Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—यज्ञेन, आपः, अग्निना च, तथा यशसा, आकूत्या, नक्षत्रैश्च सह, शान्तिं लोकव्यवस्थायाः स्थैर्यं च साधयितुम्। उपविषयाः—(१) पौष्टिकेन यशोऽभिवृद्धिः, आकूत्याः प्रसादः, कर्मसिद्धिश्च। (२) पुरुष-नारायण-प्रतिमानेन यज्ञस्य जगद्धर्म-प्रतिष्ठा, विश्वव्यवस्थायाः आधारत्वं च। (३) आपोभिः शुद्धिः, जātavedas-अग्निना औषधिवृक्षसमन्वितेन भैषज्यं च। (४) उत्पात-ग्रह-दुर्निमित्त-दुश्शब्दादीनां शमनं, अशुभलक्षणानां प्रशमनं च। (५) नक्षत्राणां प्रीणनं, शुभकाल-प्राप्तये, नित्यकल्याणाय च। (६) सर्वजनहिताय सार्वत्रिक-कल्याण-शान्तिप्रार्थना।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अयं संक्षिप्तः पौष्टिकः सूक्तः यशसः (कीर्तेः/प्रथायाः) आवाहनं करोति। तत्र नद्यः, वाताः, पक्षिणः, चत्वारश्च दिशः—एते महान्तो ‘संग्राहकाः’—यज्ञं प्रति समागच्छन्तु, यज्ञं च वर्धयन्त्विति प्रार्थ्यते। हविः, गिरः, तथा संश्रावण-शक्तिं समन्वय्य कर्मणः सार्वजनिकं फलप्रदत्वं साध्यते—बलवत्तरः यज्ञः यजमानाय समृद्धिं, पूर्णतां, लोकप्रसिद्धिं च संहृत्य ददाति।
Sukta 2
अथर्ववेदस्य १९.२ सूक्तं चिकित्साशुद्ध्यर्थं, अपोत्पातशमनं च। अस्मिन् सूक्ते हिमसमुद्भवाः, स्रोतोजाताः, स्थिराः, वृष्टिजाताः, प्रवहन्त्यश्च—एताः सर्वाः ‘आपः’ स्वस्वरूपेषु अभिषिच्यन्ते, सर्वत्र शं (कल्याणम्) भैषज्यं (औषधम्) च वहन्त्यः सार्वभौम्याः इति। तासां गाम्भीर्यं, प्रसादः, शीघ्रप्रवाहश्च स्तूयते; तेन स्नानं प्रक्षालनं च मन्त्रबलसमन्वितं चिकित्साकर्म भवति, यत् मलिनतां दौर्बल्यं रोगांश्च अपहन्ति, वाजं (बलम्/तेजः) च पुनरावर्तयति। अस्य सूक्तस्य प्रभावः अत्र यत् आप एव परमवैद्याः इव मन्यन्ते—वाचा आहूताः, विधिप्रक्षालनेन च प्रवर्तिताः।
Sukta 3
अथर्वणीयपरम्परायां एषः सूक्तः जातवेदसमग्निं समाह्वयति—यः सर्वविद् वह्निः स्वर्गे पृथिव्यां अन्तरिक्षे च व्याप्य तिष्ठति, विशेषतः वृक्षेषु ओषधीषु च अन्तर्निहितः। तं सर्वव्यापिनमग्निं यज्ञस्थाने आहूय सूक्तं भैषज्यशक्तिं प्रवर्तयति, पुष्टिं रयिं च प्रतिष्ठापयति, भयम् देवकोपं च परावर्त्य रक्षणं स्वस्तिं च जनयति।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य १९.४ सूक्ते आहूति-सिद्ध्यर्थं निगूढं बलं यद् ākūti—यज्ञे निहिता संकल्प-शक्तिः—तत् अभिषिञ्चति। अत्र ākūti (संकल्पः), वाक् (उक्तं मन्त्र-वचनम्), तथा जातवेदाः अग्निः—हविर्वाहकः—एतेषां समन्वयेन हविः ‘संपद्यते’ इति प्रतिपाद्यते। संकल्प एव प्रथमाहुतिरिव निरूप्यते; सम्यगाहूतः स्वाहाकार-निबद्धश्च सन् अग्निः हविर्भरति, बृहस्पतिः वाचं प्रमाणयति, ततो भगः समृद्धिः च कामः च यथावत् सिद्धिं गच्छतः।
Sukta 5
