Prakarana 21

Verse 420 (दोहा/सोरठा)

देखरावा मातहि निज अदभुत रुप अखंड। रोम रोम प्रति लागे कोटि कोटि ब्रह्मंड।। 201।।

dekharāvā māta-hi nija adbhuta rūpa akhaṇḍa | roma roma prati lāge koṭi koṭi brahmāṇḍa || 201 ||

ఆయన తన తల్లికి తన అద్భుతమైన, అవిభాజ్య స్వరూపాన్ని ప్రకటించెను; తన దేహంలోని ప్రతి రోమంలోనూ ఆమెకు లెక్కలేనన్ని—కోటానుకోట్లు—బ్రహ్మాండములు బ్రహ్మాండములుగా దర్శనమయ్యెను.

Verse 421 (चौपाई)

अगनित रबि ससि सिव चतुरानन। बहु गिरि सरित सिंधु महि कानन।। काल कर्म गुन ग्यान सुभाऊ। सोउ देखा जो सुना न काऊ।। देखी माया सब बिधि गाढ़ी। अति सभीत जोरें कर ठाढ़ी।। देखा जीव नचावइ जाही। देखी भगति जो छोरइ ताही।। तन पुलकित मुख बचन न आवा। नयन मूदि चरननि सिरु नावा।। बिसमयवंत देखि महतारी। भए बहुरि सिसुरूप खरारी।। अस्तुति करि न जाइ भय माना। जगत पिता मैं सुत करि जाना।। हरि जननि बहुबिधि समुझाई। यह जनि कतहुँ कहसि सुनु माई।।

aganita ravi sasi siva caturānana | bahu giri sarita sindhu mahi kānana || kāla karma guna gyāna subhāū | sou dekhā jo sunā na kāū || dekhī māyā saba bidhi gāṛhī | ati sabhīta jorẽ kara ṭhāṛhī || dekhā jīva nacāvai jāhī | dekhī bhagati jo chōrai tāhī || tana pulakita mukha bacana na āvā | nayana mūdi caranani siru nāvā || bisamayavanta dekhi mahatārī | bhae bahuri sisu-rūpa kharārī || astuti kari na jāi bhaya mānā | jagata pitā mai suta kari jānā || hari janani bahu-bidhi samujhāī | yaha jani katahũ kahasi sunu māī ||

అనగనగా సూర్యచంద్రులు, శివుడు, నాలుగు ముఖముల బ్రహ్మ; అనేక పర్వతములు, నదులు, సముద్రములు, అరణ్యములు - కాలము, కర్మ, గుణములు, జ్ఞానము, స్వభావము - ఎవరు విననిది ఆమె చూచెను. మాయను అన్ని విధముల గాఢముగా చూచెను; అత్యంత భయముతో చేతులు జోడించి నిలిచెను. జీవులను నర్తింపజేసే ప్రభువును చూచెను; భక్తి వలన ఆయన భక్తుని కోసం తన భయమును వదిలినది చూచెను. ఆమె శరీరము పులకించెను, కాని మాటలు రాలేదు; కళ్ళు మూసి, అతని పాదములకు తల వంచెను. తల్లి ఆశ్చర్యముతో చూచి, తరువాత ఖరుని సంహారించువాడు మళ్ళీ చిన్న పిల్లవాడిగా మారెను. ఆమె స్తుతి పూర్తి చేయలేకపోయెను, భయము ఆమెను ఆవరించెను: జగత్తుకు తండ్రి - నేను అతనిని కొడుకుగా భావించానా? ప్రభువు తన తల్లికి అనేక విధములుగా వివరించెను: దీనిని ఎవరికీ చెప్పకు, వినుము తల్లీ.

Verse 422 (दोहा/सोरठा)

बार बार कौसल्या बिनय करइ कर जोरि।। अब जनि कबहूँ ब्यापै प्रभु मोहि माया तोरि।। 202।।

bāra bāra kausalayā binaya karai kara jori | aba jani kabahū̃ byāpai prabhu mohi māyā tori || 202 ||

కౌశల్య మళ్లీ మళ్లీ చేతులు జోడించి వినయంగా వేడుకొనెను: “ఇకపై, ఓ ప్రభూ! నీ మాయ ఎప్పటికీ మరల నన్ను ఆవరించనీయకుము.”

Verse 423 (चौपाई)

बालचरित हरि बहुबिधि कीन्हा। अति अनंद दासन्ह कहँ दीन्हा।। कछुक काल बीतें सब भाई। बड़े भए परिजन सुखदाई।। चूड़ाकरन कीन्ह गुरु जाई। बिप्रन्ह पुनि दछिना बहु पाई।। परम मनोहर चरित अपारा। करत फिरत चारिउ सुकुमारा।। मन क्रम बचन अगोचर जोई। दसरथ अजिर बिचर प्रभु सोई।। भोजन करत बोल जब राजा। नहिं आवत तजि बाल समाजा।। कौसल्या जब बोलन जाई। ठुमकु ठुमकु प्रभु चलहिं पराई।। निगम नेति सिव अंत न पावा। ताहि धरै जननी हठि धावा।। धूरस धूरि भरें तनु आए। भूपति बिहसि गोद बैठाए।।

bālacarita hari bahubidhi kīnhā. ati anaṁda dāsanha kahaṁ dīnhā.. kacuka kāla bīteṁ saba bhāī. baṛe bhae parijana sukhadāī.. cūṛākarana kīnhā guru jāī. bipranha puni dachinā bahu pāī.. parama manohara carita apārā. karata phirata cāriu sukumārā.. mana krama bacana agocara joī. dasaratha ajīra bicara prabhu soī.. bhojana karata bola jaba rājā. nahiṁ āvata taji bāla samājā.. kausalyā jaba bolana jāī. ṭhumaku ṭhumaku prabhu calahiṁ parāī.. nigama neti siva aṁta na pāvā. tāhi dharai jananī haṭhi dhāvā.. dhūrasa dhūri bhareṁ tanu āe. bhūpati bihasi goda baiṭhāe..

