साधना-सीढ़ी का प्रथम सोपान: ‘श्रवण → संग → संस्कार’ से भक्ति का जन्म। बालकाण्ड में राम-लीला का प्रवेश ‘यज्ञ-रक्षा’ और ‘अहल्या-उद्धार’ जैसे प्रसंगों द्वारा होता है—जहाँ भय (असुर-उत्पात) का शमन, पाप/शाप (अहल्या) का विमोचन, और दर्शन-लालसा (मिथिला-नगर) का सौंदर्य-आस्वाद—तीनों मिलकर जिज्ञासु चित्त को शरणागति की ओर मोड़ते हैं। यह चरण साधक के भीतर ‘निर्भयता’ और ‘अनुग्रह’ का संस्कार बैठाता है: प्रभु की निकटता केवल राजसत्ता नहीं, करुणा-प्रधान धर्म-सेतु है।
अस्मिन् अंशे बालकाण्डस्य ‘वीर–करुण–अद्भुत’ इति त्रिरसः प्रधानः। आदौ विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षार्थं रामस्य निर्भयप्रस्थानं मारीचसुबाहुवधश्च वीररसं स्थिरीकरोति, किन्तु सा वीरता ‘धर्मरक्षायै’—न अहंकारप्रदर्शनाय। ततः अहल्याप्रसङ्गः करुणानुग्रहयोः केन्द्रं भवति: शापबन्धने पतिता चेतना (अहल्या) प्रभुपादरजःस्पर्शात् प्रबुद्धा स्तुतिं करोति—एषा ‘कृपाप्रधाना मुक्तिमीमांसा’। अनन्तरं मिथिलानगरवर्णनं विस्मयशृङ्गारसुगन्धितेन सौन्दर्येण चित्तं शुद्धीकरोति, जनकस्य रामदर्शनं च ‘प्रेमोद्द्रेक’रूपे परिणमति। सिद्धान्ततः अत्र तुलसीदासः दर्शयति यत् ‘सगुणलीला’ एव ‘निर्गुणब्रह्मणः’ सुलभाभिव्यक्तिः—तदेव ब्रह्म ‘उभयवेषं धृत्वा’ बालकरूपेण आगच्छति। एवं अयम् अंशः बालकाण्डस्य सोपानकार्यं—श्रवणात् प्रेम, प्रेम्णः शरणम्—परिपूरयति।
चौपाई 210.1-6
प्रात कहा मुनि सन रघुराई।निर्भय जग्य करहु तुम्ह जाई।।
होम करन लागे मुनि झारी।आपु रहे मख कीं रखवारी।।
सुनि मारीच निसाचर क्रोही।लै सहाय धावा मुनिद्रोही।।
बिनु फर बान राम तेहि मारा।सत जोजन गा सागर पारा।।
पावक सर सुबाहु पुनि मारा।अनुज निसाचर कटकु सँघारा।।
मारि असुर द्विज निर्मयकारी।अस्तुति करहिं देव मुनि झारी।।
तहँ पुनि कछुक दिवस रघुराया।रहे कीन्हि बिप्रन्ह पर दाया।।
भगति हेतु बहु कथा पुराना।कहे बिप्र जद्यपि प्रभु जाना।।
तब मुनि सादर कहा बुझाई।चरित एक प्रभु देखिअ जाई।।
धनुषजग्य मुनि रघुकुल नाथा।हरषि चले मुनिबर के साथा।।
आश्रम एक दीख मग माहीं।खग मृग जीव जंतु तहँ नाहीं।।
पूछा मुनिहि सिला प्रभु देखी।सकल कथा मुनि कहा बिसेषी।।
prāta kahā muni sana raghurāī |nirbhaya jagya karahu tumha jāī ||
homa karana lāge muni jhārī |āpu rahe makha kīṁ rakhavārī ||
suni mārīca nisācara krohī |lai sahāya dhāvā munidrohī ||
binu phara bāna rāma tehi mārā |sata jojana gā sāgara pārā ||
pāvaka sara subāhu puni mārā |anuja nisācara kaṭaku sãghārā ||
māri asura dvija nirmayakārī |astuti karahiṁ deva muni jhārī ||
tahã puni kachuka divasa raghurāyā |rahe kīnhi bipranha para dāyā ||
bhagati hetu bahu kathā purānā |kahe bipra jadyapi prabhu jānā ||
taba muni sādara kahā bujhāī |carita eka prabhu dekhia jāī ||
dhanuṣajagya muni raghukula nāthā |haraṣi cale munibara ke sāthā ||
āśrama eka dīkha maga māhīṁ |khaga mṛga jīva jantu tahã nāhīṁ ||
pūchā munihi silā prabhu dekhī |sakala kathā muni kahā biseṣī ||
प्रातर्नाम रघुराजः खगाय अवदत्, भयं विना त्वं गत्वा यज्ञं कुरु। मुनयः होमं कर्तुं प्रवृत्ताः, स्वयं च स यज्ञस्य रक्षां चकार। इदं श्रुत्वा क्रुद्धः राक्षसः मारीचः, मुनिद्रोही, सहायैः सह धावन् आगच्छत्। रामः तम् अफलेन बाणेन अहत, सः शतयोजनानि दूरं समुद्रस्य पारं गतः। पुनः अग्निबाणेन सुबाहुम् अहत्, अनुजः च राक्षससैन्यं संहृतवान्। राक्षसान् हत्वा सः ब्राह्मणान् निर्भयान् अकरोत्, देवमुनयः च तस्य स्तुतिम् अकुर्वन्। तत्र पुनः रघुनाथः कतिपयान् दिनानि अतिष्ठत्, ब्राह्मणेभ्यः कृपां चकार। भक्त्या ब्राह्मणाः बहूः पुराणकथाः अकथयन्, यद्यपि प्रभुः सर्वं जानाति स्म। तदा मुनिः सादरं बोधयन् अवदत्, हे प्रभो, एकं चरित्रं द्रष्टुं गच्छाव। धनुषो यज्ञं श्रुत्वा रघुकुलनाथः मुनिवरेण सह प्रहर्षितः प्रायात्। मार्गे एकम् आश्रमं दृष्टवान्, यत्र खगमृगजीवजन्तवः नासन्। तत्र पाषाणं दृष्ट्वा प्रभुः मुनिम् अपृच्छत्, मुनिः च सम्पूर्णं कथां विशेषतः अकथयत्।
