सुधासम। उपमा बीचि बिलास मनोरम।। पुरइनि सघन चारु चौपाई। जुगुति मंजु मनि सीप सुहाई।। छंद सोरठा सुंदर दोहा। सोइ बहुरंग कमल कुल सोहा।। अरथ अनूप सुमाव सुभासा। सोइ पराग मकरंद सुबासा।। सुकृत पुंज मंजुल अलि माला। ग्यान बिराग बिचार मराला।। धुनि अवरेब कबित गुन जाती। मीन मनोहर ते बहुभाँती।। अरथ धरम कामादिक चारी। कहब ग्यान बिग्यान बिचारी।। नव रस जप तप जोग बिरागा। ते सब जलचर चारु तड़ागा।। सुकृती साधु नाम गुन गाना। ते बिचित्र जल बिहग समाना।। संतसभा चहुँ दिसि अवँराई। श्रद्धा रितु बसंत सम गाई।। भगति निरुपन बिबिध बिधाना। छमा दया दम लता बिताना।। सम जम नियम फूल फल ग्याना। हरि पत रति रस बेद बखाना।। औरउ कथा अनेक प्रसंगा। तेइ सुक पिक बहुबरन बिहंगा।।
सप्तप्रबन्धाः शोभनसोपानाः; ज्ञाननयनैर्निरीक्ष्य मनः मन्यते। रघुपतेः महिमा गुणातीतोऽवधः; तं वर्णयामि वारिसागरगाढम्। रामसीतायोः यशः सलिलसुधासमम्; उपमाविलासः मनोरमः। पुनर्नवसघनचारुचौपायी; युक्तिमञ्जुमणिशुक्तिसुहावः। छन्दसोरठा सुन्दरदोहा; बहुरङ्गकमलकुलशोभा। अर्थोऽनूपः सुमधुरभाषा; परागमकरन्दसुगन्धा। सुकृतपुञ्जो मञ्जुलभृङ्गमाला; ज्ञानवैराग्यविचारमरालाः। ध्वनिरवर्गः काव्यगुणजातिः; मनोहरमीना बहुविधा। अर्थधर्मकामादिचतुष्टयं; ज्ञानविज्ञानविचारेण कथयामि। नवरसजपतपयोगवैरागाः; ते सर्वे जलचराः चारुतडागाः। सुकृतिसाधुनामगुणगानं; ते विचित्रजलविहङ्गसमानाः। सन्तसभा चतुर्दिक् अवरायते; श्रद्धाऋतुः वसन्त इव गायति। भक्तिनिरूपणं विविधविधानं; क्षमादयादमलतावितानं। यमनियमफल्लपुष्पज्ञानं; हरिपतिरतिरसवेदवर्णनं। अन्या कथा अनेकप्रसङ्गाः; ते शुकशिकाबहुवर्णविहङ्गाः।
Verse 438 (चौपाई)
सुनि राजा अति अप्रिय बानी। हृदय कंप मुख दुति कुमुलानी।। चौथेंपन पायउँ सुत चारी। बिप्र बचन नहिं कहेहु बिचारी।। मागहु भूमि धेनु धन कोसा। सर्बस देउँ आजु सहरोसा।। देह प्रान तें प्रिय कछु नाही। सोउ मुनि देउँ निमिष एक माही।। सब सुत प्रिय मोहि प्रान कि नाईं। राम देत नहिं बनइ गोसाई।। कहँ निसिचर अति घोर कठोरा। कहँ सुंदर सुत परम किसोरा।। सुनि नृप गिरा प्रेम रस सानी। हृदयँ हरष माना मुनि ग्यानी।। तब बसिष्ट बहु निधि समुझावा। नृप संदेह नास कहँ पावा।। अति आदर दोउ तनय बोलाए। हृदयँ लाइ बहु भाँति सिखाए।। मेरे प्रान नाथ सुत दोऊ। तुम्ह मुनि पिता आन नहिं कोऊ।।
राज्ञः अत्यप्रियवाणीं श्रुत्वा; हृदयं कम्पितम् मुखद्युतिः कुम्लाय। चतुर्थे स्थाने चत्वारः पुत्राः प्राप्ताः; ब्राह्मणवचनं न विचारितवान्। भूमिं धेनुं धनं कोशं माङ्क्ष्व; सर्वस्वमद्य प्रीत्या ददामि। देहप्राणात् प्रियं किमपि नास्ति; तदपि मुने एकनिमेषे ददामि। सर्वेपुत्राः प्राणवत्प्रियाः; रामं दातुं न युक्तं गोस्वामिन्। क्व निशाचरः अतिघोरकठोरः; क्व सुन्दरः पुत्रः परमकिशोरः। राज्ञो गिरं प्रेमरससंयुक्तां श्रुत्वा; हृदये हर्षं मन्यते मुनिर्ज्ञानी। तदा वसिष्ठः बहुधा समुझाव; राज्ञः सन्देहः नष्टः प्राप्तः। अत्यादरेण दौतनयौ आहूतवान्; हृदये लगाय बहुप्रकारं शिक्षितवान्। मम प्राणनाथौ पुत्रौ दौ; त्वं मुनिः पिता अन्यो न कश्चित्।
Verse 439 (चौपाई)
अरुन नयन उर बाहु बिसाला। नील जलज तनु स्याम तमाला।। कटि पट पीत कसें बर भाथा। रुचिर चाप सायक दुहुँ हाथा।। स्याम गौर सुंदर दोउ भाई। बिस्बामित्र महानिधि पाई।। प्रभु ब्रह्मन्यदेव मै जाना। मोहि निति पिता तजेहु भगवाना।। चले जात मुनि दीन्हि दिखाई। सुनि ताड़का क्रोध करि धाई।। एकहिं बान प्रान हरि लीन्हा। दीन जानि तेहि निज पद दीन्हा।। तब रिषि निज नाथहि जियँ चीन्ही। बिद्यानिधि कहुँ बिद्या दीन्ही।। जाते लाग न छुधा पिपासा। अतुलित बल तनु तेज प्रकासा।।