హరి అనేక విధములుగా బాల్య క్రీడలు చేసెను, తన సేవకులకు అత్యంత ఆనందము ఇచ్చెను. కొంచెము కాలము గడచిన తరువాత, నలుగురు సోదరులు పెరిగిరి, కుటుంబమునకు సుఖము కలిగించిరి. గురువు వచ్చి చూడల కర్మ జరిగింది; బ్రాహ్మణులకు మళ్ళీ పెద్ద దక్షిణలు లభించినవి. అత్యంత మనోహరమైన, అపారమైన చరిత్రలు: నలుగురు సుకుమారులు ఆడుతూ తిరుగుచుండిరి. మనసు, కర్మ, వాక్కులకు అగోచరుడైనవాడు - ఆ ప్రభువు దశరథ అంతఃపురములో సంచరించెను. రాజు భోజనము చేయునపుడు పిలిస్తే, బాల్య సహచరులను వదలక రాడు. కౌసల్య పిలవబోయినపుడు, ప్రభువు చిన్న చిన్న అడుగులతో పరుగెత్తుతూ వెళ్ళిపోతాడు. వేదములు నేతి నేతి అని వెదకి, శివుడు కూడా అంతు పట్టలేనివాడిని - తల్లి ప్రేమతో పరుగెత్తి పట్టుకొనెను. ధూళితో కప్పబడి వస్తాడు; రాజు నవ్వుతూ అతనిని ఒడిలో కూర్చోబెట్టెను.

Verse 424 (दोहा/सोरठा)

भोजन करत चपल चित इत उत अवसरु पाइ। भाजि चले किलकत मुख दधि ओदन लपटाइ।।203।।

bhojana karata capala cita ita uta avasaru pāi | bhāji cale kilakata mukha dadhi odana lapaṭāi ||203||

భోజనం చేస్తూనే వారి చంచల బాలమనస్సులు ఇటు అటు పరుగెత్తెను; క్షణమాత్రం అవకాశం దొరికితే అకస్మాత్తుగా పరుగులెత్తి పోయెదరు—నవ్వులు చిందిస్తూ, పెరుగు-అన్నం నోటి చుట్టూ అంటుకున్నట్లే.

Verse 425 (चौपाई)

बालचरित अति सरल सुहाए। सारद सेष संभु श्रुति गाए।। जिन कर मन इन्ह सन नहिं राता। ते जन बंचित किए बिधाता।। भए कुमार जबहिं सब भ्राता। दीन्ह जनेऊ गुरु पितु माता।। गुरगृहँ गए पढ़न रघुराई। अलप काल बिद्या सब आई।। जाकी सहज स्वास श्रुति चारी। सो हरि पढ़ यह कौतुक भारी।। बिद्या बिनय निपुन गुन सीला। खेलहिं खेल सकल नृपलीला।। करतल बान धनुष अति सोहा। देखत रूप चराचर मोहा।। जिन्ह बीथिन्ह बिहरहिं सब भाई। थकित होहिं सब लोग लुगाई।।

bālacarita ati sarala suhāe | sārad seṣa saṁbhu śruti gāe || jina kara mana inha sana nahiṁ rātā | te jana baṁcita kie bidhātā || bhae kumāra jabahiṁ saba bhrātā | dīnha janeū guru pitu mātā || gura-gṛhaṁ gae paṛhana raghurāī | alapa kāla bidyā saba āī || jākī sahaja svāsa śruti cārī | so hari paṛha yaha kautuka bhārī || bidyā binaya nipuna guna sīlā | khelahiṁ khela sakala nṛpa-līlā || kara-tala bāna dhanuṣa ati sohā | dekhata rūpa carācara mohā || jinha bīthinha biharahiṁ saba bhāī | thakita hohiṁ saba loga lugāī ||

ప్రభువు బాల్య చరిత్రలు అత్యంత సరళమైనవి, అయినా అత్యంత సుందరమైనవి - సరస్వతి, శేషుడు, శివుడు, వేదములు కీర్తించినవి. ఎవరి హృదయము ఈ కథలలో లీనము కాదో - విధాత వారిని వంచితులుగా చేసెను. అన్ని సోదరులు ప్రాయమునకు వచ్చినపుడు, యజ్ఞోపవీతము ధరింపజేసెను; గురువు, తండ్రి, తల్లి ఆ కర్మ చేసిరి. రఘురాజు గురుకులమునకు వెళ్ళి చదువుకొనెను; కొద్ది కాలములో అన్ని విద్యలు నేర్చెను. ఎవని సహజ శ్వాసే నాలుగు వేదములో - ఆ హరి చదువుతున్నాడు అనాలంటే, అది ఎంత పెద్ద అద్భుతము! విద్యలో నిపుణుడు, వినయములో మృదువు, గుణములలో సిద్ధహస్తుడు, అన్ని రాజకీయ క్రీడలు ఆడిరి. చేతిలో బాణము, ధనుస్సు అలంకరించుకొని, వారి సౌందర్యము చరాచర జగత్తును మోహింపజేసెను. సోదరులు వీధులలో తిరుగుచుండగా, నగర ప్రజలు - స్త్రీ పురుషులు - చూస్తూ అలసిపోయిరి.