दोहा 210
गौतम नारि श्राप बस उपल देह धरि धीर।चरन कमल रज चाहति कृपा करहु रघुबीर।।210।।
gautama nāri śrāpa basa upala deha dhari dhīra |carana kamala raja cāhati kṛpā karahu raghubīra ||210||
गौतमस्य पत्नी शापवशात् पाषाणशरीरं धृत्वा धैर्येण प्रतीक्षमाणा अस्ति। सा तव चरणकमलरजः काङ्क्षति। हे रघुवीर, तस्याः कृपां कुरु।
छन्दः 211
परसत पद पावन सोक नसावन प्रगट भई तपपुंज सही।देखत रघुनायक जन सुख दायक सनमुख होइ कर जोरि रही।।
अति प्रेम अधीरा पुलक सरीरा मुख नहिं आवइ बचन कही।अतिसय बड़भागी चरनन्हि लागी जुगल नयन जलधार बही।।
धीरजु मन कीन्हा प्रभु कहुँ चीन्हा रघुपति कृपाँ भगति पाई।अति निर्मल बानीं अस्तुति ठानी ग्यानगम्य जय रघुराई।।
मै नारि अपावन प्रभु जग पावन रावन रिपु जन सुखदाई।राजीव बिलोचन भव भय मोचन पाहि पाहि सरनहिं आई।।
मुनि श्राप जो दीन्हा अति भल कीन्हा परम अनुग्रह मैं माना।देखेउँ भरि लोचन हरि भवमोचन इहइ लाभ संकर जाना।।
बिनती प्रभु मोरी मैं मति भोरी नाथ न मागउँ बर आना।पद कमल परागा रस अनुरागा मम मन मधुप करै पाना।।
जेहिं पद सुरसरिता परम पुनीता प्रगट भई सिव सीस धरी।सोइ पद पंकज जेहि पूजत अज मम सिर धरेउ कृपाल हरी।।
एहि भाँति सिधारी गौतम नारी बार बार हरि चरन परी।जो अति मन भावा सो बरु पावा गै पतिलोक अनंद भरी।।
parasata pada pāvana soka nasāvana pragaṭa bhaī tapapuñja sahī |dekhata raghunāyaka jana sukha dāyaka sanamukha hoi kara jori rahī ||
ati prema adhīrā pulaka sarīrā mukha nahiṁ āvai bacana kahī |atisaya baṛabhāgī carananhi lāgī jugala nayana jaladhāra bahī ||
dhīraju mana kīnhā prabhu kahũ cīnhā raghupati kṛpā̃ bhagati pāī |ati nirmala bānīṁ astuti ṭhānī gyānagamya jaya raghurāī ||
mai nāri apāvana prabhu jaga pāvana rāvana ripu jana sukhadāī |rājīva bilocana bhava bhaya mocana pāhi pāhi saranahiṁ āī ||
muni śrāpa jo dīnhā ati bhala kīnhā parama anugraha maiṁ mānā |dekheũ bhari locana hari bhavamocana ihai lābha saṅkara jānā ||
binatī prabhu morī maiṁ mati bhorī nātha na māgaũ bara ānā |pada kamala parāgā rasa anurāgā mama mana madhupa karai pānā ||
jehiṁ pada surasaritā parama punītā pragaṭa bhaī siva sīsa dharī |soi pada paṅkaja jehi pūjata aja mama sira dhareu kṛpāla harī ||
ehi bhā̃ti sidhārī gautama nārī bāra bāra hari carana parī |jo ati mana bhāvā so baru pāvā gai patiloka ananda bharī ||
तस्य पवित्रचरणयोः स्पर्शेण ये शोकं नाशयतः, अहल्या साक्षात् प्रकटिता जाता, सा तपसः पुञ्जरूपिणी आसीत्। रघुनाथं भक्तानां सुखदायकं रामं दृष्ट्वा सा करयोः संयोज्य तस्य सम्मुखे स्थितवती। अतिप्रेमाधीरा पुलकितशरीरा सा मुखात् किमपि वचनं वक्तुं न शशाक। अतिशयेन भाग्यवती सा तस्य चरणयोः आलम्बिता, उभयोः नयनयोः जलधारा अवहत्। सा मनः संस्थाप्य प्रभुम् अजानात्; रघुपतेः कृपया तस्याः भक्तिः प्राप्ता। अतिनिर्मलया वाचा सा स्तुतिम् आरभत - 'ज्ञानेन गम्य हे रघुराज, भवते जयः।' 'अहम् अपवित्रा नारी, त्वं च प्रभो जगतः पवित्रकर्ता; रावणस्य शत्रुः भक्तानां सुखदायकः च। हे कमलनयन, भवभयमोचन, पाहि मां, पाहि मां, तव शरणम् आगता अस्मि।' 