
Droṇasya raudra-prayogaḥ (Droṇa’s intensified assault and the Pāṇḍava response)
Upa-parva: Droṇa-vadha (Contextual Arc: Droṇa’s battlefield onslaught and containment attempts)
Saṃjaya reports that the Pāṇḍavas, unsettled by Droṇa’s effective strikes against chariots, horses, elephants, and warriors, initially fail to contain him. Yudhiṣṭhira then instructs Dhṛṣṭadyumna and Arjuna to restrain Droṇa from all sides, prompting a broad convergence of allied leaders (including Bhīma, Abhimanyu, Ghaṭotkaca, the twins, the Matsyas, the sons of Drupada, the Draupadeyas, Sātyaki, and others). Droṇa, angered, increases operational ferocity: he moves rapidly across unit-types, projects dense missile volleys, and generates overwhelming battlefield sound—chariot rumble, bowstring snap, and collective cries—producing fear-driven dispersal and re-aggregation among troops. The narration emphasizes the visible and auditory theatre of war (standards, dust-cloud imagery, thunder-like noise) alongside tactical outcomes (heavy casualties, disrupted formations). The chapter closes with a victory-cry from the Pāṇḍavas after the fall of the ācārya in battle, framed as a seismic, morale-shifting event observed even by non-human witnesses within the epic’s cosmological register.
Chapter Arc: भीष्म के पतन के बाद कौरव-सभा में शोक और भय के बीच एक ही प्रश्न गूंजता है—अब सेनापति कौन? उसी क्षण द्रोणाचार्य का नाम उठता है, और युद्ध का भाग्य एक नए हाथ में सौंपा जाने लगता है। → दुर्योधनमुख नरेश द्रोण का सेनापति-पद पर अभिषेक करते हैं (जैसे देवताओं ने स्कन्द का किया था)। द्रोण अपनी प्रतिज्ञा और नीति स्पष्ट करते हैं—पाण्डवों को युद्ध में जकड़कर विजय की दिशा में ले जाना; पर साथ ही वे धृष्टद्युम्न को न मारने का वचन देते हैं, क्योंकि उसे वे अपने ही वध के लिए नियत मानते हैं। दोनों सेनाएँ व्यूहों में उतरती हैं; पाण्डव-सेना का क्रौंचव्यूह युधिष्ठिर द्वारा रचा हुआ दिखता है, और द्रोण उसे भेदने/विक्षुब्ध करने को अग्रसर होते हैं। → रणभूमि में द्रोण का प्रचण्ड पराक्रम फूट पड़ता है—वे धृष्टद्युम्न पर इन्द्रवत् बाण-वर्षा करते हैं, पाण्डवों और उनके सहायक राजाओं को सिंह की भाँति बार-बार तितर-बितर करते हैं, और अपनी सेना को स्थिर कर निर्णायक दबाव बनाते हैं। → कौरव पक्ष में नया उत्साह और मनोबल स्थापित होता है—कर्ण के उभार/उपस्थिति से भीष्म-वध का शोक हल्का पड़ता है और राजाओं में ‘विशोक’ भाव आता है। पाण्डव पक्ष पर द्रोण की रणनीति और शर-वृष्टि का भार बढ़ता है, युद्ध का स्वरूप भीष्म-युग से द्रोण-युग में बदल जाता है। → द्रोण की प्रतिज्ञा (धृष्टद्युम्न को न मारना) और फिर भी उसी पर केन्द्रित आक्रमण—यह विरोधाभास अगले संघर्षों में किस प्रकार निर्णायक मोड़ बनेगा, और कौन-सा उपाय द्रोण को रोकेगा?