Verse 426 (दोहा/सोरठा)

कोसलपुर बासी नर नारि बृद्ध अरु बाल। प्रानहु ते प्रिय लागत सब कहुँ राम कृपाल।।204।।

kosalapura bāsī nara nāri bṛddha aru bāla | prānahu te priya lāgata saba kahuँ rāma kṛpāla ||204||

కోసల నగరంలోని స్త్రీపురుషులు—వృద్ధులు, చిన్నపిల్లలు అందరూ—కరుణామయుడైన రాముణ్ని తమ ప్రాణవాయువుకన్నా ప్రియంగా భావించిరి.

Verse 427 (चौपाई)

बंधु सखा संग लेहिं बोलाई। बन मृगया नित खेलहिं जाई।। पावन मृग मारहिं जियँ जानी। दिन प्रति नृपहि देखावहिं आनी।। जे मृग राम बान के मारे। ते तनु तजि सुरलोक सिधारे।। अनुज सखा सँग भोजन करहीं। मातु पिता अग्या अनुसरहीं।। जेहि बिधि सुखी होहिं पुर लोगा। करहिं कृपानिधि सोइ संजोगा।। बेद पुरान सुनहिं मन लाई। आपु कहहिं अनुजन्ह समुझाई।। प्रातकाल उठि कै रघुनाथा। मातु पिता गुरु नावहिं माथा।। आयसु मागि करहिं पुर काजा। देखि चरित हरषइ मन राजा।।

bandhu sakhā saṅga lehiṁ bolāī | bana mṛgayā nita khelahiṁ jāī || pāvana mṛga mārahiṁ jiyaṁ jānī | dina prati nṛpahi dekhāvahiṁ ānī || je mṛga rāma bāna ke māre | te tanu taji suraloka sidhāre || anuja sakhā saṅga bhojana karahīṁ | mātu pitā agyā anusarahīṁ || jehi bidhi sukhī hohiṁ pura logā | karahiṁ kṛpānidhi soi saṁjogā || beda purāna sunahiṁ mana lāī | āpu kahahiṁ anujanha samujhāī || prātakāla uṭhi kai raghunāthā | mātu pitā guru nāvahiṁ māthā || āyasu māgi karahiṁ pura kājā | dekhi carita haraṣai mana rājā ||

సోదరులు, మిత్రులను పిలిచి, వారు ప్రతిదినము అరణ్యమునకు వెళ్ళి వేటాడుకొనుట ఆడుకొనిరి. జింకలను వేటాడి - హృదయములో అది పవిత్రమైనదని తెలిసి - ప్రతిదినము రాజును చూపించుటకు తీసుకువచ్చెడివారు. రాముని బాణములకు గురైన జింకలు, శరీరము వదిలి, దేవలోకమునకు చేరుకొనిరి. తమ్ములు, మిత్రులతో కలిసి భోజనము చేసెడివారు; తల్లిదండ్రుల ఆజ్ఞలను పాటించెడివారు. నగర ప్రజలు ఏ విధముగా సుఖపడతారో, కరుణా సాగరుడు ఆ విధముగానే సంజోగములు కలుగజేసెను. వేదములు, పురాణములు మనసు లగ్నముగా వినెడివారు; తాను నేర్చుకొన్నది తమ్ములకు బోధించెడివారు. ప్రాతఃకాలమున లేచి, రఘునాథుడు తల్లిదండ్రులకు, గురువునకు నమస్కరించెను. అనుమతి తీసుకొని, నగర కార్యములు చేసెను; అటువంటి ప్రవర్తన చూచి, రాజు హృదయము ఆనందించెను.

Verse 428 (दोहा/सोरठा)

ब्यापक अकल अनीह अज निर्गुन नाम न रूप॥ भगत हेतु नाना बिधि करत चरित्र अनूप॥205॥

byāpaka akala anīha aja nirguna nāma na rūpa | bhagata hetu nānā bidhi karata caritra anūpa ||205||

సర్వవ్యాపి, మనస్సుకు అందనివాడు, నిరీహుడు, అజుడు—ఆయన నిర్గుణుడు; నామరూపరహితుడు. అయినా భక్తుల హితార్థం అనేక విధాలుగా అవతరించి, సాటిలేని లీలలను ఆచరించుచున్నాడు.