अरुणनयनः उरोबाहुविशालः; नीलजलजतनुः श्यामतमालः। कटिपटपीतकः कश्य वरभातः; रुचिरचापसायकद्वयहस्तः। श्यामगौरौ सुन्दरौ दौ भ्रातरौ; विश्वामित्रेण महानिधिः प्राप्तः। प्रभुं ब्रह्मण्यदेवं जानामि; मम नित्यं पिता भगवन्तं त्यज। गच्छतः मुनिना दर्शितमार्गेण; ताड़कां श्रुत्वा क्रोधेन धावितवती। एकेन बाणेन प्राणान् हृतवान्; दीनां ज्ञात्वा तस्यै निजपदं दत्तवान्। तदा ऋषिः निजनाथं हृदये अभिज्ञातवान्; विद्यानिधये विद्यां दत्तवान्। ततः क्षुधापिपासे न लग्ने; अतुलितबलः शरीरी तेजः प्रकाशते।
1) बालभाव-सरलता ही प्रथम सोपान: कठोर तर्क/अहं-चातुर्य छोड़कर निष्कपट प्रेम में उतरते ही प्रभु ‘सुलभ’ होते हैं। 2) सगुण-लीला में निर्गुण का साक्षात्कार: शिशु-राम का रूप ‘नाम-रूप’ की सहजता से ब्रह्म-तत्त्व तक ले जाता है—लीला तत्त्व-ज्ञान का विरोध नहीं, उसका मधुर द्वार है। 3) ‘राम जगत पितु माता’: भक्ति का आधार-भाव आश्रय और पालनकर्ता पर विश्वास; शरणागति से भय-क्षय और मंगल-स्थैर्य। 4) लोक-संग्रह: प्रभु-प्रेम केवल निजी रस नहीं; उससे नगर/समाज में सुख, धर्म और सदाचार का प्रसार होता है। 5) भक्ति की परिपक्वता = धर्म-कर्तव्य में प्रवृत्ति: विश्वामित्र-आगमन संकेत देता है कि प्रेम से जन्मी भक्ति आगे चलकर अधर्म-निवारण और यज्ञ-रक्षा जैसे धर्म-कार्य में सक्रिय होकर पूर्ण होती है।
बालकाण्ड का रस-केन्द्र वात्सल्य है, पर उसके भीतर अद्भुत (विस्मय) और शान्त (तत्त्व-स्थैर्य) निरन्तर प्रवाहित हैं। प्रस्तुत खण्ड में कौसल्या-हृदय का मातृत्व-प्रेम शिखर पर है, और उसी प्रेम में ब्रह्माण्ड-दर्शन का अद्भुत उद्घाटन घटित होता है—यह तुलसी का विशिष्ट ‘लीला-तत्त्व’ है: सगुण शिशु में निर्गुण अनन्तता का साक्षात्कार। इसके बाद नगर-जीवन की सुख-समृद्धि, राम का लोक-संग्रह, और विश्वामित्र-आगमन से धर्म-कार्य हेतु अवतार-प्रयोजन स्पष्ट होता है। इस प्रकार बालकाण्ड साधक को बताता है कि मुक्ति का द्वार पहले ‘हृदय-सरलता’ से खुलता है, फिर ‘धर्म-कर्तव्य’ में प्रवृत्त होकर भक्ति परिपक्व होती है। यह काण्ड पूरे मानस की धर्म-भक्ति-संयुति का आधार-स्तम्भ है।
वात्सल्य (कौसल्या का मातृ-हृदय, शिशु-राम की लीलाओं में तन्मयता) → अद्भुत (शिशु में ब्रह्माण्ड-दर्शन/अनन्तता का झलकना; ‘सगुण में निर्गुण’ का विस्मय) → शान्त (तत्त्व-स्थैर्य: लीला को ब्रह्म-तत्त्व से जोड़कर चित्त का ठहराव) → हर्ष/मंगल (अयोध्या-नगर का सुख, लोक-कल्याण का अनुभव; राम का ‘जगत-पितु-माता’ रूप) → वीर-धर्म-प्रवृत्ति की भूमिका (विश्वामित्र-आगमन से कर्तव्य-धर्म का आह्वान; बाललीला से यज्ञ-रक्षा/धर्म-कार्य की ओर संक्रमण)
परम्परानुसार बाललीला और कौसल्या-ब्रह्माण्ड-दर्शन का पाठ चित्त की कठोरता/भय को हरकर प्रेम-भक्ति की वृद्धि करता है; माया-भ्रम का क्षय, गृहस्थ-जीवन में शान्ति, और ‘राम-नाम’ में दृढ़ निष्ठा का फल कहा जाता है। विश्वामित्र-प्रसंग का पाठ धर्म-कार्य में साहस और विघ्न-नाश हेतु विशेष मान्य है।
सामान्यत: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट प्रचलित है। यज्ञ-रक्षा/विघ्न-शमन हेतु कुछ परम्पराओं में ‘ॐ श्रीरामाय नमः’ (नाम-मंत्र) को चौराई/दोहा के आरम्भ-अन्त में जोड़ा जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.