Prakarana 21

Verse 420 (दोहा/सोरठा)

देखरावा मातहि निज अदभुत रुप अखंड। रोम रोम प्रति लागे कोटि कोटि ब्रह्मंड।। 201।।

dekharāvā māta-hi nija adbhuta rūpa akhaṇḍa | roma roma prati lāge koṭi koṭi brahmāṇḍa || 201 ||

അവൻ തന്റെ അത്ഭുതകരവും അവിഭാജ്യവുമായ സ്വരൂപം മാതാവിന് വെളിപ്പെടുത്തി; അവന്റെ ശരീരത്തിലെ ഓരോ രോമത്തിലും, എണ്ണമറ്റ കോടികളോളം വിശ്വങ്ങൾക്കുമേൽ വിശ്വങ്ങൾ അവൾ കണ്ടതുപോലെ തോന്നി.

Verse 421 (चौपाई)

अगनित रबि ससि सिव चतुरानन। बहु गिरि सरित सिंधु महि कानन।। काल कर्म गुन ग्यान सुभाऊ। सोउ देखा जो सुना न काऊ।। देखी माया सब बिधि गाढ़ी। अति सभीत जोरें कर ठाढ़ी।। देखा जीव नचावइ जाही। देखी भगति जो छोरइ ताही।। तन पुलकित मुख बचन न आवा। नयन मूदि चरननि सिरु नावा।। बिसमयवंत देखि महतारी। भए बहुरि सिसुरूप खरारी।। अस्तुति करि न जाइ भय माना। जगत पिता मैं सुत करि जाना।। हरि जननि बहुबिधि समुझाई। यह जनि कतहुँ कहसि सुनु माई।।

aganita ravi sasi siva caturānana | bahu giri sarita sindhu mahi kānana || kāla karma guna gyāna subhāū | sou dekhā jo sunā na kāū || dekhī māyā saba bidhi gāṛhī | ati sabhīta jorẽ kara ṭhāṛhī || dekhā jīva nacāvai jāhī | dekhī bhagati jo chōrai tāhī || tana pulakita mukha bacana na āvā | nayana mūdi caranani siru nāvā || bisamayavanta dekhi mahatārī | bhae bahuri sisu-rūpa kharārī || astuti kari na jāi bhaya mānā | jagata pitā mai suta kari jānā || hari janani bahu-bidhi samujhāī | yaha jani katahũ kahasi sunu māī ||

അസംഖ്യം സൂര്യന്മാരും ചന്ദ്രന്മാരും, ശിവനും നാലുമുഖങ്ങളുള്ള ബ്രഹ്മാവും; പല പർവ്വതങ്ങൾ, നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, വനങ്ങൾ - കാലം, കർമ്മം, ഗുണങ്ങൾ, ജ്ഞാനം, ഓരോരുത്തരുടെയും സ്വാഭാവികമായ സ്വഭാവം - ആരും കേട്ടിട്ടില്ലാത്തത് അവർ കണ്ടു. മായ എല്ലാ വിധത്തിലും സാന്ദ്രമായി കണ്ടു; അത്യന്തം ഭയത്തോടെ കൈകൾ കൂപ്പി നിന്നു. ജീവാത്മാക്കളെ നൃത്തം ചെയ്യിക്കുന്ന ഭഗവാനെ കണ്ടു; ഭക്തിയാൽ അവൻ വിടുന്നത് കണ്ടു. ശരീരം രോമാഞ്ചം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു, പക്ഷേ വാക്കുകൾ വരാതെ പോയി; കണ്ണുകൾ അടച്ച്, അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല കുനിച്ചു. അമ്മ, കാഴ്ചയിൽ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, പിന്നെ ഖരനാശകൻ വീണ്ടും ഒരു ചെറിയ കുട്ടിയായി. അവർക്ക് സ്തുതി പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, ഭയം അവരെ പിടിച്ചു: ലോകത്തിന്റെ പിതാവിനെ - ഞാൻ മകനായി കണ്ടോ? ഭഗവാൻ അമ്മയ്ക്ക് പലവിധത്തിൽ വിശദീകരിച്ചു: ഇത് ആരോടും പറയരുത്, കേൾക്കൂ, അമ്മേ.

Verse 422 (दोहा/सोरठा)

बार बार कौसल्या बिनय करइ कर जोरि।। अब जनि कबहूँ ब्यापै प्रभु मोहि माया तोरि।। 202।।

bāra bāra kausalayā binaya karai kara jori | aba jani kabahū̃ byāpai prabhu mohi māyā tori || 202 ||

കൗശല്യ ദേവി കൈകൂപ്പി വിനീതയായി വീണ്ടും വീണ്ടും അപേക്ഷിച്ചു: “പ്രഭോ, ഇനി ഒരിക്കലും നിന്റെ മായ എന്നെ മറികടക്കാതിരിക്കണമേ.”

Verse 423 (चौपाई)

बालचरित हरि बहुबिधि कीन्हा। अति अनंद दासन्ह कहँ दीन्हा।। कछुक काल बीतें सब भाई। बड़े भए परिजन सुखदाई।। चूड़ाकरन कीन्ह गुरु जाई। बिप्रन्ह पुनि दछिना बहु पाई।। परम मनोहर चरित अपारा। करत फिरत चारिउ सुकुमारा।। मन क्रम बचन अगोचर जोई। दसरथ अजिर बिचर प्रभु सोई।। भोजन करत बोल जब राजा। नहिं आवत तजि बाल समाजा।। कौसल्या जब बोलन जाई। ठुमकु ठुमकु प्रभु चलहिं पराई।। निगम नेति सिव अंत न पावा। ताहि धरै जननी हठि धावा।। धूरस धूरि भरें तनु आए। भूपति बिहसि गोद बैठाए।।

bālacarita hari bahubidhi kīnhā. ati anaṁda dāsanha kahaṁ dīnhā.. kacuka kāla bīteṁ saba bhāī. baṛe bhae parijana sukhadāī.. cūṛākarana kīnhā guru jāī. bipranha puni dachinā bahu pāī.. parama manohara carita apārā. karata phirata cāriu sukumārā.. mana krama bacana agocara joī. dasaratha ajīra bicara prabhu soī.. bhojana karata bola jaba rājā. nahiṁ āvata taji bāla samājā.. kausalyā jaba bolana jāī. ṭhumaku ṭhumaku prabhu calahiṁ parāī.. nigama neti siva aṁta na pāvā. tāhi dharai jananī haṭhi dhāvā.. dhūrasa dhūri bhareṁ tanu āe. bhūpati bihasi goda baiṭhāe..

