Previous Verse
Next Verse

Shloka 54

Droṇasya raudra-prayogaḥ

Droṇa’s intensified assault and the Pāṇḍava response

खचरनगरकल्पं | शास्त्रदृष्टया चलदनिलपताकं ह्वादनं वल्गिताश्वम्‌ | स्फटिकविमलतकेतु त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढ: संजहारारिसेनाम्‌,शास्त्रोक्त विधिसे निर्मित हुआ आचार्य द्रोणका वह श्रेष्ठ रथ आकाशचारी गन्धर्वनगरके समान जान पड़ता था। वायुके वेगसे उसकी पताका फहरा रही थी। वह रथीके मनको आह्वाद प्रदान करनेवाला था। उसके घोड़े उछल-उछलकर चल रहे थे। उसका ध्वज-दण्ड स्फटिक मणिके समान स्वच्छ एवं उज्ज्वल था। वह शत्रुओंको भयभीत करनेवाला था। उस श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ होकर द्रोणाचार्य शत्रुसेनाका संहार कर रहे थे

sañjaya uvāca | khacaranagarakalpaṁ śāstradṛṣṭyā caladanilapatākaṁ hvādanaṁ valgitaśvam | sphaṭikavimalaketū trāsanaṁ śātravāṇāṁ rathavaram adhirūḍhaḥ sañjahārārisenām ||

खचरनगरकल्पं शास्त्रदृष्ट्या चलदनिलपताकं ह्वादनं वल्गिताश्वम् । स्फटिकविमलकेतु त्रासनं शात्रवाणां रथवरमधिरूढः संजहारारिसेनाम् ॥

खचरनगरकल्पम्like a sky-moving city (Gandharva-city)
खचरनगरकल्पम्:
Karma
TypeAdjective
Rootखचर-नगर-कल्प
FormNeuter, Accusative, Singular
शास्त्रदृष्ट्याaccording to scriptural rule/authority
शास्त्रदृष्ट्या:
Karana
TypeIndeclinable
Rootशास्त्र-दृष्टि
FormInstrumental used adverbially
चलत्moving
चलत्:
Karma
TypeAdjective
Rootचल्
Formशतृ (present active participle), Neuter, Accusative, Singular
अनिलby the wind
अनिल:
Karana
TypeNoun
Rootअनिल
FormMasculine, Instrumental, Singular
पताकम्banner/flag
पताकम्:
Karma
TypeNoun
Rootपताका
FormFeminine, Accusative, Singular
ह्वादनम्delighting/pleasing
ह्वादनम्:
Karma
TypeAdjective
Rootह्वादन
FormNeuter, Accusative, Singular
वल्गितleaping/prancing
वल्गित:
TypeAdjective
Rootवल्ग्
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Plural
अश्वम्horse
अश्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootअश्व
FormMasculine, Accusative, Singular
स्फटिकcrystal
स्फटिक:
TypeNoun
Rootस्फटिक
FormMasculine, Nominative, Singular
विमलpure/spotless
विमल:
TypeAdjective
Rootविमल
FormMasculine, Nominative, Singular
ध्वजकेतुःthe banner-staff/standard
ध्वजकेतुः:
Karta
TypeNoun
Rootध्वज-केतु
FormMasculine, Nominative, Singular
त्रासनम्terrifying
त्रासनम्:
Karma
TypeAdjective
Rootत्रासन
FormNeuter, Accusative, Singular
शात्रवाणाम्of the enemies
शात्रवाणाम्:
TypeNoun
Rootशात्रव
FormMasculine, Genitive, Plural
रथवरम्the excellent chariot
रथवरम्:
Karma
TypeNoun
Rootरथ-वर
FormMasculine, Accusative, Singular
अधिरूढःhaving mounted
अधिरूढः:
TypeAdjective
Rootअधिरुह्
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Singular
संजहारdestroyed/annihilated
संजहार:
TypeVerb
Rootसम्+हृ
FormPerfect (लिट्), 3rd, Singular, Parasmaipada
अरिसेनाम्the enemy army
अरिसेनाम्:
Karma
TypeNoun
Rootअरी-सेना
FormFeminine, Accusative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Droṇācārya (Droṇa)
R
ratha (chariot)
P
patākā (banner)
K
ketu (standard/flagstaff)
A
aśva (horses)
A
ari-senā (enemy army)
K
khacara-nagara (celestial/sky-city, metaphor)

Educational Q&A

The verse underscores how śāstra-guided skill and disciplined craftsmanship can amplify power in war; ethically, it highlights the ambivalence of excellence—order, beauty, and expertise can serve destruction when aligned with battle-duty.

Sañjaya describes Droṇa mounting a superb, śāstra-constructed chariot with a wind-tossed banner and spirited horses; from it, Droṇa terrifies the foes and slaughters the enemy host.