Verse 1
अपन का छा | अकाल सप्तमो<्ध्याय: द्रोणाचार्यका सेनापतिके पदपर अभिषेक
द्रोण उवाच—वेदं षडङ्गं वेदाहमर्थविद्यां च मानवीम् । त्र्यम्बकादथ चास्त्राणि शस्त्राणि विविधानि च ॥
Verse 2
ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्धिर्जयकाड्क्षिभि: । चिकीर्षुस्तानहं सर्वान् योधयिष्यामि पाण्डवान्
ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः । चिकीर्षुस्तानहं सर्वान् योधयिष्यामि पाण्डवान् ॥
Verse 3
पार्षत॑ तु रणे राजन् न हनिष्ये कथंचन । स हि सृष्टी वधार्थाय ममैव पुरुषर्षभ:
पार्षतं तु रणे राजन् न हनिष्ये कथञ्चन। स हि सृष्टो वधार्थाय ममैव पुरुषर्षभः॥
Verse 4
योधयिष्यामि सैन्यानि नाशयन् सर्वसोमकान् । नच मां पाण्डवा युद्धे योधयिष्यन्ति हर्षिता:
योधयिष्यामि सैन्यानि नाशयन् सर्वसोमकान्। न च मां पाण्डवा युद्धे योधयिष्यन्ति हर्षिताः॥
Verse 5
संजय उवाच स एवमभ्यनुज्ञातश्षक्रे सेनापतिं ततः । द्रोणं तव सुतो राजन् विधिदृष्टेन कर्मणा
सञ्जय उवाच। स एवमभ्यनुज्ञातः शक्रेण सेनापतिं ततः। द्रोणं तव सुतो राजन् विधिदृष्टेन कर्मणा॥
Verse 6
अथाभिषिषिचुद्रोंणं दुर्योधनमुखा नृपा: । सैनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखा: सुरा:
अथाभिषिषिचुर्द्रोणं दुर्योधनमुखा नृपाः। सैनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखाः सुराः॥
Verse 7
ततो वादित्रघोषेण शड्खानां च महास्वनै: । प्रादुरासीत् कृते द्रोणे हर्ष: सेनापतौ तदा,उस समय वाद्योंके घोष तथा शंखोंकी गम्भीर ध्वनिके साथ द्रोणाचार्यके सेनापति बना लिये जानेपर सब लोगोंके हृदयमें महान् हर्ष प्रकट हुआ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणपराक्रमे सप्तमो5ध्याय: ।।
ततो वादित्रघोषेण शङ्खानां च महास्वनैः। प्रादुरासीत्कृते द्रोणे हर्षः सेनापतौ तदा॥
Verse 8
ततः पुण्याहघोषेण स्वस्तिवादस्वनेन च । संस्तवैर्गीतशब्दैश्व सूतमागधवन्दिनाम्
सञ्जय उवाच—ततः पुण्याहघोषैः स्वस्तिवादस्वनैश्च, सूतमागधवन्दिनां संस्तवैर्गीतशब्दैश्च, पुण्याहवाचनैः स्वस्तिवाचनैश्च, श्रेष्ठब्राह्मणानां जयजयकारनिनादैश्च, नर्तकीनां नृत्यैश्च—द्रोणाचार्यं विधिवत् सत्कृत्य कौरवाः मनसा मेनिरे, ‘इदानीं पाण्डवाः पराजितप्रायाः’ इति।
Verse 9
जयशब्दे्द्धिजाग्रयाणां सुभगानर्तितिस्तथा | सत्कृत्य विधिना द्रोणं मेनिरे पाण्डवाञ्जितान्
सञ्जय उवाच—श्रेष्ठब्राह्मणानां जयशब्दैः सुभगनर्तनैश्च सह, कौरवाः द्रोणं विधिना सत्कृत्य, तं सम्यगर्चयित्वा मेनिरे—पाण्डवाः जिताः इति।
Verse 10
सैनापत्यं तु सम्प्राप्प भारद्वाजो महारथ: । युयुत्सु्व्यूह् सैन्यानि प्रायात् तव सुतैः सह
सञ्जय उवाच—सैनापत्यं तु सम्प्राप्य भारद्वाजो महारथः द्रोणः, युयुत्सुः, सैन्यानि व्यूह्य, तव सुतैः सह राजन् युद्धाय प्रायात्।
Verse 11
सिन्धुराज जयद्रथ, कलिंगनरेश और आपके पुत्र विकर्ण--ये तीनों उनके दक्षिण पार्वका आश्रय ले कवच बाँधकर खड़े हुए
सञ्जय उवाच—सिन्धुराजो जयद्रथः कलिङ्गाधिपतिश्च, तव पुत्रो विकर्णश्च—एते त्रयः दक्षिणपार्श्वमाश्रित्य कवचानि बद्ध्वा स्थिरा बभूवुः।
Verse 12
प्रपक्ष: शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हपसादिभि: । ययौ गान्धारकै: सार्थ विमलप्रासयोधिभि:
सञ्जय उवाच—तेषां प्रपक्षः शकुनिः, गान्धारकैः सार्धं प्रवरैर्हपसादिभिः, विमलप्रासयोधिभिः सह ययौ; गान्धारराजः स दक्षिणपार्श्वं बलयितुं तत्र न्यविशत्।
Verse 13
सैन्धवश्नलृ कलिड्रश्न विकर्णश्र॒ तवात्मज: । दक्षिण पाश्वमास्थाय समतिष्ठन्त दंशिता:
सञ्जय उवाच—सैन्धवः शल्यः कलिङ्गराजश्च विकर्णश्च तवात्मजेन सह दक्षिणपार्श्वमास्थाय सन्नद्धा दंशिताः समतिष्ठन्। वामपक्षं तु कृपः कृतवर्मा चित्रसेनो विविंशतिश्च दुःशासनमुखा यत्ताः सावधानं परिरक्षन्ति स्म; एवं द्रोणव्यूहः उभयतः कृतनिश्चयैः रक्षकैः सुरक्षितोऽभवत्।
Verse 14
तेषां प्रपक्षा: काम्बोजा: सुदक्षिणपुर:सरा: । ययुरश्वैर्महावेगै: शकाश्न यवनै: सह
सञ्जय उवाच—तेषां प्रपक्षाः काम्बोजाः सुदक्षिणपुरःसराः। शकैः सह यवनैश्चैव महावेगैरश्वैः समारूढा युद्धायाभ्यपतन्।
Verse 15
मद्रास्त्रिगर्ता: साम्बष्ठा: प्रतीच्योदीच्यमालवा: । शिबय: शूरसेनाश्व शूद्राश्न मलदै: सह
सञ्जय उवाच—मद्रास्त्रिगर्ताः साम्बष्ठाः प्रतीच्योदीच्यमालवाः। शिबयः शूरसेनाश्च शूद्राश्च मलदैः सह॥
Verse 16
सौवीरा: कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्ष सर्वश: । तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्थ पृष्ठत:
सञ्जय उवाच—सौवीराः कितवाः प्राच्याः दाक्षिणात्याश्च सर्वशः। तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रं तु पृष्ठतः समवायेनाभ्ययुः॥
Verse 17
हर्षयन्तः स्वसैन्यानि ययुस्तव सुतैः सह । मद्र, त्रिगर्त, अम्बष्ठ, प्रतीच्य, उदीच्य, मालव, शिबि, शूरसेन, शूद्र, मलद, सौवीर, कितव, प्राच्य तथा दाक्षिणात्य वीर--ये सब-के-सब आपके पुत्र दुर्योधनको आगे करके सूतपुत्र कर्णके पृष्ठभागमें रहकर अपनी सेनाओंको हर्ष प्रदान करते हुए आपके पुत्रोंके साथ चले ।।
सञ्जय उवाच—हर्षयन्तः स्वसैन्यानि ययुस्तव सुतैः सह। मद्रास्त्रिगर्ता अम्बष्ठाः प्रतीच्योदीच्यमालवाः॥ शिबयः शूरसेनाश्च शूद्राश्च मलदैः सह। सौवीराः कितवाः प्राच्याः दाक्षिणात्याश्च वीर्यवान्॥ तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्य पृष्ठतः। समवायेनाभ्ययुः सर्वे स्वबलानि प्रमोदयन्॥ प्रवरश्च सर्वयोधानां बलेषु बलमादधत्॥
Verse 18
तस्य दीप्तो महाकाय: स्वान्यनीकानि हर्षयन्
सञ्जय उवाच—स दीप्तो महाकायः स्वान्यनीकानि हर्षयन् रणमध्यें तेजसा प्रज्वलन् स्वपक्षस्य धैर्यं पराक्रमं च समदीपयत्।
Verse 19
न भीष्मव्यसनं कश्रिद् दृष्टया कर्णममन्यत
सञ्जय उवाच—कर्णं दृष्ट्वा न कश्चिद् भीष्मव्यसनं निर्णायकममन्यत; तस्य पतनं न तेषां कौरवकार्यस्यान्त इवाभात्, कर्णसन्निधानेन पुनरुत्थापितो हि तेषां विश्वासः।
Verse 20
हृष्टाश्ष बहवो योधास्तत्राजल्पन्त वेगत:
सञ्जय उवाच—तत्र बहवो योधा हृष्टाः वेगतः शीघ्रं प्रलपन्त स्म; रणतापवेगसमुत्थं तेषां वाक्यप्रवाहं बभूव।
Verse 21
कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान् सवासवान्
सञ्जय उवाच—कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान् सवासवान्; तस्य पराक्रमः स्वर्गीयमपि क्रमं स्पर्धयितुमिवाभात्।
Verse 22
भीष्मेण तु रणे पार्था: पालिता बाहुशालिना
सञ्जय उवाच—भीष्मेण तु रणे पार्थाः पालिता बाहुशालिना; एकस्य महावीरस्य रक्षणेनैव युद्धगतिर्नियतिमिव प्राप्नोत्।
Verse 23
एवं ब्रुवन्तस्तेडन्योन्यं हृष्टरूपा विशाम्पते
एवं ब्रुवन्तस्तेऽन्योन्यं हृष्टवदना विशाम्पते । प्रजानाथ! राधानन्दनं कर्णं प्रशंसन्तः पूजयन्तश्च युद्धाय निर्ययुः । तदा द्रोणाचार्येणास्माकं सेनया शकटव्यूहः कृतः ॥
Verse 24
राधेयं पूजयन्तश्न प्रशंसन्तश्न निर्ययु: । अस्माकं शकटबव्यूहो द्रोणेन विहितो&$भवत्
राधेयं पूजयन्तश्च प्रशंसन्तश्च निर्ययुः । अस्माकं शकटव्यूहो द्रोणेन विहितोऽभवत् प्रजानाथ ॥
Verse 25