പലവിധത്തിൽ ഹരി തന്റെ ബാല്യലീലകൾ നടത്തി, തന്റെ സേവകർക്ക് അത്യധികം ആനന്ദം നൽകി. കുറച്ച് സമയം കടന്നുപോയപ്പോൾ, നാല് സഹോദരന്മാരും വളർന്നു, കുടുംബത്തിന് സന്തോഷവും സൗഖ്യവും നൽകി. ഗുരു വന്നു ചൂഡാകരണം നടത്തി; വീണ്ടും ബ്രാഹ്മണർക്ക് സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണ ലഭിച്ചു. ഏറ്റവും മനോഹരവും അനന്തവുമായ ആ കൃത്യങ്ങൾ: നാല് കോമള രാജകുമാരന്മാർ കളിച്ചുനടന്നു. മനസ്സിനും, പ്രവൃത്തിക്കും, വാക്കിനും എത്താൻ കഴിയാത്തവൻ - അവൻ, ഭഗവാൻ, ദശരഥന്റെ കൊട്ടാരപ്പറമ്പിൽ ചുറ്റിനടന്നു. രാജാവ് ഭക്ഷണത്തിന് ഇരുന്ന് വിളിച്ചാൽ, അവൻ വരില്ല, കുട്ടികളുടെ കൂട്ടം ഉപേക്ഷിക്കാതെ. കൗസല്യ വിളിക്കാൻ പോയാൽ, ഭഗവാൻ ഓടിപ്പോകും, ചെറിയ ചെറിയ ചുവടുകളിൽ നടന്നു. വേദങ്ങൾ ഇതല്ല, ഇതല്ല എന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നവനെ, ശിവന് പോലും പരിധി കണ്ടെത്താൻ കഴിയാത്തവനെ - അമ്മ സ്നേഹത്തോടെ പിന്തുടർന്ന് പിടിക്കും. പൊടിപടരുന്ന അവൻ വരും; രാജാവ് പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവനെ മടിയിൽ ഇരുത്തും.

Verse 424 (दोहा/सोरठा)

भोजन करत चपल चित इत उत अवसरु पाइ। भाजि चले किलकत मुख दधि ओदन लपटाइ।।203।।

bhojana karata capala cita ita uta avasaru pāi | bhāji cale kilakata mukha dadhi odana lapaṭāi ||203||

ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ അവരുടെ ചഞ്ചലമായ കുഞ്ഞുമനസ്സുകൾ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പായിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ഒരു നിമിഷം അവസരം കണ്ടാൽ പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോകും—ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, വായ്ക്കരയിൽ തൈരും ചോറും പുരണ്ട നിലയിൽ.

Verse 425 (चौपाई)

बालचरित अति सरल सुहाए। सारद सेष संभु श्रुति गाए।। जिन कर मन इन्ह सन नहिं राता। ते जन बंचित किए बिधाता।। भए कुमार जबहिं सब भ्राता। दीन्ह जनेऊ गुरु पितु माता।। गुरगृहँ गए पढ़न रघुराई। अलप काल बिद्या सब आई।। जाकी सहज स्वास श्रुति चारी। सो हरि पढ़ यह कौतुक भारी।। बिद्या बिनय निपुन गुन सीला। खेलहिं खेल सकल नृपलीला।। करतल बान धनुष अति सोहा। देखत रूप चराचर मोहा।। जिन्ह बीथिन्ह बिहरहिं सब भाई। थकित होहिं सब लोग लुगाई।।

bālacarita ati sarala suhāe | sārad seṣa saṁbhu śruti gāe || jina kara mana inha sana nahiṁ rātā | te jana baṁcita kie bidhātā || bhae kumāra jabahiṁ saba bhrātā | dīnha janeū guru pitu mātā || gura-gṛhaṁ gae paṛhana raghurāī | alapa kāla bidyā saba āī || jākī sahaja svāsa śruti cārī | so hari paṛha yaha kautuka bhārī || bidyā binaya nipuna guna sīlā | khelahiṁ khela sakala nṛpa-līlā || kara-tala bāna dhanuṣa ati sohā | dekhata rūpa carācara mohā || jinha bīthinha biharahiṁ saba bhāī | thakita hohiṁ saba loga lugāī ||

ഭഗവാന്റെ ബാല്യലീലകൾ അത്യന്തം ലളിതവും അതിസുന്ദരവുമാണ് - സരസ്വതിയും, ശേഷനും, ശിവനും, വേദങ്ങളും തന്നെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. ആരുടെ ഹൃദയം ഈ കഥകളിൽ ലയിക്കുന്നില്ലയോ - ആ ആത്മാക്കളെ വിധാതാവ് വഞ്ചിതരാക്കി. എല്ലാ സഹോദരന്മാരും പ്രായപൂർത്തിയായപ്പോൾ, യജ്ഞോപവീതം നൽകപ്പെട്ടു; ഗുരുവും, പിതാവും, മാതാവും ചടങ്ങ് നടത്തി. രഘുവംശത്തിലെ രാമൻ പഠിക്കാൻ ഗുരുകുലത്തിലേക്ക് പോയി; അല്പസമയത്തിനുള്ളിൽ എല്ലാ വിദ്യയും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു. ആരുടെ സ്വാഭാവികമായ ശ്വാസം തന്നെ നാല് വേദങ്ങളാണോ - ആ ഹരി പഠിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, എത്ര മഹത്തായ അത്ഭുതമാണത്! ജ്ഞാനത്തിൽ നിപുണൻ, വിനയത്തിൽ മൃദു, ഗുണങ്ങളിലും സദാചാരത്തിലും സിദ്ധൻ, അവർ എല്ലാ രാജകീയ കളികളിലും ഏർപ്പെട്ടു. കൈകളിൽ അമ്പും വില്ലും അലങ്കരിച്ച്, അവരുടെ സൗന്ദര്യം ചരാചരങ്ങളെ മോഹിപ്പിച്ചു. സഹോദരന്മാർ തെരുവുകളിലൂടെ ചുറ്റിനടന്നപ്പോൾ, നഗരവാസികൾ - സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും - നോക്കിനിൽക്കാൻ മാത്രം ക്ഷീണിച്ചു.