'येन मुनिना शापः प्रदत्तः, सः अतिशुभः कृतः; तम् अहं परमानुग्रहम् मन्ये। यतः पूर्णनयनैः हरिं भवमोचकं दृष्टवती। इदमेव लाभं शङ्करः अपि जानाति।' 'इयं मे प्रार्थना, प्रभो: अहं मत्यल्पा, नाथ, अन्यं वरं न याचे। मम मनः भ्रमरवत् तव पदपङ्कजयोः परागरसे अनुरक्तं भूत्वा पिबेत्।' 'येभ्यः पदभ्यः देवानां परमपवित्रा नदी गङ्गा प्रकटिता, शिवः तां शीर्ष्णि धारितवान्। तानि एव पदपङ्कजे ब्रह्मा पूजयति, तानि कृपालुः हरिः मम शीर्ष्णि संस्थापितवान्।' एवं गौतमस्य पत्नी पुनः पुनः हरेः चरणयोः पतित्वा अगच्छत्। यः वरः तस्याः हृदये अतिरोचते, तम् प्राप्य सा आनन्दपूर्णा पतिलोकम् अगच्छत्।
दोहा 211
अस प्रभु दीनबंधु हरि कारन रहित दयाल।तुलसिदास सठ तेहि भजु छाड़ि कपट जंजाल।।211।।
asa prabhu dīnabandhu hari kārana rahita dayāla |tulasidāsa saṭha tehi bhaju chāṛi kapaṭa jañjāla ||211||
एवं प्रभुर्दीनबन्धुर्हरिः कारणरहितः कृपालुः। हे मूढ़ तुलसीदास तं भज कपटजालं त्यज।
चौपाई 212.1-4
चले राम लछिमन मुनि संगा।गए जहाँ जग पावनि गंगा।।
गाधिसूनु सब कथा सुनाई।जेहि प्रकार सुरसरि महि आई।।
तब प्रभु रिषिन्ह समेत नहाए।बिबिध दान महिदेवन्हि पाए।।
हरषि चले मुनि बृंद सहाया।बेगि बिदेह नगर निअराया।।
पुर रम्यता राम जब देखी।हरषे अनुज समेत बिसेषी।।
बापीं कूप सरित सर नाना।सलिल सुधासम मनि सोपाना।।
गुंजत मंजु मत्त रस भृंगा।कूजत कल बहुबरन बिहंगा।।
बरन बरन बिकसे बन जाता।त्रिबिध समीर सदा सुखदाता।।
cale rāma lachimana muni saṅgā |gae jahā̃ jaga pāvani gaṅgā ||
gādhisūnu saba kathā sunāī |jehi prakāra surasari mahi āī ||
taba prabhu riṣinha sameta nahāe |bibidha dāna mahidevanhi pāe ||
haraṣi cale muni bṛnda sahāyā |begi bideha nagara niarāyā ||
pura ramyatā rāma jaba dekhī |haraṣe anuja sameta biseṣī ||
bāpīṁ kūpa sarita sara nānā |salila sudhāsama mani sopānā ||
guñjata mañju matta rasa bhṛṅgā |kūjata kala bahubarana bihaṅgā ||
barana barana bikase bana jātā |tribidha samīra sadā sukhadātā ||
रामलक्ष्मणौ मुनिसहितौ प्रस्थितौ, यत्र जगतः पावनी गङ्गा प्रवहति तत्र गतौ। गाधिसूनुः सम्पूर्णां कथां कथितवान्, येन प्रकारेण सुरसरिः भूमौ आगता। ततः प्रभुः ऋषिभिः सह स्नातवान्, भूदेवाः ब्राह्मणाः च नानाविधानि दानानि प्राप्तवन्तः। हृष्टः सन् मुनिगणसहायः सन् अगच्छत्, शीघ्रमेव विदेहनगरस्य समीपम् आगच्छत्। यदा रामः पुरस्य रम्यतां दृष्टवान्, तदा सः विशेषतः प्रहृष्टः अभवत्, तथा अनुजः सह। तत्र बहवः वापीकूपनदीसरोवराः आसन्, येषां जलं अमृतसदृशं, सोपानानि च मणिनिर्मितानि। रसेन मत्ताः भृङ्गाः मधुरं गुञ्जन्ति स्म, बहुवर्णाः खगाः च मधुरैः स्वरैः कूजन्ति स्म। जले नानावर्णाः पद्मानि विकसितानि आसन्, त्रिविधाः च समीराः सदा सुखं ददति स्म।
दोहा 212
सुमन बाटिका बाग बन बिपुल बिहंग निवास।फूलत फलत सुपल्लवत सोहत पुर चहुँ पास।।212।।
sumana bāṭikā bāga bana bipula bihaṅga nivāsa |phūlata phalata supallavata sohata pura cahũ pāsa ||212||
पुष्पोद्यानानि बागाः वनानि च असंख्येयपक्षिणां निवासाः; पुष्पितानि फलितानि तरुणपल्लवैः युक्तानि च, चतुर्दिक् नगरं शोभयन्ति स्म।
चौपाई 213.1-4
बनइ न बरनत नगर निकाई।जहाँ जाइ मन तहँइँ लोभाई।।
चारु बजारु बिचित्र अँबारी।मनिमय बिधि जनु स्वकर सँवारी।।
धनिक बनिक बर धनद समाना।बैठ सकल बस्तु लै नाना।।
चौहट सुंदर गलीं सुहाई।संतत रहहिं सुगंध सिंचाई।।
मंगलमय मंदिर सब केरें।चित्रित जनु रतिनाथ चितेरें।।
पुर नर नारि सुभग सुचि संता।धरमसील ग्यानी गुनवंता।।
अति अनूप जहँ जनक निवासू।बिथकहिं बिबुध बिलोकि बिलासू।।