Verse 429 (चौपाई)

यह सब चरित कहा मैं गाई। आगिलि कथा सुनहु मन लाई।। बिस्वामित्र महामुनि ग्यानी। बसहि बिपिन सुभ आश्रम जानी।। जहँ जप जग्य मुनि करही। अति मारीच सुबाहुहि डरहीं।। देखत जग्य निसाचर धावहि। करहि उपद्रव मुनि दुख पावहिं।। गाधितनय मन चिंता ब्यापी। हरि बिनु मरहि न निसिचर पापी।। तब मुनिवर मन कीन्ह बिचारा। प्रभु अवतरेउ हरन महि भारा।। एहुँ मिस देखौं पद जाई। करि बिनती आनौ दोउ भाई।। ग्यान बिराग सकल गुन अयना। सो प्रभु मै देखब भरि नयना।।

yaha saba carita kahā maiṁ gāī | āgili kathā sunahu mana lāī || bisvāmitra mahāmuni gyānī | basahi bipina subha āśrama jānī || jahaṁ japa jagya muni karahī | ati mārīca subāhuhi ḍarahīṁ || dekhata jagya nisācara dhāvahi | karahi upadrava muni dukha pāvahiṁ || gādhi-tanaya mana ciṁtā byāpī | hari binu marahi na nisīcara pāpī || taba munivara mana kīnha bicārā | prabhu avatareu harana mahi bhārā || ehuṁ misa dekhauṁ pada jāī | kari binatī ānau dou bhāī || gyāna birāga sakala guna ayanā | so prabhu mai dekhab bhari nayanā ||

ఈ సమస్త పవిత్ర చరిత్రను నేను గానం చేసాను; ఇప్పుడు మీ మనస్సును లగ్నం చేసి, తదుపరి కథను వినండి. విశ్వామిత్రుడు, జ్ఞానియైన మహాముని, అరణ్యంలోని శోభనమైన ఆశ్రమంలో నివసించేవారు. మునులు జపం, యజ్ఞం చేసే చోట, మారీచుడు, సుబాహువులు గొప్ప భయాన్ని కలిగించేవారు. యజ్ఞం జరుగుతుండగా, రాక్షసులు పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి, అశాంతి సృష్టించేవారు; మునులు దుఃఖాన్ని పొందేవారు. గాధి పుత్రుడు చింతతో నిండిపోయాడు: హరి లేకుండా ఈ పాపాత్ములైన రాక్షసులు మరణించరు. అప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడు తన హృదయంలో ఆలోచించాడు: భూభారాన్ని తొలగించుటకు ప్రభువు అవతరించారు. ఈ అవకాశంలోనే నేను వెళ్ళి ఆయన పాదాలను దర్శిస్తాను; వేడుకొని ఆ ఇద్దరు సోదరులను తీసుకు వస్తాను. ఆయన జ్ఞాన, వైరాగ్య, సకల గుణాల ఆదర్శం - ఆ ప్రభువును నేను నా నేత్రాలు నిండుగా దర్శిస్తాను.

Verse 430 (दोहा/सोरठा)

बहुबिधि करत मनोरथ जात लागि नहिं बार। करि मज्जन सरऊ जल गए भूप दरबार।।206।।

bahubidhi karata manoratha jāta lāgi nahiṃ bāra | kari majjana saraū jala gae bhūpa darabāra ||206||

ఒకసారి తమకు ప్రియమైన కార్యానికి పూనుకొనగానే, అనేక ప్రయత్నాలవలన అది ఆలస్యం లేకుండానే సిద్ధించెను. సరయూ జలములలో స్నానమాచరించి, వారు రాజసభకు వెళ్లిరి.

Verse 431 (चौपाई)

मुनि आगमन सुना जब राजा। मिलन गयऊ लै बिप्र समाजा।। करि दंडवत मुनिहि सनमानी। निज आसन बैठारेन्हि आनी।। चरन पखारि कीन्हि अति पूजा। मो सम आजु धन्य नहिं दूजा।। बिबिध भाँति भोजन करवावा। मुनिवर हृदयँ हरष अति पावा।। पुनि चरननि मेले सुत चारी। राम देखि मुनि देह बिसारी।। भए मगन देखत मुख सोभा। जनु चकोर पूरन ससि लोभा।। तब मन हरषि बचन कह राऊ। मुनि अस कृपा न कीन्हिहु काऊ।। केहि कारन आगमन तुम्हारा। कहहु सो करत न लावउँ बारा।। असुर समूह सतावहिं मोही। मै जाचन आयउँ नृप तोही।। अनुज समेत देहु रघुनाथा। निसिचर बध मैं होब सनाथा।।

muni āgamana sunā jaba rājā | milana gayau lai bipra samājā || kari daṇḍavata munihi sanamānī | nija āsana baiṭhārenhi ānī || carana pakhāri kīnhi ati pūjā | mo sama āju dhanya nahi dūjā || bibidha bhā̃ti bhojana karavāvā | munivara hṛdayã haraṣa ati pāvā || puni caranani mele suta cārī | rāma dekhi muni deha bisārī || bhae magana dekhata mukha sobhā | janu cakora pūrana sasi lobhā || taba mana haraṣi bacana kaha rāū | muni asa kṛpā na kīnhihu kāū || kehi kārana āgamana tumhārā | kahahu so karata na lāvaũ bārā || asura samūha satāvahĩ mohī | mai jācana āyũ nṛpa tohī || anuja sameta dehu raghunāthā | nisicara badha maĩ hoba sanāthā ||