Verse 426 (दोहा/सोरठा)

कोसलपुर बासी नर नारि बृद्ध अरु बाल। प्रानहु ते प्रिय लागत सब कहुँ राम कृपाल।।204।।

kosalapura bāsī nara nāri bṛddha aru bāla | prānahu te priya lāgata saba kahuँ rāma kṛpāla ||204||

കോശലനഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും—വൃദ്ധരും കുഞ്ഞുങ്ങളും ഒരുപോലെ—കരുണാമയനായ രാമനെ തങ്ങളുടെ പ്രാണവായുവിനേക്കാളും പ്രിയമായി കരുതി.

Verse 427 (चौपाई)

बंधु सखा संग लेहिं बोलाई। बन मृगया नित खेलहिं जाई।। पावन मृग मारहिं जियँ जानी। दिन प्रति नृपहि देखावहिं आनी।। जे मृग राम बान के मारे। ते तनु तजि सुरलोक सिधारे।। अनुज सखा सँग भोजन करहीं। मातु पिता अग्या अनुसरहीं।। जेहि बिधि सुखी होहिं पुर लोगा। करहिं कृपानिधि सोइ संजोगा।। बेद पुरान सुनहिं मन लाई। आपु कहहिं अनुजन्ह समुझाई।। प्रातकाल उठि कै रघुनाथा। मातु पिता गुरु नावहिं माथा।। आयसु मागि करहिं पुर काजा। देखि चरित हरषइ मन राजा।।

bandhu sakhā saṅga lehiṁ bolāī | bana mṛgayā nita khelahiṁ jāī || pāvana mṛga mārahiṁ jiyaṁ jānī | dina prati nṛpahi dekhāvahiṁ ānī || je mṛga rāma bāna ke māre | te tanu taji suraloka sidhāre || anuja sakhā saṅga bhojana karahīṁ | mātu pitā agyā anusarahīṁ || jehi bidhi sukhī hohiṁ pura logā | karahiṁ kṛpānidhi soi saṁjogā || beda purāna sunahiṁ mana lāī | āpu kahahiṁ anujanha samujhāī || prātakāla uṭhi kai raghunāthā | mātu pitā guru nāvahiṁ māthā || āyasu māgi karahiṁ pura kājā | dekhi carita haraṣai mana rājā ||

സഹോദരന്മാരെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി, അവർ പ്രതിദിനം വനത്തിലേക്ക് പോകും, രാജകീയ വേട്ടയുടെ രൂപത്തിൽ കളിക്കാൻ. മാൻകളെ വേട്ടയാടി - ഹൃദയത്തിൽ അത് പവിത്രമായ പ്രവൃത്തിയാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് - ദിവസവും വേട്ടയാടിയത് കൊണ്ടുവന്ന് രാജാവിന് കാണിക്കും. രാമന്റെ അമ്പുകൊണ്ട് വീണ മൃഗങ്ങൾ, ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ദേവലോകം പ്രാപിച്ചു. ഇളയ സഹോദരന്മാരും സുഹൃത്തുക്കളുമായി ഭക്ഷണം കഴിക്കും; അമ്മയുടെയും പിതാവിന്റെയും കല്പനകൾ അനുസരിക്കും. നഗരവാസികൾക്ക് എങ്ങനെ സുഖം ലഭിക്കുമോ ആ രീതിയിൽ കരുണാസാഗരൻ കാര്യങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തും. വേദങ്ങളും പുരാണങ്ങളും മനസ്സ് ലയിപ്പിച്ച് കേൾക്കും; താൻ പഠിച്ചത് ഇളയ സഹോദരന്മാർക്ക് വിശദീകരിച്ചുകൊടുക്കും. പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, രഘുനാഥൻ അമ്മയ്ക്കും, പിതാവിനും, ഗുരുവിനും തല കുനിച്ചു. അനുവാദം തേടി, നഗരത്തിന്റെ കാര്യങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കും; അത്തരം പെരുമാറ്റം കണ്ട്, രാജാവിന്റെ ഹൃദയം ആനന്ദിച്ചു.

Verse 428 (दोहा/सोरठा)

ब्यापक अकल अनीह अज निर्गुन नाम न रूप॥ भगत हेतु नाना बिधि करत चरित्र अनूप॥205॥

byāpaka akala anīha aja nirguna nāma na rūpa | bhagata hetu nānā bidhi karata caritra anūpa ||205||

സർവ്വവ്യാപിയും മനസ്സിന് അഗോചരനും, ആഗ്രഹരഹിതനും അജനും—അവൻ നിർഗുണൻ; നാമരൂപങ്ങളില്ലാത്തവൻ. എങ്കിലും ഭക്തരുടെ നിമിത്തം അവൻ അനേകരൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു, ഉപമയറ്റ ലീലകൾ ആചരിക്കുന്നു.

Verse 429 (चौपाई)

यह सब चरित कहा मैं गाई। आगिलि कथा सुनहु मन लाई।। बिस्वामित्र महामुनि ग्यानी। बसहि बिपिन सुभ आश्रम जानी।। जहँ जप जग्य मुनि करही। अति मारीच सुबाहुहि डरहीं।। देखत जग्य निसाचर धावहि। करहि उपद्रव मुनि दुख पावहिं।। गाधितनय मन चिंता ब्यापी। हरि बिनु मरहि न निसिचर पापी।। तब मुनिवर मन कीन्ह बिचारा। प्रभु अवतरेउ हरन महि भारा।। एहुँ मिस देखौं पद जाई। करि बिनती आनौ दोउ भाई।। ग्यान बिराग सकल गुन अयना। सो प्रभु मै देखब भरि नयना।।

yaha saba carita kahā maiṁ gāī | āgili kathā sunahu mana lāī || bisvāmitra mahāmuni gyānī | basahi bipina subha āśrama jānī || jahaṁ japa jagya muni karahī | ati mārīca subāhuhi ḍarahīṁ || dekhata jagya nisācara dhāvahi | karahi upadrava muni dukha pāvahiṁ || gādhi-tanaya mana ciṁtā byāpī | hari binu marahi na nisīcara pāpī || taba munivara mana kīnha bicārā | prabhu avatareu harana mahi bhārā || ehuṁ misa dekhauṁ pada jāī | kari binatī ānau dou bhāī || gyāna birāga sakala guna ayanā | so prabhu mai dekhab bhari nayanā ||