होत चकित चित कोट बिलोकी।सकल भुवन सोभा जनु रोकी।।
banai na baranata nagara nikāī |jahā̃ jāi mana tahãĩ lobhāī ||
cāru bajāru bicitra ãbārī |manimaya bidhi janu svakara sãvārī ||
dhanika banika bara dhanada samānā |baiṭha sakala bastu lai nānā ||
cauhaṭa sundara galīṁ suhāī |santata rahahiṁ sugandha siñcāī ||
maṅgalamaya mandira saba kereṁ |citrita janu ratinātha citereṁ ||
pura nara nāri subhaga suci santā |dharamasīla gyānī gunavantā ||
ati anūpa jahã janaka nivāsū |bithakahiṁ bibudha biloki bilāsū ||
hota cakita cita koṭa bilokī |sakala bhuvana sobhā janu rokī ||
नगरस्य शोभा वर्णनं न शक्यते; यत्र यत्र मनः गच्छति तत्रैव मोहितं भवति। आपणः चारुः विचित्रालिन्दः मणिमयः, यथा ब्रह्मा स्वहस्ताभ्यां संस्कृतवान्। धनिकवणिकः कुबेरसमाः सर्वविधवस्तूनि गृहीत्वा उपविष्टाः सन्ति। चतुष्काः सुन्दराः गलिः रमणीयाः सदा सुगन्धिजलैः सिञ्चिताः भवन्ति। सर्वेषां मन्दिराणि मंगलमयानि, यथा रतिनाथः चित्रकारः इव चित्रितवान्। नगरस्य पुरुषाः स्त्रियः च सुभगाः पवित्राः साधवः धर्मशीलाः ज्ञानिनः गुणवन्तः च। यत्र जनकः निवसति तत् स्थानम् अत्यन्तम् अनूपम्; देवाः तस्य वैभवम् अवलोक्य चकिताः तिष्ठन्ति। कोटम् अवलोक्य चित्तम् आश्चर्यचकितम् भवति, यथा सर्वलोकानां शोभाम् आत्मनि रोक्तवत्।
दोहा 213
धवल धाम मनि पुरट पट सुघटित नाना भाँति।सिय निवास सुंदर सदन सोभा किमि कहि जाति।।213।।
dhavala dhāma mani puraṭa paṭa sughaṭita nānā bhā̃ti |siya nivāsa sundara sadana sobhā kimi kahi jāti ||213||
धवलानि धामानि मणिभिः सुवर्णद्वारैः च बहुविधं सुसज्जितानि आसन्। सीतायाः निवासस्य तस्य सुंदरस्य भवनस्य शोभा कथं कथ्यते?
चौपाई 214.1-4
सुभग द्वार सब कुलिस कपाटा।भूप भीर नट मागध भाटा।।
बनी बिसाल बाजि गज साला।हय गय रथ संकुल सब काला।।
सूर सचिव सेनप बहुतेरे।नृपगृह सरिस सदन सब केरे।।
पुर बाहेर सर सारित समीपा।उतरे जहँ तहँ बिपुल महीपा।।
देखि अनूप एक अँवराई।सब सुपास सब भाँति सुहाई।।
कौसिक कहेउ मोर मनु माना।इहाँ रहिअ रघुबीर सुजाना।।
भलेहिं नाथ कहि कृपानिकेता।उतरे तहँ मुनिबृंद समेता।।
बिस्वामित्र महामुनि आए।समाचार मिथिलापति पाए।।
subhaga dvāra saba kulisa kapāṭā |bhūpa bhīra naṭa māgadha bhāṭā ||
banī bisāla bāji gaja sālā |haya gaya ratha saṅkula saba kālā ||
sūra saciva senapa bahutere |nṛpagṛha sarisa sadana saba kere ||
pura bāhera sara sārita samīpā |utare jahã tahã bipula mahīpā ||
dekhi anūpa eka ãvarāī |saba supāsa saba bhā̃ti suhāī ||
kausika kaheu mora manu mānā |ihā̃ rahia raghubīra sujānā ||
bhalehiṁ nātha kahi kṛpāniketā |utare tahã munibṛnda sametā ||
bisvāmitra mahāmuni āe |samācāra mithilāpati pāe ||
सर्वाणि द्वाराणि सुभगानि आसन्, वज्रसमानैः कपाटैः युक्तानि, राजभिः नटैः मागधैः भाटैः च परिपूर्णानि। अश्वगजयोः कृते विशालाः सालाः निर्मिताः, सर्वकालं च अश्वैः गजैः रथैः च सम्पूर्णाः। बहवः शूराः सचिवाः सेनापतयश्च आसन्, तेषां सर्वेषां गृहाणि राजभवनसदृशानि आसन्। पुरस्य बहिः सरसां नदीनां च समीपे बहवः राजानः तत्र तत्र अवतीर्णाः आसन्। अनुपमम् आम्रवाटिकां दृष्ट्वा, सर्वथा मनोहरां सर्वप्रकारेण सुखिनीं, कौशिकः अवदत्, मम मनः इदं मन्यते। अत्र तिष्ठाम, हे विद्वन् रघुबीर। भदम् इति हे नाथ कृपानिकेतनः अवदत्, मुनिगणेन सह तत्र अवतीर्णः। महामुनिः विश्वामित्रः आगतः, मिथिलापतिः समाचारं प्राप्तवान्।
दोहा 214
संग सचिव सुचि भूरि भट भूसुर बर गुर ग्याति।चले मिलन मुनिनायकहि मुदित राउ एहि भाँति।।214।।