परेषां क्रौज्च एवासीदू व्यूहो राजन् महात्मनाम् । प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत
परेषां क्रौञ्च एवासीद् व्यूहो राजन् महात्मनाम् । प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत ॥
Verse 26
राजन! हमारे महामनस्वी शत्रुओंकी सेनाका क्रौंचव्यूह दिखायी देता था। भारत! धर्मराज युधिष्ठिरने स्वयं ही प्रसन्नतापूर्वक उस व्यूहकी रचना की थी ।।
राजन्! क्रौञ्चव्यूहोऽभवत् परेषां महात्मनाम् । भारत! धर्मराजेन युधिष्ठिरेण प्रीत्या स्वयमेव विहितः ॥ व्यूहप्रमुखतस्तेषां तस्थतुः पुरुषर्षभौ । वानरध्वजमुच्छ्रित्य विष्वक्सेनधनंजयौ ॥
Verse 27
ककुदं सर्वसैन्यानां धाम सर्वधनुष्मताम् । आदित्यपथग: केतु: पार्थस्यामिततेजस:
ककुदं सर्वसैन्यानां धाम सर्वधनुष्मताम् । आदित्यपथगः केतुः पार्थस्यामिततेजसः ॥
Verse 28
यथा प्रज्वलित: सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम्
सञ्जय उवाच—यथा युगान्ते प्रज्वलितः सूर्यः वसुन्धरां दहति, तथैव तत्र रणभूमौ महाबलस्य सैन्यस्य वेगः सर्वभेदान् भस्मीकृत्य निराश्रयं जगत् इवाकरोत्।
Verse 29
योधानामर्जुन: श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम्
सञ्जय उवाच—योधानामर्जुनः श्रेष्ठो धनुषां वरं गाण्डीवम्।
Verse 30
वासुदेवश्व भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम् । समस्त योद्धाओंमें अर्जुन श्रेष्ठ है, धनुषोंमें गाण्डीव श्रेष्ठ है, सम्पूर्ण चेतन सत्ताओंमें सच्चिदानन्दघन वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण श्रेष्ठ हैं और चक्रोंमें सुदर्शन श्रेष्ठ है ।।
सञ्जय उवाच—भूतानां वासुदेवः श्रेष्ठः, चक्राणां च सुदर्शनम्। योधानामर्जुनः श्रेष्ठो धनुषां वरं गाण्डीवम्॥ एतानि चत्वारि तेजांसि वहन् श्वेतहयः रथः शत्रूणामग्रे कालचक्रमिवोद्यतं तस्थौ। एवं तौ महात्मानौ कृष्णार्जुनौ स्वसेनाग्रे विराजताम्।
Verse 31
परेषामग्रतस्तस्थौ कालचक्रमिवोद्यतम् | एवं तौ सुमहात्मानौ बलसेनाग्रगावुभौ
सञ्जय उवाच—परेषामग्रतः स रथः कालचक्रमिवोद्यतं तस्थौ। एवं तौ सुमहात्मानौ कृष्णार्जुनौ बलसेनाग्रगावुभौ विराजताम्।
Verse 32
तावकानां मुखे कर्ण: परेषां च धनंजय: । ततो जयाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ
सञ्जय उवाच—तावकानां मुखे कर्णः परेषां च धनञ्जयः। ततो जयाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ समीयतुः।
Verse 33
ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे
ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे, रणभूमौ क्षणेनैव प्रवृत्तिरन्यथा बभूव; शीघ्रवेगेन कर्माणि निर्णायकदिशं जग्मुः, धर्मसंकटे युद्धस्य।
Verse 34
आर्तनादेन घोरेण वसुधा समकम्पत । तदनन्तर सहसा महारथी द्रोणाचार्य आगे बढ़े। फिर तो भयंकर आर्तनादके साथ सारी पृथ्वी काँप उठी ।।
आर्तनादेन घोरेण वसुधा समकम्पत। तदनन्तरं सहसा महारथी द्रोणाचार्योऽग्रतोऽभवत्॥ ततस्तुमुलमाकाशमावृणोत् सदिवाकरम्। अनभ्रेऽपि च द्यौः प्रचण्डवातोद्धूतं रजः समुत्थितम्, कौशेयनिकरोपमं, सूर्यसहितं समग्रं नभोऽच्छादयामास। मेघाभावेऽपि ततो मांस-रुधिर-अस्थीनां वर्षा प्रववृते—युद्धाधर्मस्य दारुणं निमित्तम्।
Verse 35
वातोद्धूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम् । ववर्ष द्यौरनभ्रापि मांसास्थिरुधिराण्युत
वातोद्धूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम्। ववर्ष द्यौरनभ्रापि मांसास्थिरुधिराण्युत॥ अनभ्रेऽपि नभसि प्रचण्डवातेनोत्थितं रजः सूर्यं चाकाशं चाच्छादयत्; ततः मांस-रुधिर-अस्थीनि च पपातुः—घोराणि निमित्तानि।