ഈ സമസ്ത പുണ്യചരിത്രവും ഞാൻ ഗാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; ഇനി മനസ്സ് ഏകാഗ്രമാക്കി തുടർന്നുള്ള കഥ കേൾക്കുക. വിശ്വാമിത്രൻ, ജ്ഞാനിയും മഹാമുനിയുമായവൻ, വനത്തിന്റെ ആഴത്തിൽ സുന്ദരമായ ഒരു ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചു. മുനിമാർ ജപവും യാഗവും നടത്തുന്ന സ്ഥലത്ത് മാരീചനും സുബാഹുവും വളരെയധികം ഭയപ്പെടുത്തി. കർമ്മങ്ങൾ നടക്കുമ്പോൾ തന്നെ രാത്രിസഞ്ചാരികളായ രാക്ഷസർ അതിക്രമിച്ചു കയറും; അവർ നാശം വിതച്ചു, മുനിമാർ ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു. ഗാധിപുത്രന്റെ മനസ്സ് ഉത്കണ്ഠയാൽ നിറഞ്ഞു: ഹരിയില്ലാതെ ഈ പാപികളായ രാക്ഷസന്മാരെ നശിപ്പിക്കാനാവില്ല. അപ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു: ഭൂമിയുടെ ഭാരം ഇളക്കാൻ പ്രഭു അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ അവസരം ഉപയോഗിച്ച് ഞാൻ അവിടുത്തെ പാദങ്ങൾ ദർശിക്കാൻ പോകുന്നു; ഞാൻ പ്രാർത്ഥിച്ചു ആ രണ്ട് സഹോദരന്മാരെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരാം. അവൻ ജ്ഞാനത്തിന്റെയും വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും സകല ഗുണങ്ങളുടെയും കണ്ണാടിയാണ്, ആ പ്രഭുവിനെ ഞാൻ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു നോക്കും.

Verse 430 (दोहा/सोरठा)

बहुबिधि करत मनोरथ जात लागि नहिं बार। करि मज्जन सरऊ जल गए भूप दरबार।।206।।

bahubidhi karata manoratha jāta lāgi nahiṃ bāra | kari majjana saraū jala gae bhūpa darabāra ||206||

പ്രിയമായ ലക്ഷ്യം കൈക്കൊണ്ടപ്പോൾ, പലവിധ പരിശ്രമങ്ങളാൽ വൈകാതെ തന്നെ അത് സഫലമായി. സരയൂജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവർ രാജസഭയിലേക്കു പോയി.

Verse 431 (चौपाई)

मुनि आगमन सुना जब राजा। मिलन गयऊ लै बिप्र समाजा।। करि दंडवत मुनिहि सनमानी। निज आसन बैठारेन्हि आनी।। चरन पखारि कीन्हि अति पूजा। मो सम आजु धन्य नहिं दूजा।। बिबिध भाँति भोजन करवावा। मुनिवर हृदयँ हरष अति पावा।। पुनि चरननि मेले सुत चारी। राम देखि मुनि देह बिसारी।। भए मगन देखत मुख सोभा। जनु चकोर पूरन ससि लोभा।। तब मन हरषि बचन कह राऊ। मुनि अस कृपा न कीन्हिहु काऊ।। केहि कारन आगमन तुम्हारा। कहहु सो करत न लावउँ बारा।। असुर समूह सतावहिं मोही। मै जाचन आयउँ नृप तोही।। अनुज समेत देहु रघुनाथा। निसिचर बध मैं होब सनाथा।।

muni āgamana sunā jaba rājā | milana gayau lai bipra samājā || kari daṇḍavata munihi sanamānī | nija āsana baiṭhārenhi ānī || carana pakhāri kīnhi ati pūjā | mo sama āju dhanya nahi dūjā || bibidha bhā̃ti bhojana karavāvā | munivara hṛdayã haraṣa ati pāvā || puni caranani mele suta cārī | rāma dekhi muni deha bisārī || bhae magana dekhata mukha sobhā | janu cakora pūrana sasi lobhā || taba mana haraṣi bacana kaha rāū | muni asa kṛpā na kīnhihu kāū || kehi kārana āgamana tumhārā | kahahu so karata na lāvaũ bārā || asura samūha satāvahĩ mohī | mai jācana āyũ nṛpa tohī || anuja sameta dehu raghunāthā | nisicara badha maĩ hoba sanāthā ||

മുനിയുടെ വരവിനെക്കുറിച്ച് രാജാവ് കേട്ടപ്പോൾ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ഒരു സംഘത്തെ കൂട്ടി അദ്ദേഹത്തെ എതിരേക്ക് പോയി. അദ്ദേഹം പൂർണ്ണ നമസ്കാരം ചെയ്തു മുനിയെ ബഹുമാനിച്ചു, അകത്തേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി സ്വന്തം രാജസിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി. അദ്ദേഹം മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ കഴുകി അത്യധികം ഭക്തിയോടെ പൂജ നടത്തി: ഇന്ന് എന്നെക്കാൾ ഭാഗ്യവാൻ മറ്റാരുമില്ല. അദ്ദേഹം പലതരം ഭക്ഷണം വിളമ്പാൻ ഏർപ്പാടാക്കി; മുനിശ്രേഷ്ഠന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ സന്തോഷം ഉണ്ടായി. അനന്തരം രാജാവ് തന്റെ നാല് പുത്രന്മാരെ മുനിയുടെ പാദങ്ങൾക്കരികിൽ നിർത്തി; രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ മുനി ശരീരബോധം മറന്നു. ആ മുഖത്തിന്റെ തേജസ്സിൽ നോക്കി അദ്ദേഹം ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി, പൂർണ്ണചന്ദ്രനെ കാത്തിരിക്കുന്ന ചകോരപക്ഷിയെപ്പോലെ. അപ്പോൾ, ഹൃദയം സന്തോഷത്താൽ നിറഞ്ഞ് രാജാവ് പറഞ്ഞു: മുനിവര്യാ, ഇത്തരം അനുഗ്രഹം നിങ്ങൾ മറ്റാർക്കും തന്നിട്ടില്ല. എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് നിങ്ങളുടെ വരവ്? പറയൂ; ഒരു നിമിഷം പോലും വൈകാതെ ഞാൻ അത് ചെയ്യും. രാക്ഷസന്മാരുടെ സംഘം എന്നെ ശല്യപ്പെടുത്തുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ നിങ്ങളോട് യാചിക്കാൻ വന്നിരിക്കുന്നു, രാജാവേ. രഘുനാഥനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഇളയ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം എനിക്ക് തരൂ; അപ്പോൾ രാത്രിസഞ്ചാരികളായ രാക്ഷസന്മാരെ വധിക്കുന്നതിൽ ഞാൻ സഹായിക്കപ്പെടും.