saṅga saciva suci bhūri bhaṭa bhūsura bara gura gyāti |cale milana munināyakahi mudita rāu ehi bhā̃ti ||214||
शुचिभिः सचिवैः बहुभिः भटैः ब्राह्मणश्रेष्ठैः गुरुणा बान्धवैः च सह मुनिनायकं द्रष्टुं राजा प्रहर्षितः एवं प्रस्थितः।
चौपाई 215.1-4
कीन्ह प्रनामु चरन धरि माथा।दीन्हि असीस मुदित मुनिनाथा।।
बिप्रबृंद सब सादर बंदे।जानि भाग्य बड़ राउ अनंदे।।
कुसल प्रस्न कहि बारहिं बारा।बिस्वामित्र नृपहि बैठारा।।
तेहि अवसर आए दोउ भाई।गए रहे देखन फुलवाई।।
स्याम गौर मृदु बयस किसोरा।लोचन सुखद बिस्व चित चोरा।।
उठे सकल जब रघुपति आए।बिस्वामित्र निकट बैठाए।।
भए सब सुखी देखि दोउ भ्राता।बारि बिलोचन पुलकित गाता।।
मूरति मधुर मनोहर देखी।भयउ बिदेहु बिदेहु बिसेषी।।
kīnha pranāmu carana dhari māthā |dīnhi asīsa mudita munināthā ||
biprabṛnda saba sādara bande |jāni bhāgya baṛa rāu anande ||
kusala prasna kahi bārahiṁ bārā |bisvāmitra nṛpahi baiṭhārā ||
tehi avasara āe dou bhāī |gae rahe dekhana phulavāī ||
syāma gaura mṛdu bayasa kisorā |locana sukhada bisva cita corā ||
uṭhe sakala jaba raghupati āe |bisvāmitra nikaṭa baiṭhāe ||
bhae saba sukhī dekhi dou bhrātā |bāri bilocana pulakita gātā ||
mūrati madhura manohara dekhī |bhayau bidehu bidehu biseṣī ||
राजा मुनेः पादौ मस्तकेन स्पृश्य प्रणामम् अकरोत्, मुनिनाथः च प्रहृष्टः सन् तस्मै आशीर्वादम् अयच्छत्। सः सर्वब्राह्मणसमूहम् आदरेण अवन्दत, राजा च स्वभाग्यम् महत् ज्ञात्वा परमानन्दम् अप्राप्नोत्। कुशलप्रश्नम् पुनः पुनः पृच्छन् विश्वामित्रः राजानम् उपवेशयामास। तस्मिन् एव अवसरे दौ भ्रातरौ आगतौ, यौ पुष्पोद्यानम् द्रष्टुम् गतौ आस्ताम्। एकः श्यामः अन्यः गौरः, दौ अपि किशोरावस्थायाः कोमलौ, नयनयोः सुखदौ, समस्तविश्वचित्तचौरौ च। यदा रघुपतिः आगच्छत्, सर्वे उत्तस्थुः, विश्वामित्रः च दौ भ्रातरौ समीपे उपवेशयामास। दौ भ्रातरौ दृष्ट्वा सर्वे सुखिनः अभवन्, तेषाम् नयनयोः अश्रुः आपूर्यत, शरीराणि च पुलकितानि अभवन्। तयोः मधुरम् मनोहरम् च रूपम् दृष्ट्वा विदेहः इति ख्यातः जनकः विशेषतः विदेहः अभवत्, स्वशरीरम् विस्मृत्वा।
दोहा 215
प्रेम मगन मनु जानि नृपु करि बिबेकु धरि धीर।बोलेउ मुनि पद नाइ सिरु गदगद गिरा गभीर।।215।।
prema magana manu jāni nṛpu kari bibeku dhari dhīra |boleu muni pada nāi siru gadagada girā gabhīra ||215||
राजा स्वमनः प्रेमणि मग्नम् इति ज्ञात्वा विवेकम् आश्रित्य स्थिरमानाः अभवत्। मुनेः पादयोः शिरः नत्वा गद्गदया गम्भीरया च वाचा अभाषत।
चौपाई 216.1-4
कहहु नाथ सुंदर दोउ बालक।मुनिकुल तिलक कि नृपकुल पालक।।
ब्रह्म जो निगम नेति कहि गावा।उभय बेष धरि की सोइ आवा।।
सहज बिरागरुप मनु मोरा।थकित होत जिमि चंद चकोरा।।
ताते प्रभु पूछउँ सतिभाऊ।कहहु नाथ जनि करहु दुराऊ।।
इन्हहि बिलोकत अति अनुरागा।बरबस ब्रह्मसुखहि मन त्यागा।।
कह मुनि बिहसि कहेहु नृप नीका।बचन तुम्हार न होइ अलीका।।
ए प्रिय सबहि जहाँ लगि प्रानी।मन मुसुकाहिं रामु सुनि बानी।।
रघुकुल मनि दसरथ के जाए।मम हित लागि नरेस पठाए।।
kahahu nātha sundara dou bālaka |munikula tilaka ki nṛpakula pālaka ||
brahma jo nigama neti kahi gāvā |ubhaya beṣa dhari kī soi āvā ||
sahaja birāgarupa manu morā |thakita hota jimi canda cakorā ||
tāte prabhu pūchaũ satibhāū |kahahu nātha jani karahu durāū ||
inhahi bilokata ati anurāgā |barabasa brahmasukhahi mana tyāgā ||
kaha muni bihasi kahehu nṛpa nīkā |bacana tumhāra na hoi alīkā ||
e priya sabahi jahā̃ lagi prānī |mana musukāhiṁ rāmu suni bānī ||
raghukula mani dasaratha ke jāe |mama hita lāgi naresa paṭhāe ||