Verse 36
गृध्रा: श्येना बका: कड्का वायसाश्न सहस्रश: । उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन् नूप
गृध्राः श्येनाः बकाः कङ्काः वायसाश्च सहस्रशः। उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन् नृप॥
Verse 37
नरेश्वर! उस समय गीध, बाज, बगले, कंक और हजारों कौवे आपकी सेनाके ऊपर- ऊपर उड़ने लगे ।। गोमायवदश्च प्राक्रोशन् भयदान् दारुणान् रवान् | अकार्षुरपसव्यं च बहुश: पृतनां तव
गोमायवश्च प्राक्रोशन् भयदान् दारुणान् रवान्। अकार्षुरपसव्यं च बहुशः पृतनां तव॥
Verse 38
अपतद् दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना
सञ्जय उवाच—अपतद् दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना।
Verse 39
परिवेषो महांश्वापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान्
सञ्जय उवाच—परिवेषो महांश्चापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान्।
Verse 40
एते चान्ये च बहव: प्रादुरासन् सुदारुणा:
सञ्जय उवाच—एते चान्ये च बहवः प्रादुरासन् सुदारुणाः।
Verse 41
ततः प्रववृते युद्ध परस्परवधैषिणाम्
सञ्जय उवाच—ततः प्रववृते युद्धं परस्परवधैषिणाम्।
Verse 42
ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धा: पाण्डवा: कौरवै: सह
सञ्जय उवाच—ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धाः पाण्डवाः कौरवैः सह।
Verse 43
अभ्यघ्नन् निशितै: शस्त्रैर्जयगृद्धा: प्रहारिण: । क्रोधमें भरे हुए पाण्डव तथा कौरव विजयकी अभिलाषा लेकर एक-दूसरेको तीखे अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा मारने लगे। वे सभी योद्धा प्रहार करनेमें कुशल थे || ४२ ई ।।
सञ्जय उवाच—जयगृद्धाः प्रहारिणः पाण्डवाश्चैव कौरवाः । क्रोधपूर्णा विजिगीषवोऽन्योन्यमभ्यघ्नन् निशितैः शस्त्रैः ॥
Verse 44
वेगेनाभ्यद्रवत् सेनां किरज्छरशतै: शितै: । महाधनुर्धर महातेजस्वी द्रोणाचार्यने पाण्डवोंकी विशाल सेनापर सैकड़ों पैने बाणोंकी वर्षा करते हुए बड़े वेगसे आक्रमण किया ।।
सञ्जय उवाच—वेगेनाभ्यद्रवत् सेनां किरञ्छरशतैः शितैः । महाधनुर्धरो द्रोणो महातेजा महाबलः ॥ द्रोणमभ्युद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवाः सह सृञ्जयैः ॥
Verse 45
प्रत्यगृह्लंस्तदा राजज्छरवर्ष: पृथक् पृथक् । राजन! उस समय द्रोणाचार्यको युद्धके लिये उद्यत देख सूंजयोंसहित पाण्डवोंने पृथक्-पृथक् बाणोंकी वर्षा करते हुए उनका सामना किया ।।
सञ्जय उवाच—तदा राजन् द्रोणमुद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवाः सह सृञ्जयैः । पृथक् पृथक् शरवर्षैः प्रत्यगृह्णन् महाबलम् ॥ विक्षोभ्यमाणा द्रोणेन भिद्यमाना महाचमूः ॥
Verse 46
बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे
सञ्जय उवाच—बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे ।
Verse 47
अपीडयत् क्षणेनैव द्रोण: पाण्डवसृज्जयान् | द्रोणने युद्धमें बहुत-से दिव्यास्त्रोंका प्रयोग करके क्षणभरमें पाण्डवों तथा सूंजयोंको पीड़ित कर दिया ।। ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवा:
सञ्जय उवाच—अपीडयत् क्षणेनैव द्रोणः पाण्डवसृञ्जयान् । ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवाः ॥
Verse 48
ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथ:
ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथः समरेऽभ्यपतत्, दीप्तिमानिव तेजसा; युद्धवेगं च घोरं तस्य पराक्रमो दर्शयामास, महाशक्तिधराणां च गुरुतरं भारमिव सूचयन्।