Verse 432 (दोहा/सोरठा)

देहु भूप मन हरषित तजहु मोह अग्यान। धर्म सुजस प्रभु तुम्ह कौं इन्ह कहँ अति कल्यान।।207।।

dehu bhūpa mana haraṣita tajahu moha agyāna | dharma sujasa prabhu tumha kaũ inha kahã ati kalyāna ||207||

രാജാവേ, ഹൃദയം ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കെ അതു ദയവായി നൽകുക; മോഹവും അജ്ഞാനവും ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ. ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്യുമ്പോൾ, പ്രഭോ, ഞാൻ നിങ്ങള്ക്കായി പരമക്ഷേമം—ധർമ്മവും നിർമലമായ യശസ്സും—ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 433 (दोहा/सोरठा)

सौंपे भूप रिषिहि सुत बहु बिधि देइ असीस। जननी भवन गए प्रभु चले नाइ पद सीस।।208(क)।। पुरुषसिंह दोउ बीर हरषि चले मुनि भय हरन।। कृपासिंधु मतिधीर अखिल बिस्व कारन करन।।208(ख)।।

sauṁpe bhūpa riṣi-hi suta bahu bidhi dei asīsa | jananī bhavana gae prabhu cale nāi pada sīsa ||208(ka)|| puruṣasiṁha dou bīra haraṣi cale muni bhaya harana || kṛpāsiṁdhu matidhīra akhila bisva kārana karana ||208(kha)||

രാജാവ് അനേകം വിധത്തിൽ ആശീർവാദങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് തന്റെ പുത്രന്മാരെ ഋഷിയുടെ കൈകളിൽ ഏല്പിച്ചു. മാതാക്കൾ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പിന്മാറി; പ്രഭുക്കൾ മഹർഷിയുടെ പാദങ്ങളിൽ ശിരസ്സു നമിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. ആ രണ്ടു സിംഹസദൃശ വീരന്മാർ ആനന്ദത്തോടെ യാത്ര തുടർന്നു—മുനിവരന്റെ ഭയം നീക്കുന്നവർ; കരുണയുടെ സമുദ്രങ്ങൾ; ജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥിരന്മാർ; സർവ്വവിശ്വത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾക്കുമപ്പുറം നില്ക്കുന്ന പരമകാരണം തന്നേ.

Verse 434 (दोहा/सोरठा)

आयुष सब समर्पि कै प्रभु निज आश्रम आनि। कंद मूल फल भोजन दीन्ह भगति हित जानि।।209।।

āyuṣa saba samarpi kai prabhu nija āśrama āni | kanda mūla phala bhojana dīnh(a) bhagati hita jāni ||209||

ജീവിതമൊട്ടാകെ പ്രഭുവിൽ സമർപ്പിച്ച ആ മഹർഷി, പ്രഭുവിനെ തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് ആനയിച്ചു; ഭക്തിക്ക് യോജിച്ചതെന്നറിഞ്ഞ ലളിതാഹാരം—കിഴങ്ങുകളും വേറുകളും ഫലങ്ങളും—ഭക്ഷണമായി സമർപ്പിച്ചു.

Verse 435 (दोहा/सोरठा)

सरल कबित कीरति बिमल सोइ आदरहिं सुजान। सहज बयर बिसराइ रिपु जो सुनि करहिं बखान।।14(क)।। सो न होइ बिनु बिमल मति मोहि मति बल अति थोर। करहु कृपा हरि जस कहउँ पुनि पुनि करउँ निहोर।।14(ख)।। कबि कोबिद रघुबर चरित मानस मंजु मराल। बाल बिनय सुनि सुरुचि लखि मोपर होहु कृपाल।।14(ग)।। बंदउँ मुनि पद कंजु रामायन जेहिं निरमयउ। सखर सुकोमल मंजु दोष रहित दूषन सहित।।14(घ)।। बंदउँ चारिउ बेद भव बारिधि बोहित सरिस। जिन्हहि न सपनेहुँ खेद बरनत रघुबर बिसद जसु।।14(ङ)।। बंदउँ बिधि पद रेनु भव सागर जेहि कीन्ह जहँ। संत सुधा ससि धेनु प्रगटे खल बिष बारुनी।।14(च)।। बिबुध बिप्र बुध ग्रह चरन बंदि कहउँ कर जोरि। होइ प्रसन्न पुरवहु सकल मंजु मनोरथ मोरि।।14(छ)।।