ముని రాక గురించి విన్నప్పుడు, రాజు బ్రాహ్మణ సమాజాన్ని తీసుకుని అతనిని కలవడానికి వెళ్ళాడు. అతను సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి మునిని సత్కరించాడు, అతనిని తీసుకువచ్చి తన స్వంత ఆసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. అతను ముని పాదాలను కడిగి గొప్ప భక్తితో పూజ చేశాడు: ఈ రోజు నాకంటే ధన్యుడు ఎవరూ లేరు. అతను అనేక రకాల భోజనాన్ని వడ్డించాడు; మునిశ్రేష్ఠుడు తన హృదయంలో గొప్ప ఆనందాన్ని పొందాడు. తరువాత రాజు తన నలుగురు కుమారులను ముని పాదాల వద్ద ఉంచాడు; రాముని చూసి, ముని శరీర చైతన్యాన్ని మరచిపోయాడు. అతను ఆ ముఖ సౌందర్యాన్ని చూస్తూ ముగ్ధుడయ్యాడు, పూర్ణ చంద్రుని కోసం ఎదురుచూసే చకోర పక్షిలా. అప్పుడు, హృదయం ఆనందంతో నిండి, రాజు ఇలా అన్నాడు: ఓ మునీంద్రా, ఇటువంటి కృపను మీరు ఇంతకు ముందు ఎవరికీ చూపలేదు. మీ రాకకు కారణం ఏమిటి? చెప్పండి; దానిని నెరవేర్చడానికి నేను క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయను. రాక్షస సమూహాలు నన్ను బాధిస్తున్నాయి; కాబట్టి నేను ఓ రాజా, నిన్ను వేడుకోవడానికి వచ్చాను. రఘునాథుని, అతని తమ్ములతో సహా, నాకు అనుగ్రహించండి; అప్పుడు రాక్షసులను సంహరించడంలో నేను సహాయం పొందుతాను.

Verse 432 (दोहा/सोरठा)

देहु भूप मन हरषित तजहु मोह अग्यान। धर्म सुजस प्रभु तुम्ह कौं इन्ह कहँ अति कल्यान।।207।।

dehu bhūpa mana haraṣita tajahu moha agyāna | dharma sujasa prabhu tumha kaũ inha kahã ati kalyāna ||207||

హే రాజా! హర్షిత హృదయంతో దీనిని ప్రసాదించుము; మోహమును, అజ్ఞానమును విడిచిపెట్టుము. ఇలా పలుకుచూ, హే ప్రభూ! నీకు పరమ శ్రేయస్సైన ధర్మమును, నిర్మల కీర్తిని నేను కోరుచున్నాను.

Verse 433 (दोहा/सोरठा)

सौंपे भूप रिषिहि सुत बहु बिधि देइ असीस। जननी भवन गए प्रभु चले नाइ पद सीस।।208(क)।। पुरुषसिंह दोउ बीर हरषि चले मुनि भय हरन।। कृपासिंधु मतिधीर अखिल बिस्व कारन करन।।208(ख)।।

sauṁpe bhūpa riṣi-hi suta bahu bidhi dei asīsa | jananī bhavana gae prabhu cale nāi pada sīsa ||208(ka)|| puruṣasiṁha dou bīra haraṣi cale muni bhaya harana || kṛpāsiṁdhu matidhīra akhila bisva kārana karana ||208(kha)||

రాజు అనేక విధాల ఆశీర్వదించి తన కుమారులను ఋషికి అప్పగించెను. తల్లులు అంతఃపురములకు వెనుదిరిగిరి; ఆ ప్రభువులు మునిపాదములకు శిరస్సు వంచి ప్రయాణమయ్యిరి. ఆ రెండు సింహసమ వీరులు ఆనందముతో మార్గమున సాగిరి—ముని భయమును తొలగించువారు; కరుణాసముద్రులు, జ్ఞానమున స్థిరులు, సమస్త జగత్తు కారణములకు కారణమైన పరమ కారణస్వరూపులు.

Verse 434 (दोहा/सोरठा)

आयुष सब समर्पि कै प्रभु निज आश्रम आनि। कंद मूल फल भोजन दीन्ह भगति हित जानि।।209।।

āyuṣa saba samarpi kai prabhu nija āśrama āni | kanda mūla phala bhojana dīnh(a) bhagati hita jāni ||209||

తన జీవనమంతటిని ప్రభువుకు సమర్పించి, ఆయనను తన ఆశ్రమమునకు ఆహ్వానించెను. భక్తికి తగిన సాదాసీదా భోజనమని తెలిసి, కందమూల ఫలములను ఆహారముగా సమర్పించెను.