Verse 49
अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा । तब दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता यज्ञसेनकुमार शूरवीर महारथी धृष्टद्युम्नने अपने बाणोंकी वर्षासे द्रोणाचार्यकी सेनाको बारंबार घायल किया || ४८ $ ।।
अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा; द्रोणस्य शरवर्षाणि शरवर्षेण पार्षतः प्रत्यवारयत्, शस्त्रकौशलं शस्त्रकौशलेन, धैर्यं धैर्येण प्रतिददर्श।
Verse 50
संयम्य तु ततो द्रोण: समवस्थाप्य चाहवे
संयम्य तु ततो द्रोणः समवस्थाप्य चाहवे, पुनः सेनां यथान्यायं व्यूढां चक्रे रणाय सः।
Verse 51
स्वमनीकं महेष्वास: पार्षतं समुपाद्रवत् । तब महाथनुर्धर द्रोणाचार्यने अपनी सेनाको काबूमें करके उसे युद्धस्थलमें स्थिरभावसे खड़ा कर दिया और ट्रुपदकुमारपर धावा किया || ५० $ ।।
स्वमनीकं महेष्वासः समवस्थाप्य चाहवे, पार्षतं समुपाद्रवत्; स बाणवर्षं सुमहदसृजत् पार्षतं प्रति।
Verse 52
ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणै: पाण्डवसृञ्जया:
ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणैः पाण्डवसृञ्जयाः, रणमध्ये परीताः सन्तो व्यथिताः समपद्यन्त।
Verse 53
तथा पर्यचरद् द्रोण: पाण्डवानां बले बली | अलातचक्रवद् राज॑स्तदद्भुतमिवाभवत्,राजन! बलवान द्रोणाचार्य पाण्डवोंकी सेनामें अलातचक्रकी भाँति चारों ओर चक्कर लगाने लगे। यह एक 5 बात हुई
तथा पर्यचरद् द्रोणः पाण्डवानां बले बली । अलातचक्रवद् राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥
Verse 54
खचरनगरकल्पं | शास्त्रदृष्टया चलदनिलपताकं ह्वादनं वल्गिताश्वम् | स्फटिकविमलतकेतु त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढ: संजहारारिसेनाम्
खचरनगरकल्पं शास्त्रदृष्ट्या चलदनिलपताकं ह्वादनं वल्गिताश्वम् । स्फटिकविमलकेतु त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढः संजहारारिसेनाम् ॥
Verse 173
ययीौ वैकर्तन: कर्ण: प्रमुखे सर्वधन्विनाम् । समस्त योद्धाओंमें श्रेष्ठ विकर्तनपुत्र कर्ण सारी सेनाओंमें नूतन शक्ति और उत्साहका संचार करता हुआ सम्पूर्ण धनुर्धरोंके आगे-आगे चला
ययौ वैकर्तनः कर्णः प्रमुखे सर्वधन्विनाम् ।
Verse 186
हस्तिकक्ष्यो महाकेतुर्ब भौ सूर्यसमद्युति: । उसका अत्यन्त कान्तिमान् विशाल ध्वज बहुत ऊँचा था। उसमें हाथीको बाँधनेवाली साँकलका चिह्न सुशोभित था। वह ध्वज अपने सैनिकोंका हर्ष बढ़ाता हुआ सूर्यके समान देदीप्यमान हो रहा था
हस्तिकक्ष्यो महाकेतुर्बभौ सूर्यसमद्युति: ।
Verse 206
न हि कर्ण रणे दृष्टवा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवा: । हर्षमें भरे हुए बहुत-से योद्धा वहाँ वेगपूर्वक बोल उठे--“इस रणक्षेत्रमें कर्णको उपस्थित देख पाण्डवलोग ठहर नही सकेंगे
न हि कर्णं रणे दृष्ट्वा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवाः ।
Verse 216
किमु पाण्डुसुतान् युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् । “क्योंकि कर्ण समरांगणमें इन्द्रके सहित देवताओंको भी जीतनेमें समर्थ है। फिर
किं नु पाण्डुसुतान् युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् । कर्णस्य हि समराङ्गणे देवानपि सहेन्द्रान् जेतुं सामर्थ्यमस्ति; तस्मात् ये बलपराक्रमयोः कर्णादधमाः, तान् पाण्डवान् रणमध्ये पराजेतुं तस्य किं महत्कर्म भवेत् ॥
Verse 226
तांस्तु कर्ण: शरैस्ती3्ैर्नाशयिष्यति संयुगे । “अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाले भीष्मने तो युद्धमें कुन्तीकुमारोंकी रक्षा की है; परंतु कर्ण अपने तीखे बाणोंद्वारा उनका विनाश कर डालेगा”