एष एकऋचः इन्द्रस्तुतिः इन्द्रं चरतो जगतः पृथिव्याश्च मानुषाणां जनानां च सार्वभौमं नृपतिं घोषयति—यत् किञ्चिद् नानारूपेण दृश्यते तस्य सर्वस्य स एव अधिपतिः। तं विश्वराजानं स्तुवतः यजमानस्य समीपं तस्य ‘राधः’ (दानम्/समृद्धिः) आकर्ष्यते—विशेषतः धनं रत्नानि च समृद्धिश्च, यानि उदाराय यजमानाय दातृभ्यः प्रदीयन्ते।
Sukta 6
अथर्ववेदस्य १९.६ सूक्तं ऋग्वेदे १०.९० स्थितं पुरुष/नारायण-विश्वसृष्टि-प्ररूपं पुनरुपयुज्य यज्ञं आदिकर्मत्वेन निरूपयति—येन जगत्, वाक्, तथा सामाजिकाः वर्णाश्रमादयः विभागाः प्रकाश्य स्थिरीकृताश्च भवन्ति। अस्य प्रभावः अस्मिन् निहितः यत् लौकिकव्यवस्थां (वर्णान्, दिग्भिः, ज्योतींषि, सोमं, वैदिकशब्दरूपाणि च) एकस्मिन् पवित्रे आदर्शे समन्वयति; तेन श्रेणीक्रमं, याज्ञिककर्तव्यविभागं, तथा मन्त्राधिकारं यज्ञजन्मत्वेन प्रमाणयति।
Sukta 7
अयं सूक्तो नक्षत्र-प्रसादन-लितुर्ग्याः स्वरूपः। अत्र चन्द्रमण्डलस्थाः नक्षत्राणि जीवितवत् शीघ्रगामिनः दिव्याः शक्तय इव निरूप्यन्ते, येषां प्रसादेन दिवसानां गुणो नियन्त्र्यते। क्रमशः नक्षत्राणि नाम्ना निर्दिश्य तेषां सकाशाद् अन्नं, ऊर्जं, पुण्यं, सुखं, क्षेमं च याचते; अशुभकालपरिवर्तनजन्यं हानिं च निवारयितुं प्रयत्नं करोति। अस्य प्रभावः कालगणनासमन्वये निहितः—गिरा दिवसान् शुभग्रहणक्षत्राधिपत्ये ‘अनुनेय’ इव नयति, तेषां हितकर-आकाशीयाधीक्षणेन सह।
Sukta 8
अथर्ववेदस्य १९.८ सूक्तं परवर्ती अथर्वणीयं शान्तिसूक्तम् अस्ति, यत् दुरितनिमित्तानि—विशेषतः अशुभशब्दान्, अपवादं, पुनःपुनः क्षुतिं, तथा “रिक्तपात्राणाम्” अशुभलक्षणं—अपाकरोति। अत्र सविता देवः व्यवधानस्य/दोषस्य बहिःप्रेरकः (प्रवर्तकः) इति आहूयते, येन स दोषं बहिर्नयेत्। स्वस्ति-अभयमन्त्रैः कर्म समाप्य, अहोरात्रयोः नमस्कारेण च, अहोरात्रचक्रस्य सर्वस्मिन् काले मङ्गल्यप्रतिष्ठां पुनः स्थापयितुं प्रयत्नः क्रियते।
Sukta 9
अथर्ववेदस्य १९.९ शान्तिसूक्तं भवति, यत् भूम्यन्तरिक्षदिवि सञ्चरन्ति येऽशुभा उत्पाताः तथा च हानिकरा ग्रहा इति कथ्यन्ते, तेषां प्रशमनाय प्रवर्तते। भूमौ, अन्तरिक्षे, दिवि, अप्सु, ओषधीषु, वृक्षेषु च पुनःपुनः शान्तिं प्रतिष्ठाप्य, यद् भीषणं क्रूरं पापं वा तद् समुदायस्य कृते शान्तं शिवं च कल्याणं च करोति।
Sukta 10
अथर्ववेदस्य १९.१० सूक्तं ‘शं नः’ इति पुनःपुनरुक्तेन मन्त्रसूत्रेण निर्मिता शान्तिलितनिः। अत्र युग्मितान् समूहितांश्च देवान् आहूय सर्वतो भयदोषान् प्रशमयितुं सर्वासु च जीवनव्याप्तिषु सौभाग्यं स्थापयितुं प्रार्थ्यते। इन्द्रं सह सहायशक्तिभिः—अग्निना वरुणेन सोमेन पूष्णा वसुभिश्च—समाह्वय, अन्ते च विश्वोपकारकैः सवित्रा उषसा पर्जन्येन क्षेत्रस्य पतिना च समापनं कृत्वा, सूक्तं सुरक्षितं गमनं आरोग्यं सामाजिकव्यवस्थाṃ प्रजननं समृद्धिं च—भूमौ जीविकायां च प्रतिष्ठिताम्—अभिप्रैति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.