Sarga 17
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
अयोध्याकाण्ड
అయోధ్యాకాండంలోని 17వ సర్గంలో శ్రీరాముడు రథారూఢుడై రాజమార్గం వెంట ప్రయాణిస్తాడు. ఆనందోత్సాహాలతో సహచరులు తోడుంటారు; ఆయనను దర్శించేందుకు అయోధ్య ప్రజలు గుంపులుగా చేరుతారు. నగరం, రాజవీధి మంగళాలంకారాలతో విరాజిల్లుతాయి—ధ్వజపతాకలు, ధూప-అగరు సువాసనలు, చందనం మరియు పరిమళ ద్రవ్యాల కుప్పలు, పట్టు వస్త్రాలు, ముత్యాలు-స్ఫటిక వస్తువులు, పుష్పాలు, నైవేద్యాలు—దేవమార్గంలా పవిత్రమైన నగరయాగక్షేత్రంలా కనిపిస్తుంది. సింహాసనారూఢుడై ప్రజల మధ్య సాగుతున్న రాముని దర్శనమే శరీరావసరాలకన్నా మించిన తృప్తి ఇస్తుందని పౌరులు ఆకాంక్షను వ్యక్తం చేస్తారు; రాజధర్మం ఇక్కడ నైతిక-సౌందర్య ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది. రాముడు ఆశీర్వాదాలు, స్తోత్రాలు వింటూనే స్థిరచిత్తుడై, సంయమంతో, అంతర్ముఖ విరక్తితో ముందుకు సాగుతాడు. ప్రతి ఒక్కరిని వారి స్థానం మేరకు గౌరవిస్తూ ప్రయాణం కొనసాగిస్తాడు. ధర్మం-కరుణల మాధుర్యమైన ఆకర్షణ వల్ల చూసేవారి కన్ను, మనసు ఆయననుంచి తొలగవు; అన్ని వర్ణాలవారిపట్ల, అన్ని వయసులవారిపట్ల ఆయన సమదయ స్పష్టమవుతుంది. ప్రదక్షిణాచారాన్ని పాటిస్తూ—తీర్థసంధులు, దేవాలయమార్గాలు, స్మారకాలు, చైత్యస్థానాలను కుడివైపు ఉంచుతూ—ఆయన రాజనివాసానికి చేరుతాడు; దాని గోపురశిఖరాలు మేఘాలు, కైలాసశిఖరాలు, తెల్లని విమానాల్లా ఉపమించబడతాయి. కాపలాదారులున్న ప్రాంగణాలను దాటి అనుచరులను విడిచిపెట్టి, తండ్రికి సమీపంలోని అంతఃపురంలో ప్రవేశిస్తాడు; బయట వేచిచూస్తున్న జనసమూహం ఆయన పునర్దర్శనాన్ని సముద్రం చంద్రోదయాన్ని ఎదురుచూసినట్లు ఎదురుచూస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः ।पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम् ॥१॥अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम् ।
అప్పుడు రాముడు ఆనందితమైన సుహృజ్జనులతో కలిసి రథమును అధిరోహించాడు. శ్రీమాన్ రాముడు ఆ నగరాన్ని చూచెను—పతాకా ధ్వజాలతో అలంకృతమై, మహార్హ అగరు ధూపసువాసనతో పరిమళించుచు, నానాజనసమూహాలతో కిటకిటలాడుచుండెను।
Verse 2
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ॥२॥राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम् ।
రాముడు రాజమార్గమున నడిచెను; ఆ మార్గము అగరు ధూపసువాసనతో పరిమళించుచు, మేఘసదృశమైన తెల్లని గృహములతో శోభిల్లుచుండెను.
Verses 3-5
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः ॥३॥उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च ।अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि ॥४॥शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम् ।संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥५॥
శ్రేష్ఠ చందనం, అగరు గుట్టలతో, ఉత్తమ సుగంధ ద్రవ్యాలతో, తెల్లని క్షౌమవస్త్రాల కట్టలతో ఆ రాజమార్గం సుసజ్జితమై ఉండెను. కలంకరహిత ముత్యాలు, ఉత్తమ స్ఫటిక వస్తువుల కాంతితో అది మెరిసింది; మార్గం విశాలమై నిర్బంధం లేకుండా, నానావిధ పుష్పాలు మరియు రకరకాల భక్ష్యాలతో కప్పబడి ఉండెను॥
Verse 6
ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथं यथा ।दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगरुचन्दनैः ॥६॥नानामाल्योपगंधैश्च सदाऽभ्यर्चितचत्वरम् ।
అతడు ఆ రాజమార్గాన్ని చూచెను—అది ఆకాశంలోని దేవమార్గంలా అనిపించింది. అక్కడి చౌరస్తాలు దధి, అక్షతలు, హవి, లాజలు, ధూపం, అగరు, చందనం, అలాగే నానావిధ మాలలు మరియు సుగంధాలతో నిత్యం అర్చింపబడుతూ ఉండెను॥
Verse 7
अशीर्वादान्बहून् शृण्वन्सुहृद्भिस्समुदीरितान् ॥७॥यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान्ययौ ।
అతడు సుహృదులు పలికిన అనేక ఆశీర్వచనాలను వింటూ, అందరినీ యథోచితంగా సత్కరించి ముందుకు సాగెను।
Verse 8
पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ॥८॥अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय ।
“ఈ రోజు అభిషిక్తుడవై, పితామహులు ప్రపితామహులు ఆచరించిన అదే మార్గాన్ని స్వీకరించి రాజ్యాన్ని పాలించి రక్షించు।”
Verse 9
यथास्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः ॥९॥ततस्सुखतरं रामे वत्स्यामस्सति राजनि ।
“మమ్మల్ని మా తండ్రి మరియు సమస్త పితామహులు ఎలా పోషించారో, అలాగే రాముడు రాజుగా ఉన్నప్పుడు మేము మరింత సుఖంగా నివసిస్తాము।”
Verse 10
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ॥१०॥यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ।
“ఈ రోజు మనకు భోజనమే చాలును; జీవన పరమార్థములూ తృప్తికరమగును—రాజ్యంలో స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితుడైన రాముడు శోభాయాత్రగా బయలుదేరుటను మనము చూచినయెడల.”