ലളിതമായ കാവ്യത്തിൽ പാടപ്പെടുന്ന ആ നിർമ്മലമായ കീർത്തിയെ വിജ്ഞാനികൾ ആദരിക്കുന്നു; അവർ സഹജമായ ശത്രുത മറന്ന് അത് കേട്ട് സ്തുതിക്കുന്നു. നിർമ്മലമായ ബുദ്ധിയില്ലാതെ ഇത് സാധ്യമല്ല; എന്റെ ജ്ഞാനവും ബലവും വളരെ കുറവാണ്. ഹരിയേ, കൃപ കാണിക്കണേ, അങ്ങയുടെ മഹത്വം ഞാൻ പാടാൻ; വീണ്ടും വീണ്ടും ഞാൻ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. ഞാൻ, രഘുവംശത്തിന്റെ നാഥന്റെ കഥയിൽ നൈപുണ്യമുള്ള ഒരു കവി, ഹൃദയത്തിന്റെ തടാകത്തിലെ ഒരു ഹംസം, എന്റെ വിനയപൂർണ്ണമായ പ്രാർത്ഥന കേട്ട് എന്റെ ഭക്തി കണ്ട് എന്നോട് അനുഗ്രഹം കാണിക്കണമെന്ന് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. നിർമ്മലമായ രാമായണം രചിച്ച മുനിയുടെ താമരപ്പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു, അത് പഞ്ചസാര പോലെ, വളരെ മൃദുവായത്, സുന്ദരമായത്, എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തമായത്, എന്നിട്ടും മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ വഹിക്കുന്നത്. ലോകത്തിന്റെ സാഗരത്തിൽ കപ്പലുകൾ പോലെയുള്ള നാല് വേദങ്ങളെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; രഘുവംശത്തിന്റെ നാഥന്റെ നിർമ്മലമായ മഹത്വം വിവരിക്കുന്നവർക്ക് സ്വപ്നത്തിൽ പോലും ദുഃഖമില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പാദങ്ങളുടെ പൊടിയെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു, ആർ മൂലം ലോകത്തിന്റെ സാഗരം കടക്കാവുന്നതായി; സന്തുകൾക്ക് അമൃതിന്റെ ചന്ദ്രൻ, സമൃദ്ധിയുടെ പശു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ദുഷ്ടരുടെ വിഷം സമുദ്രത്തിന്റെ ജലമായി. ദേവന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, ജ്ഞാനികൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിവരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചു ഞാൻ കൈകൾ കൂട്ടി സംസാരിക്കുന്നു; താങ്കൾ പ്രസാദിക്കുകയും എന്റെ സകല സുന്ദരമായ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുകയും ചെയ്യണം.

Verse 436 (चौपाई)

राम चरित चिंतामनि चारू। संत सुमति तिय सुभग सिंगारू।। जग मंगल गुन ग्राम राम के। दानि मुकुति धन धरम धाम के।। सदगुर ग्यान बिराग जोग के। बिबुध बैद भव भीम रोग के।। जननि जनक सिय राम प्रेम के। बीज सकल ब्रत धरम नेम के।। समन पाप संताप सोक के। प्रिय पालक परलोक लोक के।। सचिव सुभट भूपति बिचार के। कुंभज लोभ उदधि अपार के।। काम कोह कलिमल करिगन के। केहरि सावक जन मन बन के।। अतिथि पूज्य प्रियतम पुरारि के। कामद घन दारिद दवारि के।। मंत्र महामनि बिषय ब्याल के। मेटत कठिन कुअंक भाल के।। हरन मोह तम दिनकर कर से। सेवक सालि पाल जलधर से।। अभिमत दानि देवतरु बर से। सेवत सुलभ सुखद हरि हर से।। सुकबि सरद नभ मन उडगन से। रामभगत जन जीवन धन से।। सकल सुकृत फल भूरि भोग से। जग हित निरुपधि साधु लोग से।। सेवक मन मानस मराल से। पावक गंग तंरग माल से।।

രാമന്റെ കഥ ഒരു സുന്ദരമായ ചിന്താമണി ആഭരണമാണ്, സന്തുകളുടെയും ജ്ഞാനികളുടെയും ഭാഗ്യവാന്മാരുടെയും അലങ്കാരം. രാമന്റെ മഹത്വം ലോകത്തിന് ക്ഷേമം നൽകുന്ന ഗുണങ്ങളുടെ ഒരു ഗ്രാമമാണ്, മോക്ഷത്തിന്റെ ദാതാവ്, സമ്പത്തിന്റെ നിധി, ധർമ്മത്തിന്റെ വാസസ്ഥലം. ഇത് ജ്ഞാനത്തിന്റെയും വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും യോഗത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ ഗുരുവാണ്; ലോകത്തിന്റെ ഭയാനകമായ രോഗത്തിന് ദേവന്മാരുടെ വൈദ്യൻ. ഇത് സീതയുടെയും രാമന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റെ മാതാവും പിതാവുമാണ്; എല്ലാ വ്രതങ്ങളുടെയും ധർമ്മത്തിന്റെയും നിയമങ്ങളുടെയും വിത്ത്. ഇത് പാപങ്ങളുടെയും ദുഃഖങ്ങളുടെയും നാശകനാണ്; ഈ ലോകത്തിന്റെയും അടുത്ത ലോകത്തിന്റെയും പ്രിയ സംരക്ഷകൻ. ഇത് ഉപദേഷ്ടാവ്, ധീരയോദ്ധാവ്, നയത്തിന്റെ രാജാവ്; സമുദ്രത്തിന്റെ അത്യാഗ്രഹം അടങ്ങുന്ന കുടം. ഇത് കാമത്തിന്റെയും കോപത്തിന്റെയും കലിയുഗത്തിന്റെ അശുദ്ധികളുടെയും ആനകളെ കൊല്ലുന്ന സിംഹമാണ്; പ്രഭുവിന്റെ ദാസന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങളുടെ വനം. ഇത് ബഹുമാനിക്കപ്പെടുന്ന അതിഥി, നഗരങ്ങളുടെ ശത്രുവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൻ; ആഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുന്ന മേഘം, അതിന്റെ ആരാധകരുടെ ദാരിദ്ര്യം നശിപ്പിക്കുന്നത്. ഇത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ സർപ്പത്തെ നശിപ്പിക്കുന്ന മന്ത്രത്തിന്റെ മഹാരത്നമാണ്; ഇത് നെറ്റിയിൽ നിന്ന് പാപത്തിന്റെ കഠിനമായ അടയാളം നീക്കം ചെയ്യുന്നു. ഇത് സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് മോഹത്തിന്റെ ഇരുള് നീക്കം ചെയ്യുന്നു; ഇത് ദാസന് ഭക്ഷണം നൽകുന്ന നെൽവയൽ, ജലം നൽകുന്ന മേഘം. ഇത് ഇച്ഛാപൂർത്തി മരം പോലെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം നൽകുന്നു; ഇത് എളുപ്പത്തിൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നതും ഹരിക്കും ശിവനും സന്തോഷം നൽകുന്നതുമാണ്. ഇത് നല്ല കവിയുടെ മനസ്സ് പറക്കാൻ ശരത്കാല ആകാശമാണ്; രാമന്റെ ദാസന്മാരുടെ ജീവിതവും സമ്പത്തും. ഇത് എല്ലാ പുണ്യത്തിന്റെയും ഫലത്തിന്റെ സമൃദ്ധമായ ആസ്വാദനമാണ്; നല്ലവരുടെ കാര്യത്തിൽ ലോകത്തിന്റെ നിസ്വാർത്ഥ സുഹൃത്ത്. ഇത് ദാസന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ തടാകത്തിലെ ഹംസമാണ്; ഗംഗയുടെ തിരകളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന അഗ്നി.