Verse 435 (दोहा/सोरठा)

सरल कबित कीरति बिमल सोइ आदरहिं सुजान। सहज बयर बिसराइ रिपु जो सुनि करहिं बखान।।14(क)।। सो न होइ बिनु बिमल मति मोहि मति बल अति थोर। करहु कृपा हरि जस कहउँ पुनि पुनि करउँ निहोर।।14(ख)।। कबि कोबिद रघुबर चरित मानस मंजु मराल। बाल बिनय सुनि सुरुचि लखि मोपर होहु कृपाल।।14(ग)।। बंदउँ मुनि पद कंजु रामायन जेहिं निरमयउ। सखर सुकोमल मंजु दोष रहित दूषन सहित।।14(घ)।। बंदउँ चारिउ बेद भव बारिधि बोहित सरिस। जिन्हहि न सपनेहुँ खेद बरनत रघुबर बिसद जसु।।14(ङ)।। बंदउँ बिधि पद रेनु भव सागर जेहि कीन्ह जहँ। संत सुधा ससि धेनु प्रगटे खल बिष बारुनी।।14(च)।। बिबुध बिप्र बुध ग्रह चरन बंदि कहउँ कर जोरि। होइ प्रसन्न पुरवहु सकल मंजु मनोरथ मोरि।।14(छ)।।

సరళమైన కవితలో గానం చేయబడే ఆ పవిత్ర కీర్తిని సుజ్ఞానులు గౌరవిస్తారు; వారు సహజ వైరాన్ని మరచి, దానిని విని స్తుతిస్తారు. ఇది పవిత్రమైన మనస్సు లేకుండా సాధ్యపడదు; నా జ్ఞానం, బలం చాలా తక్కువ. ఓ హరి, కృప చూపండి, నేను మీ కీర్తిని గానం చేయగలను; పదే పదే నేను వేడుకుంటున్నాను. నేను, రఘువంశ ప్రభువు చరిత్రలో నిష్ణాతుడైన కవిని, హృదయ సరస్సులో హంసను, నా వినయపూర్వక ప్రార్థన విని, నా భక్తి చూసి, నాపై కృప చూపమని ప్రార్థిస్తున్నాను. నిర్మలమైన రామాయణాన్ని రచించిన ముని పాదాల కమలాలకు నమస్కరిస్తాను, అది చక్కెరలా, చాలా సున్నితమైనది, సుందరమైనది, అన్ని లోపాల నుండి విముక్తమైనది, అయినప్పటికీ ఇతరుల లోపాలను భరించేది. నాలుగు వేదాలకు నమస్కరిస్తాను, అవి సంసార సాగరంలో నౌకలలా; రఘువంశ ప్రభువు నిర్మల కీర్తిని వర్ణించే వారు కలలో కూడా దుఃఖాన్ని అనుభవించరు. బ్రహ్మ పాదాల ధూళికి నమస్కరిస్తాను, ఆయన సంసార సాగరాన్ని దాటదగినదిగా చేశారు; సాధువులకు అమృత చంద్రుడు, కామధేనువు ప్రత్యక్షమయ్యాయి, దుష్టుల విషం సముద్ర జలమైంది. దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, జ్ఞానులు, గ్రహాల పాదాలకు నమస్కరించి, అంజలి ఘటించి చెబుతున్నాను; మీరు ప్రసన్నులై నా అన్ని మనోరథాలను తీర్చండి.

Verse 436 (चौपाई)

राम चरित चिंतामनि चारू। संत सुमति तिय सुभग सिंगारू।। जग मंगल गुन ग्राम राम के। दानि मुकुति धन धरम धाम के।। सदगुर ग्यान बिराग जोग के। बिबुध बैद भव भीम रोग के।। जननि जनक सिय राम प्रेम के। बीज सकल ब्रत धरम नेम के।। समन पाप संताप सोक के। प्रिय पालक परलोक लोक के।। सचिव सुभट भूपति बिचार के। कुंभज लोभ उदधि अपार के।। काम कोह कलिमल करिगन के। केहरि सावक जन मन बन के।। अतिथि पूज्य प्रियतम पुरारि के। कामद घन दारिद दवारि के।। मंत्र महामनि बिषय ब्याल के। मेटत कठिन कुअंक भाल के।। हरन मोह तम दिनकर कर से। सेवक सालि पाल जलधर से।। अभिमत दानि देवतरु बर से। सेवत सुलभ सुखद हरि हर से।। सुकबि सरद नभ मन उडगन से। रामभगत जन जीवन धन से।। सकल सुकृत फल भूरि भोग से। जग हित निरुपधि साधु लोग से।। सेवक मन मानस मराल से। पावक गंग तंरग माल से।।