ब्रूहि मे स्वामिन्, कौ इमौ सुन्दरौ बालकौ। किं मुनिकुलस्य तिलकौ, आहो नृपकुलस्य पालकौ? उत वै परब्रह्म, यद् वेदाः 'नेति नेति' इति कथय गायन्ति, द्विविधं रूपं धृत्वा इहागतः? मम चित्तं स्वभावत एव वैराग्यस्वरूपम्, तथापि चन्द्रमसं प्रति चकोर इव मोहितं भवति। तस्मात् प्रभो, सत्येन भावेन त्वां पृच्छामि। ब्रूहि स्वामिन्, मा किञ्चिदपि गोपय। इमौ पश्यतः अत्यन्तमनुरागः जातः, मनः बलात् ब्रह्मसुखं त्यक्तवान्। मुनिः स्मित्वा अवोचत्, 'वद नृप, शोभनं वचनम्। तव वचनं न भवेत् असत्यम्।' 'इमौ सर्वप्राणिभ्यः प्रियौ, यत्र कुत्रापि भवतः।' इमं वचनं श्रुत्वा रामः अन्तर्हृदये स्मितवान्। 'रघुकुलमणी दशरथस्य पुत्रौ, यौ राजा मम हिताय प्रेषितवान्।'
दोहा 216
रामु लखनु दोउ बंधुबर रूप सील बल धाम।मख राखेउ सबु साखि जगु जिते असुर संग्राम।।216।।
rāmu lakhanu dou bandhubara rūpa sīla bala dhāma |makha rākheu sabu sākhi jagu jite asura saṅgrāma ||216||
रामलक्ष्मणौ उभौ श्रेष्ठौ भ्रातरौ रूपशीलबलधामनी स्तः। मम यज्ञम् अरक्षताम्, साक्षी हि सम्पूर्णं जगत्, असुरान् च युद्धे अजयताम्।
चौपाई 217.1-4
मुनि तव चरन देखि कह राऊ।कहि न सकउँ निज पुन्य प्राभाऊ।।
सुंदर स्याम गौर दोउ भ्राता।आनँदहू के आनँद दाता।।
इन्ह कै प्रीति परसपर पावनि।कहि न जाइ मन भाव सुहावनि।।
सुनहु नाथ कह मुदित बिदेहू।ब्रह्म जीव इव सहज सनेहू।।
पुनि पुनि प्रभुहि चितव नरनाहू।पुलक गात उर अधिक उछाहू।।
म्रुनिहि प्रसंसि नाइ पद सीसू।चलेउ लवाइ नगर अवनीसू।।
सुंदर सदनु सुखद सब काला।तहाँ बासु लै दीन्ह भुआला।।
करि पूजा सब बिधि सेवकाई।गयउ राउ गृह बिदा कराई।।
muni tava carana dekhi kaha rāū |kahi na sakaũ nija punya prābhāū ||
sundara syāma gaura dou bhrātā |ānãdahū ke ānãda dātā ||
inha kai prīti parasapara pāvani |kahi na jāi mana bhāva suhāvani ||
sunahu nātha kaha mudita bidehū |brahma jīva iva sahaja sanehū ||
puni puni prabhuhi citava naranāhū |pulaka gāta ura adhika uchāhū ||
mrunihi prasaṁsi nāi pada sīsū |caleu lavāi nagara avanīsū ||
sundara sadanu sukhada saba kālā |tahā̃ bāsu lai dīnha bhuālā ||
kari pūjā saba bidhi sevakāī |gayau rāu gṛha bidā karāī ||
राजा अवदत्, हे मुने, भवतः चरणौ दृष्ट्वा अहं स्वपुण्यस्य प्रभावं वक्तुं न शक्नोमि। इमौ द्वौ भ्रातरौ, एकः श्यामः अन्यः गौरः, उभौ च सुन्दरौ, आनन्दस्य अपि आनन्ददातारौ स्तः। अनयोः परस्परप्रीतिः पवित्री, न वक्तुं शक्या, यतः मनसि हृदये च भावनीया सुहाविनी च अस्ति। प्रीतमनाः विदेहः अवदत्, शृणु नाथ, अनयोः सहजस्नेहः ब्रह्मणः जीवस्य च स्नेहः इव अस्ति। पुनः पुनः राजा प्रभुम् अपश्यत्, तस्य गात्रेषु पुलकः आसीत्, हृदये च अतिशयोत्साहः अभवत्। मुनिं प्रशंस्य तस्य चरणयोः शिरः नत्वा भूमिपतिः तं नगरं प्रति अनयत्। तत्र राजा तं गृहीत्वा सुन्दरं निवासस्थानं अयच्छत्, यत् सर्वकालेषु सुखकरम् आसीत्। सर्वप्रकारेण पूजां सेवां च कृत्वा राजा विदायं दत्वा स्वगृहम् अगच्छत्।
दोहा 217
रिषय संग रघुबंस मनि करि भोजनु बिश्रामु।बैठे प्रभु भ्राता सहित दिवसु रहा भरि जामु।।217।।
riṣaya saṅga raghubaṁsa mani kari bhojanu biśrāmu |baiṭhe prabhu bhrātā sahita divasu rahā bhari jāmu ||217||
रघुवंशमणिः ऋषिसंगे भोजनं विश्रामं च कृत्वा भ्रात्रा सह उपविष्टः, यदा दिवसस्य एकं जाम अवशिष्टमासीत्।
चौपाई 218.1-4
लखन हृदयँ लालसा बिसेषी।जाइ जनकपुर आइअ देखी।।
प्रभु भय बहुरि मुनिहि सकुचाहीं।प्रगट न कहहिं मनहिं मुसुकाहीं।।
राम अनुज मन की गति जानी।भगत बछलता हियँ हुलसानी।।
परम बिनीत सकुचि मुसुकाई।बोले गुर अनुसासन पाई।।