Verse 437 (चौपाई)

सप्त प्रबन्ध सुभग सोपाना। ग्यान नयन निरखत मन माना।। रघुपति महिमा अगुन अबाधा। बरनब सोइ बर बारि अगाधा।। राम सीय जस सलिल सुधासम। उपमा बीचि बिलास मनोरम।। पुरइनि सघन चारु चौपाई। जुगुति मंजु मनि सीप सुहाई।। छंद सोरठा सुंदर दोहा। सोइ बहुरंग कमल कुल सोहा।। अरथ अनूप सुमाव सुभासा। सोइ पराग मकरंद सुबासा।। सुकृत पुंज मंजुल अलि माला। ग्यान बिराग बिचार मराला।। धुनि अवरेब कबित गुन जाती। मीन मनोहर ते बहुभाँती।। अरथ धरम कामादिक चारी। कहब ग्यान बिग्यान बिचारी।। नव रस जप तप जोग बिरागा। ते सब जलचर चारु तड़ागा।। सुकृती साधु नाम गुन गाना। ते बिचित्र जल बिहग समाना।। संतसभा चहुँ दिसि अवँराई। श्रद्धा रितु बसंत सम गाई।। भगति निरुपन बिबिध बिधाना। छमा दया दम लता बिताना।। सम जम नियम फूल फल ग्याना। हरि पत रति रस बेद बखाना।। औरउ कथा अनेक प्रसंगा। तेइ सुक पिक बहुबरन बिहंगा।।

അതിന്റെ ഏഴ് കാണ്ഡങ്ങൾ സുന്ദരമായ പടികളാണ്; ജ്ഞാനത്തിന്റെ കണ്ണ് അവയിൽ നോക്കുമ്പോൾ മനസ്സ് അത്ഭുതത്താൽ നിറയുന്നു. രഘുവംശത്തിന്റെ നാഥന്റെ മഹത്വം എല്ലാ ഗുണങ്ങൾക്കും അപ്പുറവും എല്ലാ പരിമിതികൾക്കും അപ്പുറവുമാണ്; ഞാൻ അത് എനിക്ക് കഴിയുന്നത്ര വിവരിക്കും, എന്നാൽ അത് സമുദ്രം പോലെ അഗാധമാണ്. രാമന്റെയും സീതയുടെയും കീർത്തി ജലവും അമൃതും പോലെയാണ്; അതിൽ ആനന്ദിക്കുന്ന ഉപമകൾ മനസ്സിന് മനോഹരമാണ്. ഇടതൂർന്നതും സുന്ദരവുമായ ചൗപായികൾ താമരകളെ പോലെയാണ്; സുന്ദരമായ ഉപകരണങ്ങൾ മനോഹരമായ കക്കയിലെ മുത്തുകൾ പോലെയാണ്. സൊറഠയും സുന്ദരമായ ദോഹയും പല നിറങ്ങളുള്ള താമരകളെ പോലെ തടാകത്തെ അലങ്കരിക്കുന്നു. അതുല്യമായ അർത്ഥവും മനോഹരമായ ഭാഷയും പൂമ്പൊടിയും പൂക്കളുടെ സുഗന്ധവും പോലെയാണ്. പുണ്യത്തിന്റെ സഞ്ചയം തേനീചകളുടെ സുന്ദരമായ മാലയാണ്; ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ചിന്ത എന്നിവ ഹംസങ്ങളാണ്. പ്രതിധ്വനിയും കാവ്യഗുണങ്ങളും പല തരത്തിലുള്ള മത്സ്യങ്ങൾ പോലെയാണ്, മനസ്സിന് മോഹിപ്പിക്കുന്നത്. അർത്ഥം, ധർമ്മം, സ്നേഹം, ജീവിതത്തിന്റെ മറ്റ് ലക്ഷ്യങ്ങൾ എന്നിവ ഞാൻ ജ്ഞാനത്തോടും വിവേകത്തോടും കൂടി വിവരിക്കും. ഒമ്പത് രസങ്ങൾ, നാമജപം, തപസ്സ്, യോഗം, വൈരാഗ്യം എന്നിവയെല്ലാം ജലജീവികൾ നിറഞ്ഞ സുന്ദരമായ കുളങ്ങളാണ്. പുണ്യവാന്മാരായ സന്തുകൾ നാമവും ഗുണങ്ങളും പാടുന്നത് ജലത്തിലെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന പക്ഷികൾ പോലെയാണ്. സന്തുകളുടെ സഭ നാലു ദിശകളിലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വിശ്വാസം വസന്തകാലം പോലെ പാടുന്നു. ഭക്തിയുടെ വിവിധ രീതികളിലുള്ള വിവരണം ക്ഷമ, കരുണ, സ്വയം നിയന്ത്രണം എന്നിവയുടെ വള്ളികളുടെ ഒരു പന്തലാണ്. വ്രതങ്ങൾ, നിയന്ത്രണങ്ങൾ, പൂക്കൾ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ; പ്രഭുവിലുള്ള സ്നേഹവും ആനന്ദവും, വേദങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നു. പല മറ്റ് കഥകളും എപ്പിസോഡുകളും പല നിറങ്ങളിലുള്ള തത്തകളും മറ്റ് പക്ഷികളും പോലെയാണ്.