రామ చరిత్ర అనేది సుందరమైన చింతామణి, సాధువుల, జ్ఞానుల, సౌభాగ్యవతుల అలంకారం. రాముని కీర్తి అనేది ప్రపంచానికి మంగళాన్ని ఇచ్చే గుణాల గ్రామం, మోక్ష దాత, సంపద నిధి, ధర్మ ధామం. ఇది జ్ఞాన, వైరాగ్య, యోగాల సద్గురువు; సంసార భయంకర వ్యాధికి దేవతల వైద్యుడు. ఇది సీతారామ ప్రేమకు తల్లి, తండ్రి; అన్ని వ్రతాల, ధర్మాల, నియమాల విత్తనం. ఇది పాపాల, దుఃఖాల, శోకాల నాశకం; ఈ లోకం, పరలోకం రెండింటికీ ప్రియ రక్షకుడు. ఇది మంత్రి, వీర యోధుడు, నీతి రాజు; సముద్ర లోభాన్ని కలిగి ఉంచే కుంభం. ఇది కామ, క్రోధ, కలియుగ మలినత్వాల ఏనుగులను సంహరించే సింహం; ప్రభు సేవకుల హృదయ వనం. ఇది సత్కరించబడిన అతిథి, త్రిపురాంతకుని ప్రియతముడు; కోరికలను తీర్చే, భక్తుల దారిద్ర్యాన్ని నశింపజేసే మేఘం. ఇది ఇంద్రియ సర్పాన్ని నశింపజేసే మంత్ర మహామణి; నుదుటి నుండి కఠిన పాప చిహ్నాన్ని తొలగిస్తుంది. ఇది సూర్య కిరణాలతో మోహ అంధకారాన్ని తొలగిస్తుంది; సేవకుని పోషించే వరి, నీరు ఇచ్చే మేఘం. ఇది కల్పవృక్షంలా కోరిన వరాన్ని ఇస్తుంది; హరి, శివులకు సులభంగా సేవింపబడి, సుఖాన్ని ఇస్తుంది. ఇది మంచి కవి మనస్సు ఎగిరే శరత్ ఆకాశం; రామ భక్తుల జీవితం, సంపద. ఇది సకల పుణ్య ఫలాల సమృద్ధ భోగం; సాధువుల కోసం ప్రపంచ హితచింతకుడు. ఇది సేవకుని హృదయ సరస్సులో హంస; గంగా తరంగాలను శుద్ధి చేసే అగ్ని.

Verse 437 (चौपाई)

सप्त प्रबन्ध सुभग सोपाना। ग्यान नयन निरखत मन माना।। रघुपति महिमा अगुन अबाधा। बरनब सोइ बर बारि अगाधा।। राम सीय जस सलिल सुधासम। उपमा बीचि बिलास मनोरम।। पुरइनि सघन चारु चौपाई। जुगुति मंजु मनि सीप सुहाई।। छंद सोरठा सुंदर दोहा। सोइ बहुरंग कमल कुल सोहा।। अरथ अनूप सुमाव सुभासा। सोइ पराग मकरंद सुबासा।। सुकृत पुंज मंजुल अलि माला। ग्यान बिराग बिचार मराला।। धुनि अवरेब कबित गुन जाती। मीन मनोहर ते बहुभाँती।। अरथ धरम कामादिक चारी। कहब ग्यान बिग्यान बिचारी।। नव रस जप तप जोग बिरागा। ते सब जलचर चारु तड़ागा।। सुकृती साधु नाम गुन गाना। ते बिचित्र जल बिहग समाना।। संतसभा चहुँ दिसि अवँराई। श्रद्धा रितु बसंत सम गाई।। भगति निरुपन बिबिध बिधाना। छमा दया दम लता बिताना।। सम जम नियम फूल फल ग्याना। हरि पत रति रस बेद बखाना।। औरउ कथा अनेक प्रसंगा। तेइ सुक पिक बहुबरन बिहंगा।।

దీని ఏడు కాండలు సుందరమైన మెట్లు; జ్ఞాన నేత్రం వాటిని చూస్తే మనస్సు ఆశ్చర్యంతో నిండుతుంది. రఘుపతి మహిమ అన్ని గుణాలకు, అన్ని పరిమితులకు అతీతం; దానిని నేను వీలైనంత వరకు వర్ణిస్తాను, అయినప్పటికీ అది సముద్రంలా అగాధం. రామ సీతల కీర్తి నీరు, అమృతంలా ఉంది; దానిలో ఆనందించే ఉపమానాలు మనస్సుకు ఆహ్లాదం కలిగిస్తాయి. సాంద్రమైన, సుందరమైన చౌపాయిలు కమలాలలా; సుందరమైన పద్ధతులు అందమైన గులకలో ముత్యాలలా. సోరఠ, సుందరమైన దోహాలు అనేక రంగుల కమలాలలా సరస్సును అలంకరిస్తాయి. అనుపమైన అర్థం, సుందరమైన భాష పుప్పొడి, పూల సుగంధంలా ఉన్నాయి. పుణ్య సంచయం అందమైన తేనెటీగల మాల; జ్ఞాన, వైరాగ్య, విచారాలు హంసలు. ధ్వని, కావ్య గుణాలు అనేక రకాల చేపలలా, మనస్సుకు ఆకర్షణీయంగా ఉన్నాయి. అర్థం, ధర్మం, కామం మొదలైన పురుషార్థాలను జ్ఞాన, విజ్ఞాన విచారంతో వర్ణిస్తాను. నవ రసాలు, జపం, తపస్సు, యోగం, వైరాగ్యం అన్నీ జలచరాలతో నిండిన సుందరమైన చెరువులు. పుణ్యవంతులైన సాధువుల నామ, గుణ గానం నీటిలో విచిత్రమైన పక్షులలా ఉంది. సాధు సభ నాలుగు వైపులా వ్యాపించి ఉంది; శ్రద్ధ వసంత ఋతువులా గానం చేస్తుంది. వివిధ విధానాలలో భక్తి వర్ణన క్షమ, దయ, దమన లతల మండపం. వ్రతాలు, నియమాలు, పుష్పాలు, జ్ఞాన ఫలాలు; ప్రభువులో ప్రేమ, ఆనందం, వేదాలు వర్ణిస్తాయి. అనేక ఇతర కథలు, ప్రసంగాలు అనేక రంగుల చిలుకలు, ఇతర పక్షులలా ఉన్నాయి.