नाथ लखनु पुरु देखन चहहीं।प्रभु सकोच डर प्रगट न कहहीं।।
जौं राउर आयसु मैं पावौं।नगर देखाइ तुरत लै आवौ।।
सुनि मुनीसु कह बचन सप्रीती।कस न राम तुम्ह राखहु नीती।।
धरम सेतु पालक तुम्ह ताता।प्रेम बिबस सेवक सुखदाता।।
lakhana hṛdayã lālasā biseṣī |jāi janakapura āia dekhī ||
prabhu bhaya bahuri munihi sakucāhīṁ |pragaṭa na kahahiṁ manahiṁ musukāhīṁ ||
rāma anuja mana kī gati jānī |bhagata bachalatā hiyã hulasānī ||
parama binīta sakuci musukāī |bole gura anusāsana pāī ||
nātha lakhanu puru dekhana cahahīṁ |prabhu sakoca ḍara pragaṭa na kahahīṁ ||
jauṁ rāura āyasu maiṁ pāvauṁ |nagara dekhāi turata lai āvau ||
suni munīsu kaha bacana saprītī |kasa na rāma tumha rākhahu nītī ||
dharama setu pālaka tumha tātā |prema bibasa sevaka sukhadātā ||
लक्ष्मणस्य हृदये विशिष्टा लालसा आसीत् यत् गत्वा जनकपुरं पश्येयम्। प्रभोः भयात् मुनेः च सङ्कोचात् सः प्रकटं न कथयति, केवलं मनसि स्मितम् आचरति। रामः अनुजस्य मनोगतिं ज्ञात्वा भक्तवात्सल्येन हृदये प्रहृष्टः अभवत्। अतिविनीतः सङ्कोचेन सह स्मितं कृत्वा गुरोः आज्ञां प्राप्य अवदत्। नाथ, लक्ष्मणः पुरं द्रष्टुम् इच्छति, परं भवतः सङ्कोचभयात् प्रकटं न कथयति। यदि अहं भवतः आज्ञां प्राप्नोमि तर्हि पुरं दर्शयित्वा त्वरितं आनेयम्। इति श्रुत्वा मुनीन्द्रः प्रीतिपूर्वकम् अवदत्, हे राम, त्वं कुतः नीतिं न रक्षेः? हे तात, भवान् धर्मसेतोः पालकः, प्रेमवशीभूतः सेवकानां सुखदाता च।
दोहा 218
जाइ देखी आवहु नगरु सुख निधान दोउ भाइ।करहु सुफल सब के नयन सुंदर बदन देखाइ।।218।।
jāi dekhī āvahu nagaru sukha nidhāna dou bhāi |karahu suphala saba ke nayana sundara badana dekhāi ||218||
गच्छतं नगरं दृष्ट्वा प्रत्यागच्छतं द्वौ भ्रातरौ सुखस्य निधानौ। स्वकं सुन्दरं वदनं दर्शयित्वा सर्वेषां नयनानि सफलानि कुरुतम्।
चौपाई 219.1-4
मुनि पद कमल बंदि दोउ भ्राता।चले लोक लोचन सुख दाता।।
बालक बृंदि देखि अति सोभा।लगे संग लोचन मनु लोभा।।
पीत बसन परिकर कटि भाथा।चारु चाप सर सोहत हाथा।।
तन अनुहरत सुचंदन खोरी।स्यामल गौर मनोहर जोरी।।
केहरि कंधर बाहु बिसाला।उर अति रुचिर नागमनि माला।।
सुभग सोन सरसीरुह लोचन।बदन मयंक तापत्रय मोचन।।
कानन्हि कनक फूल छबि देहीं।चितवत चितहि चोरि जनु लेहीं।।
चितवनि चारु भृकुटि बर बाँकी।तिलक रेखा सोभा जनु चाँकी।।
muni pada kamala bandi dou bhrātā |cale loka locana sukha dātā ||
bālaka bṛndi dekhi ati sobhā |lage saṅga locana manu lobhā ||
pīta basana parikara kaṭi bhāthā |cāru cāpa sara sohata hāthā ||
tana anuharata sucandana khorī |syāmala gaura manohara jorī ||
kehari kandhara bāhu bisālā |ura ati rucira nāgamani mālā ||
subhaga sona sarasīruha locana |badana mayaṅka tāpatraya mocana ||
kānanhi kanaka phūla chabi dehīṁ |citavata citahi cori janu lehīṁ ||
citavani cāru bhṛkuṭi bara bā̃kī |tilaka rekhā sobhā janu cā̃kī ||
मुनेः पादपद्मे नमस्कृत्य द्वौ भ्रातरौ लोकनयनसुखदातारौ प्रस्थितौ। तयोरतिशयसौंदर्यं दृष्ट्वा बालकसमूहास्तदनुगताः, नयनमनसी लोभेन परिपूर्णे। पीतवस्त्रधारिणौ, कटिदेशे मेखलायुक्तौ, पार्श्वे तूणीरयुक्तौ, हस्तयोश्चारुधनुष्शरौ शोभते। तयोः शरीरे सुचन्दनलेपो ऽनुरोचत; श्यामगौरौ मनोहरौ तौ द्वावेकत्र। सिंहकंधरौ दीर्घबाहू; वक्षस्यतिरुचिरा नागमणिमाला शोभते। सुभगे नेत्रे रक्तसरोरुहसदृशे, वदने चन्द्रमसिव त्रितापमोचके। कर्णयोः कनकपुष्पे छबिं दत्ते; प्रेक्षमाणौ यस्य प्रेक्षते तस्य चित्तं चोरयति इव प्रतिभाति। प्रेक्षणं चारु, भृकुटिश्च वरललिता; तिलकरेखा सौंदर्यं चिह्नयति इव शोभते।