तान् तु कर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्नाशयिष्यति संयुगे । भीष्मो हि भुजशोभितः कुन्तीकुमारान् समरे रक्षितवान्; कर्णस्तु निशितैर्बाणैस्तान् विनाशयिष्यति ॥
Verse 276
दीपयामास तत् सैन्यं पाण्डवस्य महात्मन: । अमित तेजस्वी अर्जुनका वह ध्वज सूर्यके मार्गतक फैला हुआ था। वह सम्पूर्ण सेनाओंके लिये श्रेष्ठ आश्रय तथा समस्त धनुर्धरोंके तेजका पुंज था। वह ध्वज पाण्डुनन्दन महात्मा युधिष्ठिरकी सेनाको अपनी दिव्य प्रभासे उद्भधासित कर रहा था
दीपयामास तत् सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः । अमिततेजसोऽर्जुनस्य केतुः सूर्यपथं यावत् प्रसृतः; स सर्वसैन्यानां श्रेष्ठाश्रयः सर्वधनुर्धरतेजसां च पुञ्जः । स केतुः पाण्डुनन्दनस्य महात्मनो युधिष्ठिरस्य सेनां दिव्यप्रभया प्रकाशयामास ॥
Verse 283
दीप्यन् दृश्येत हि तथा केतु: सर्वत्र धीमत: । जैसे प्रलयकालमें प्रज्वलित सूर्य सारी वसुधाको देदीप्यमान करते दिखायी देते हैं
दीप्यन् दृश्येत हि तथा केतुः सर्वत्र धीमतः । यथा प्रलयकाले प्रज्वलितः सूर्यः सर्वां वसुधां देदीप्यमानां दर्शयति, तथा धीमतः अर्जुनस्य स महान् केतुः सर्वतो दीप्तिमान् दृश्यते स्म ॥
Verse 323
अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ | राजन्! आपकी सेनाके प्रमुख भागमें कर्ण और शत्रुओंकी सेनाके अग्रभागमें अर्जुन खड़े थे। वे दोनों उस समय विजयके लिये रोषावेशमें भरकर एक-दूसरेका वध करनेकी इच्छासे रणक्षेत्रमें परस्पर दृष्टिपात करने लगे
अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ । राजन्, तव सैन्यस्य प्रमुखे कर्णः स्थितः, शत्रुसैन्यस्याग्रे पाण्डवोऽर्जुनः । तौ तदा विजयरोषसमाविष्टौ परस्परवधकामौ रणक्षेत्रेऽन्योन्यमवलोकयताम् ॥
Verse 373
चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्न शोणितम् । गीदड़ जोर-जोरसे दारुण एवं भयदायक बोली बोलने लगे और मांस खाने तथा रक्त पीनेकी इच्छासे बारंबार आपकी सेनाको दाहिने करके घूमने लगे
सञ्जय उवाच—दारुणं भयदं च नादं कुर्वन्तो गीदृशा मांसलोलुपाः शोणितपिपासवश्च, पुनः पुनस्तव सेनां दक्षिणीकृत्य परितोऽभिचक्रुः।
Verse 383
उल्का ज्वलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वश: । उस समय एक प्रज्वलित एवं देदीप्यमान उल्का युद्धस्थलमें अपने पुच्छभागद्वारा सबको घेरकर भारी गर्जना और कम्पनके साथ पृथ्वीपर गिरी
सञ्जय उवाच—तदा संग्राममध्ये ज्वलन्ती देदीप्यमाना उल्का पुच्छेन सर्वतः प्रसरता सर्वं परितोऽवृत्येव, महागर्जनकम्पनसहितं भूमौ निपपात।
Verse 393
भास्करस्याभवद् राजन् प्रयाते वाहिनीपतौ । राजन! सेनापति द्रोणके युद्धके लिये प्रस्थान करते ही सूर्यके चारों ओर बहुत बड़ा घेरा पड़ गया और बिजली चमकनेके साथ ही मेघ-गर्जना सुनायी देने लगी
सञ्जय उवाच—राजन्, वाहिनीपतौ द्रोणे संग्रामाय प्रयाते, सूर्यस्य परितो महद् वलयं समभवत्; विद्युतश्च चमचमाय, मेघगर्जनं च श्रूयत।
Verse 403
उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारिण: । ये तथा और भी बहुत-से भयंकर उत्पात प्रकट हुए, जो युद्धमें वीरोंकी जीवन-लीलाके विनाशकी सूचना देनेवाले थे
सञ्जय उवाच—युधि वीराणां जीवितक्षयकारिण उत्पाताः प्रादुर्भवन्; तथा चान्येऽपि बहवो घोराः उत्पाता दृश्यन्ते स्म, ये रणमध्ये प्राणनाशस्य सूचकाः।
Verse 413
कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनापूरयज्जगत् । तदनन्तर एक-दूसरेके वधकी इच्छावाले कौरवों तथा पाण्डवोंकी सेनाओंमें भयंकर युद्ध होने लगा और उनके कोलाहलसे सारा जगत् व्याप्त हो गया
सञ्जय उवाच—कुरुपाण्डवसैन्यानां नादेन जगदापूर्यत। तदनन्तरं परस्परवधाभिसन्धिना कौरवपाण्डवबलयोः सुदारुणो युद्धसमारम्भोऽभवत्, तयोः कोलाहलेन च सर्वं जगदिव व्याप्तमभवत्।
Verse 453
व्यशीर्यत सपाञज्चाला वातेनेव बलाहका: । जैसे वायु बादलोंको उड़ाकर छिज्न-भिन्न कर देती है, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके द्वारा क्षत-विक्षत हुई पांचालोंसहित पाण्डवोंकी विशाल सेना तितर-बितर हो गयी
सञ्जय उवाच—वातेनेव बलाहकाः सपाञ्चालाः पाण्डवानां महती सेना द्रोणाचार्यप्रहारेण क्षतविक्षता व्यशीर्यत।
Verse 473
पड्चाला: समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरोगमा: । जैसे इन्द्र दानवोंको पीड़ा देते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्यसे पीड़ित हो धृष्टद्युम्म आदि पांचाल योद्धा भयसे काँपने लगे
सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्नपुरोगमाः पाञ्चालाः समकम्पन्त द्रोणाचार्येण पीडिताः, इन्द्रेणेव दानवाः।
Verse 493
संनिवार्य ततः सर्वान् कुरूनप्यवधीद् बली । बलवान ट्रुपदपुत्रने अपने बाणोंकी वर्षसे द्रोणाचार्यकी बाणवृष्टिको रोककर समस्त कौरव सैनिकोंको मारना आरम्भ किया
सञ्जय उवाच—ततः स बली सर्वान् संनिवार्य कुरूनप्यवधीद्। द्रुपदपुत्रो बाणवर्षेण द्रोणस्य बाणवृष्टिं निरुध्य कौरवसैन्यं जघान।
Verse 513
मघवान् समभिक्रुद्ध: सहसा दानवानिव । जैसे क्रोधमें भरे हुए इन्द्र सहसा दानवोंपर बाणोंकी बौछार करते हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्यने धृष्टद्युम्मपर बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा आरम्भ कर दी
सञ्जय उवाच—मघवानिव समभिक्रुद्धो दानवान् सहसा शरवर्षेणाभ्यवर्षत्, तथा द्रोणाचार्यो धृष्टद्युम्नं प्रति महतीं शरवृष्टिमारभत।
Verse 526
पुन: पुनरभज्यन्त सिंहेनेवेतरे मृगा: । जैसे सिंह दूसरे मृगोंको भगा देता है, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके बाणोंसे विकम्पित हुए पाण्डव तथा सूंजय बारंबार युद्धका मैदान छोड़कर भागने लगे
सञ्जय उवाच—पुनः पुनरभज्यन्त सिंहेनेवेतरे मृगाः। द्रोणस्य बाणैर्विकम्पिताः पाण्डवाः ससुहृदः पुनः पुनर्युद्धभूमिं त्यक्त्वा पलायन्त।
Verse 1963
विशोकाश्वाभवन् सर्वे राजान: कुरुभि: सह । कर्णको देखकर किसीको भी भीष्मजीके मारे जानेका दुःख नहीं रह गया। कौरवोंसहित सब राजा शोकरहित हो गये
सञ्जय उवाच—कर्णं दृष्ट्वा भीष्मस्य निहतत्वेऽपि न कस्यचिद् दुःखं शेषमभवत्। कुरुभिः सह सर्वे राजानः शोकवर्जिता बभूवुः।
How a coalition can restrain a single high-impact commander: the Pāṇḍavas must shift from reactive dispersal to coordinated encirclement and pressure, while managing morale under sustained missile saturation.
Effective action under crisis requires organized coordination and clear command intent; individual prowess is shown as insufficient unless integrated into a coherent collective response.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the closure functions as narrative meta-framing through cosmic-scale reactions and victory cries, signaling the event’s epic-level significance rather than prescribing ritual merit.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.