Verse 11
अतो हि नः प्रियतरं नान्यत्किञ्चिद्भविष्यति ॥११॥यथाऽभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ।
కాబట్టి మాకు అమితతేజస్సు గల శ్రీరాముని రాజ్యాభిషేకం కన్నా ప్రియమైనది మరొకటి ఏదీ ఉండదు।
Verse 12
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाश्शुभाः ॥१२॥आत्मसम्पूजनीश्शृण्वन्ययौ रामो महापथम् ।
సుహృదులు పలికిన ఈయూ ఇతరమయిన శుభవాక్యములను—తనను స్తుతించి గౌరవించునవాటిని—వింటూనే రాముడు నిరాసక్తుడై మహాపథమున సాగిపోయెను।
Verse 13
न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ॥१३॥नर श्शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे ।
రాఘవుడు ముందుకు వెళ్లిపోయిన తరువాత కూడా, ఆ నరశ్రేష్ఠుని నుండి ఎవ్వరూ తమ మనస్సును—అంతేకాదు కళ్లనైనా—తిప్పుకోలేకపోయారు।
Verse 14
यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति ॥१४॥निन्दित स्सर्वल्लोकेषु स्वात्माऽप्येनं विगर्हते ।
ఎవడు రాముని దర్శించడు, లేదా ఎవడిని రాముడు దర్శించడు, వాడు సమస్త లోకాలలో నిందితుడవుతాడు; అతని స్వంత అంతఃకరణమే అతనిని గర్హిస్తుంది।
Verse 15
सर्वेषु हि स धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ॥१५॥चतुर्णां हि वयः स्थानां तेन ते तमनुव्रताः ।
ఆ ధర్మాత్ముడు నాలుగు వర్ణాల వారందరిపట్ల, అలాగే వయస్సు యొక్క నాలుగు ఆశ్రమస్థితుల పట్ల కూడా కరుణ చూపుతాడు; అందువల్ల ప్రజలు అతనికి అనువర్తులయ్యారు।
Verse 16
चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यान्यायतनानि च ॥१६॥प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपते स्सुतः ।
రాజకుమారుడు చౌరస్తాలు, దేవమార్గాలు, చైత్యాలు మరియు దేవాలయాలను కుడివైపున ఉంచి భక్తిపూర్వకంగా ప్రదక్షిణ చేస్తూ ముందుకు సాగాడు।
Verses 17-19
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः ॥१७॥प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः ।आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः ॥१८॥वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः ।तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम् ॥१९॥राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ।
రత్నజాలములతో సుసజ్జితమై విస్తార గృహములతో శోభించే, భూమిపై మహేంద్రసదనమువలె ఉన్న ఆ పితృప్రాసాదములో రాజపుత్రుడు రాముడు శ్రీతేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ప్రవేశించెను.
Verse 20
स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः ॥२०॥पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः ।
ధనుర్ధారులచే రక్షింపబడిన మూడు ప్రాంగణములను రాముడు అశ్వారూఢుడై దాటి, మిగిలిన రెండు ప్రాంగణములలో నరోత్తముడు పాదచారిగా ముందుకు సాగెను.
Verse 21
स सर्वा स्समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्यगात् ॥२१॥
దశరథనందనుడు రాముడు సమస్త కక్ష్యలను దాటి, తనతో వచ్చిన వారందరినీ తిరిగి పంపి, శుద్ధాంతము—అంతఃపురంలోని అంతర్గృహమునకు—ప్రవేశించెను.
Verse 22
तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जन स्स सर्वो मुदितो नृपात्मजे ।प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसस्सरित्पतिः ॥२२॥
ఆ సమయంలో రాజకుమారుడు తండ్రి సన్నిధిలో ప్రవేశించగానే ప్రజలందరూ పరమానందంతో ఉల్లసించారు. ఆయన మళ్లీ బయటకు రావడాన్ని వారు ఎదురుచూశారు—సముద్రం చంద్రోదయాన్ని ఎదురుచూసినట్లుగా॥
Inside Sarga 17
Voices in this sarga
- Ayodhya citizens (collective voice)
- Rama (non-discursive presence; receives blessings)
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict-choice, the pivotal action is Rāma’s disciplined public conduct: he receives intense civic adoration and praise yet remains steady, honors people appropriately, and proceeds with ritual and social propriety—modeling restraint and legitimacy expected of an heir.
The citizens articulate kingship as a moral good—seeing a righteous ruler enthroned is portrayed as a supreme human fulfillment—while the narrative frames true excellence as compassion toward all and inner composure even when celebrated.
The sarga maps Ayodhyā’s sacred-urban infrastructure: the royal highway, worshipped crossroads, temple-roads, monuments (caitya), shrines (āyatana), the multi-courtyard palace complex, and the inner apartments—presented through ritual details (incense, offerings, circumambulation etiquette).
Ask anything about Sarga 17 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