दोहा 219
रुचिर चौतनीं सुभग सिर मेचक कुंचित केस।नख सिख सुंदर बंधु दोउ सोभा सकल सुदेस।।219।।
rucira cautanīṁ subhaga sira mecaka kuñcita kesa |nakha sikha sundara bandhu dou sobhā sakala sudesa ||219||
तयोः सुभगशिरसोः रुचिराः चौतनिकाः आसन्, केशाः कृष्णाः कुञ्चिताः च आसन्। नखतः शिखापर्यन्तं दावौ भ्रातरौ सुन्दरौ आस्ताम्, सर्वेषु अङ्गेषु सौन्दर्येण सुशोभितौ सुडौलौ च आस्ताम्।
1) गुरु-वाक्य और संगति की महिमा: विश्वामित्र का आदेश साधक के लिए ‘श्रवण’ का द्वार है—गुरु-आज्ञा से ही लीला में प्रवेश और भय-निवारण। 2) वीरता का धर्म-स्वरूप: राम का पराक्रम ‘यज्ञ-रक्षा’ है—अर्थात् साधक के भीतर सत्कर्म/सत्संकल्प की रक्षा; शक्ति का लक्ष्य अहं नहीं, लोक-कल्याण। 3) कृपा-प्रधान मुक्ति: अहल्या-उद्धार बताता है कि प्रभु का स्पर्श/पाद-रज (नाम-स्मरण/अनुग्रह) जड़ चेतना को भी जगा सकता है—पाप/शाप से बड़ा करुणा का अधिकार। 4) दर्शन से प्रेम, प्रेम से शरण: मिथिला-सौंदर्य और जनक का राम-दर्शन दिखाता है कि ‘दर्शन-लालसा’ चित्त-शुद्धि कर भक्ति को जन्म देती है। 5) सगुण में निर्गुण की सुलभता: वही ब्रह्म बाल-रूप में ‘उभय बेष’ धारण कर साधक के निकट आता है—भक्ति का आधार भय नहीं, भरोसा और आत्म-समर्पण है।
इस अंश में बालकाण्ड का ‘वीर–करुण–अद्भुत’ त्रिरस प्रधान है। आरम्भ में विश्वामित्र के यज्ञ की रक्षा हेतु राम का निर्भय प्रस्थान और मारीच–सुबाहु-वध वीररस को स्थिर करता है, पर यह वीरता ‘धर्म-रक्षा’ के लिए है—अहंकार-प्रदर्शन नहीं। तत्पश्चात अहल्या-प्रसंग करुणा और अनुग्रह का केंद्र बनता है: शाप-बंधन में पड़ी चेतना (अहल्या) प्रभु-पाद-रज के स्पर्श से प्रकट होकर स्तुति करती है—यह ‘कृपा-प्रधान मुक्ति-मीमांसा’ है। फिर मिथिला-नगर-वर्णन अद्भुत/श्रृंगार-सुगंधित सौंदर्य से चित्त को शुद्ध करता है, और जनक का राम-दर्शन ‘प्रेम-उद्रेक’ में परिणत होता है। सिद्धान्ततः यहाँ तुलसी ‘सगुण-लीला’ को ‘निर्गुण-ब्रह्म’ की ही सुलभ अभिव्यक्ति दिखाते हैं: वही ब्रह्म ‘उभय बेष धरि’ बालक-रूप में आता है। इस प्रकार अंश बालकाण्ड के सोपान-कार्य—श्रवण से प्रेम, प्रेम से शरण—को पूरा करता है।
आरम्भ ‘वीर’ से: विश्वामित्र का आदेश/आशीष और राम का निर्भय प्रस्थान—धर्म-रक्षा हेतु शौर्य, न कि अहं-प्रदर्शन। मध्य में ‘भयानक → वीर’ का संयोग: रात्रि-वन, असुर-उत्पात, यज्ञ-विघ्न की आशंका; राम का प्रत्युत्तर शांति-स्थापन करने वाला पराक्रम (मारीच-सुबाहु प्रसंग की छाया)। तत्पश्चात ‘करुण’ का उत्कर्ष: अहल्या का शाप-बंधन, जड़ता/लज्जा/प्रायश्चित्त-भाव; प्रभु-पाद-रज/स्पर्श से चेतना का जागरण और मुक्ति—करुणा का रस ‘अनुग्रह’ में रूपांतरित। अंत में ‘अद्भुत–श्रृंगार’ का प्रसार: मिथिला-नगर का सौंदर्य, दर्शन-लालसा, जनक का राम-दर्शन—हृदय में प्रेमोद्रेक; समापन ‘शांत/भक्ति’ में: सगुण-लीला के माध्यम से निर्गुण-ब्रह्म की सुलभता का आश्वासन और शरणागति का संस्कार।
परंपरा में यज्ञ-रक्षा और अहल्या-उद्धार का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘कृपा-प्राप्ति’ का साधन माना जाता है: असुर-भय/अंतर्बाधा शांत होती है और शरणागत-भाव दृढ़ होता है। विशेषतः अहल्या-स्तुति का श्रवण/पाठ पाप-बोध को कृपा-विनय में रूपांतरित कर ‘चरण-रज-आश्रय’ की रुचि जगाता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (या ‘सीताराम’). अहल्या-उद्धार/शरणागति प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम राम’ या ‘श्रीराम शरणं मम’ भाव-सम्पुट भी रखती हैं।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.