Verse 438 (चौपाई)

सुनि राजा अति अप्रिय बानी। हृदय कंप मुख दुति कुमुलानी।। चौथेंपन पायउँ सुत चारी। बिप्र बचन नहिं कहेहु बिचारी।। मागहु भूमि धेनु धन कोसा। सर्बस देउँ आजु सहरोसा।। देह प्रान तें प्रिय कछु नाही। सोउ मुनि देउँ निमिष एक माही।। सब सुत प्रिय मोहि प्रान कि नाईं। राम देत नहिं बनइ गोसाई।। कहँ निसिचर अति घोर कठोरा। कहँ सुंदर सुत परम किसोरा।। सुनि नृप गिरा प्रेम रस सानी। हृदयँ हरष माना मुनि ग्यानी।। तब बसिष्ट बहु निधि समुझावा। नृप संदेह नास कहँ पावा।। अति आदर दोउ तनय बोलाए। हृदयँ लाइ बहु भाँति सिखाए।। मेरे प्रान नाथ सुत दोऊ। तुम्ह मुनि पिता आन नहिं कोऊ।।

రాజు అసహ్యకరమైన మాటలు విని, అతని హృదయం కంపించింది, ముఖ తేజస్సు మసకబారింది. నాకు నలుగురు కుమారులు లభించారు; బ్రాహ్మణుని మాటలను పరిగణించలేదు. భూమి, ఆవులు, సంపద, నిధులు అడగండి; నేను ఈ రోజు సంతోషంగా అన్నీ ఇస్తాను. నా శరీరం, ప్రాణం కంటే ప్రియమైనది మరొకటి లేదు; అది కూడా, ఓ మునీంద్రా, నేను ఒక్క క్షణంలో ఇస్తాను. నా అన్ని కుమారులు నా ప్రాణాలకు సమానంగా ప్రియమైనవారు; ఓ ప్రభూ, రాముని ఇవ్వడం సరైనది కాదు. ఆ రాక్షసుడెక్కడ, అత్యంత భయంకరమైన, కఠినమైనవాడు? ఈ సుందర కుమారుడు, పరమ కిశోరుడెక్కడ? రాజు మాటలలో ప్రేమ రసం నిండి ఉండటం విని, జ్ఞానియైన ముని హృదయంలో ఆనందం పొందాడు. అప్పుడు వశిష్ఠుడు అనేక విషయాలు వివరించాడు, రాజు సందేహం నశించింది. గొప్ప గౌరవంతో ఇద్దరు కుమారులను పిలిచాడు; వారిని హృదయంలో చేర్చుకుని అనేక విధాలుగా బోధించాడు. నా ప్రభూ, మీ ఇద్దరు కుమారులు నా ప్రాణాలు; మీరే నా తండ్రి, ఓ మునీంద్రా; వేరొకరు లేరు.

Verse 439 (चौपाई)

अरुन नयन उर बाहु बिसाला। नील जलज तनु स्याम तमाला।। कटि पट पीत कसें बर भाथा। रुचिर चाप सायक दुहुँ हाथा।। स्याम गौर सुंदर दोउ भाई। बिस्बामित्र महानिधि पाई।। प्रभु ब्रह्मन्यदेव मै जाना। मोहि निति पिता तजेहु भगवाना।। चले जात मुनि दीन्हि दिखाई। सुनि ताड़का क्रोध करि धाई।। एकहिं बान प्रान हरि लीन्हा। दीन जानि तेहि निज पद दीन्हा।। तब रिषि निज नाथहि जियँ चीन्ही। बिद्यानिधि कहुँ बिद्या दीन्ही।। जाते लाग न छुधा पिपासा। अतुलित बल तनु तेज प्रकासा।।

అతని కళ్ళు ఎర్రగా, వక్షస్థలం, భుజాలు విశాలంగా ఉన్నాయి; అతని శరీరం నీలోత్పలంలా నీలిరంగులో, తమాల వృక్షంలా నల్లగా ఉంది. అతను నడుము చుట్టూ పసుపు వస్త్రం కట్టుకున్నాడు; రెండు చేతులలో సుందరమైన విల్లు, బాణాలు ఉన్నాయి. ఇద్దరు సోదరులు, నల్లని, తెల్లని వారు, సుందరులు; విశ్వామిత్రుడు గొప్ప నిధిని పొందాడు. ప్రభువు బ్రాహ్మణ్య దేవుడని నేను తెలుసుకున్నాను; ఓ ప్రభూ, మీరు ఎప్పుడూ నా తండ్రి. వారు వెళ్తుండగా, ముని వారికి మార్గం చూపాడు; తాడక విషయం విని, ఆమె కోపంతో పరుగెత్తింది. ఒకే బాణంతో అతను ఆమె ప్రాణాలను హరించాడు; ఆమె దీనురాలని తెలుసుకుని, తన స్వంత పదాన్ని ఇచ్చాడు. అప్పుడు ముని తన హృదయంలో తన ప్రభువును గుర్తించాడు; అతనికి జ్ఞానాన్ని, విద్యా నిధిని ఇచ్చాడు. అప్పటి నుండి అతనికి ఆకలి, దాహం అనిపించలేదు; అతని శరీరానికి అసమాన బలం, తేజస్సు ప్రకాశించింది.