Verse 438 (चौपाई)

सुनि राजा अति अप्रिय बानी। हृदय कंप मुख दुति कुमुलानी।। चौथेंपन पायउँ सुत चारी। बिप्र बचन नहिं कहेहु बिचारी।। मागहु भूमि धेनु धन कोसा। सर्बस देउँ आजु सहरोसा।। देह प्रान तें प्रिय कछु नाही। सोउ मुनि देउँ निमिष एक माही।। सब सुत प्रिय मोहि प्रान कि नाईं। राम देत नहिं बनइ गोसाई।। कहँ निसिचर अति घोर कठोरा। कहँ सुंदर सुत परम किसोरा।। सुनि नृप गिरा प्रेम रस सानी। हृदयँ हरष माना मुनि ग्यानी।। तब बसिष्ट बहु निधि समुझावा। नृप संदेह नास कहँ पावा।। अति आदर दोउ तनय बोलाए। हृदयँ लाइ बहु भाँति सिखाए।। मेरे प्रान नाथ सुत दोऊ। तुम्ह मुनि पिता आन नहिं कोऊ।।

രാജാവിന്റെ ഏറ്റവും അപ്രിയമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം വിറച്ചു, മുഖത്തിന്റെ തേജസ്സ് മങ്ങി. ഞാൻ നാല് പുത്രന്മാരെ നേടിയിരിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകൾ ഞാൻ ആലോചിച്ചിട്ടില്ല. ഭൂമി, പശുക്കൾ, സമ്പത്ത്, നിധി എന്നിവ ചോദിക്കൂ; ഞാൻ ഇന്ന് സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാം തരും. എന്റെ ശരീരത്തേക്കാളും ജീവനേക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടത് മറ്റൊന്നുമില്ല; അതും, മുനിവര്യാ, ഞാൻ ഒരു നിമിഷത്തിൽ തരും. എല്ലാ പുത്രന്മാരും എന്റെ ജീവനെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; ഗോസ്വാമി, രാമനെ കൊടുക്കുന്നത് യോഗ്യമല്ല. എവിടെയാണ് ആ രാക്ഷസൻ, ഏറ്റവും ഭീകരനും ക്രൂരനുമായവൻ? എവിടെയാണ് സുന്ദരനായ പുത്രൻ, പരമമായ യൗവനം? രാജാവിന്റെ സ്നേഹരസം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ജ്ഞാനിയായ മുനിക്ക് ഹൃദയത്തിൽ സന്തോഷമുണ്ടായി. അപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ അദ്ദേഹത്തിന് പലതും വിശദീകരിച്ചു, രാജാവിന്റെ സംശയം നശിച്ചു. വലിയ ബഹുമാനത്തോടെ അദ്ദേഹം രണ്ട് പുത്രന്മാരെയും വിളിച്ചു; അദ്ദേഹം അവരെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു പല വിധത്തിൽ ഉപദേശിച്ചു. എന്റെ പ്രഭുക്കളേ, നിങ്ങൾ രണ്ട് പുത്രന്മാരും എന്റെ ജീവനാണ്; നിങ്ങൾ എന്റെ പിതാവാണ്, മുനിവര്യാ; മറ്റൊരാളുമില്ല.

Verse 439 (चौपाई)

अरुन नयन उर बाहु बिसाला। नील जलज तनु स्याम तमाला।। कटि पट पीत कसें बर भाथा। रुचिर चाप सायक दुहुँ हाथा।। स्याम गौर सुंदर दोउ भाई। बिस्बामित्र महानिधि पाई।। प्रभु ब्रह्मन्यदेव मै जाना। मोहि निति पिता तजेहु भगवाना।। चले जात मुनि दीन्हि दिखाई। सुनि ताड़का क्रोध करि धाई।। एकहिं बान प्रान हरि लीन्हा। दीन जानि तेहि निज पद दीन्हा।। तब रिषि निज नाथहि जियँ चीन्ही। बिद्यानिधि कहुँ बिद्या दीन्ही।। जाते लाग न छुधा पिपासा। अतुलित बल तनु तेज प्रकासा।।

അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ ചുവന്നിരുന്നു, നെഞ്ചും കൈകളും വിശാലമായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരം നീലത്താമര പോലെ നീലയും, തമാലവൃക്ഷം പോലെ ഇരുണ്ടതുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അരയിൽ മഞ്ഞ തുണി ധരിച്ചിരുന്നു; സുന്ദരമായ വില്ലും അമ്പുകളും രണ്ട് കൈകളിലുമുണ്ടായിരുന്നു. ഇരുണ്ടതും വെളുത്തതുമായ രണ്ട് സഹോദരന്മാർ സുന്ദരന്മാരായിരുന്നു; വിശ്വാമിത്രൻ ഒരു മഹാനിധി നേടി. ഞാൻ പ്രഭുവിനെ ബ്രാഹ്മണദേവനായി അറിയുന്നു; പ്രഭോ, നിങ്ങൾ എപ്പോഴും എന്റെ പിതാവാണ്. അവർ പോകുമ്പോൾ, മുനി അവർക്ക് വഴി കാണിച്ചു; താഡകയെക്കുറിച്ച് കേട്ടപ്പോൾ, അവൾ കോപത്തോടെ മുന്നേറി. ഒരൊറ്റ അമ്പ് കൊണ്ട് അദ്ദേഹം അവളുടെ ജീവൻ എടുത്തു; അവൾ വിനയാന്വിതയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അദ്ദേഹം അവൾക്ക് സ്വന്തം വാസസ്ഥലം നൽകി. അപ്പോൾ മുനി ഹൃദയത്തിൽ തന്റെ പ്രഭുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അദ്ദേഹം അദ്ദേഹത്തിന് ജ്ഞാനം നൽകി, വിദ്യയുടെ നിധി. അന്നുമുതൽ അദ്ദേഹത്തിന് വിശപ്പോ ദാഹമോ അനുഭവപ്പെട്ടില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിന് അതുല്യമായ ശക്തിയുണ്ടായിരുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സ് പ്രകാശിച്ചു.