Sukta 6
Rishi: Traditionally connected with Nārāyaṇa/Puruṣa tradition (late Atharvanic compilation drawing on RV 10.90).
Devata: Puruṣa (Cosmic Person) / the sacrificial-cosmic order.
Chandas: Triṣṭubh-like cadence in the RV model; Atharvanic transmission often treated as mixed/late.
अथर्ववेदस्य १९.६ सूक्तं ऋग्वेदे १०.९० स्थितं पुरुष/नारायण-विश्वसृष्टि-प्ररूपं पुनरुपयुज्य यज्ञं आदिकर्मत्वेन निरूपयति—येन जगत्, वाक्, तथा सामाजिकाः वर्णाश्रमादयः विभागाः प्रकाश्य स्थिरीकृताश्च भवन्ति। अस्य प्रभावः अस्मिन् निहितः यत् लौकिकव्यवस्थां (वर्णान्, दिग्भिः, ज्योतींषि, सोमं, वैदिकशब्दरूपाणि च) एकस्मिन् पवित्रे आदर्शे समन्वयति; तेन श्रेणीक्रमं, याज्ञिककर्तव्यविभागं, तथा मन्त्राधिकारं यज्ञजन्मत्वेन प्रमाणयति।
Mantras
Mantra 1
जगद्बीज पुरुषः। स॒हस्र॑बाहुः॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात्। स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद् दशाङ्गु॒लम्
पुरुषो जगद्बीजम्। स सहस्रबाहुः सहस्राक्षः सहस्रपात्। स भूमिं विश्वतो वृत्वा दशाङ्गुलमितः परतः स्थितः।
Mantra 2
त्रि॒भिः प॒द्भिर्द्याम॑रोह॒त् पाद॑स्ये॒हाभ॑व॒त् पुनः॑ । तथा॒ व्यऽक्राम॒द् विष्व॑ङशनानश॒ने अनु॑
स त्रिभिः पद्भिर्द्यामारोहत्; पादस्यैकः पुनरिहाभवत्। एवं स विष्वङ् व्यक्रामत्—अशनानशनयोः अनु।
Mantra 3
ताव॑न्तो अस्य महि॒मान॒स्ततो॒ ज्यायां॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्यृ॒तं॑ दि॒वि
एतावानस्य महिमा; ततो ज्यायांश्च पुरुषः। पादोऽस्य विश्वा भूतानि; त्रिपादस्य ऋतं दिवि।
Mantra 4
पुरु॑ष ए॒वेदं सर्वं॒ यद् भू॒तं यच्च॑ भा॒व्यम्। उ॒तामृ॑त॒त्वस्ये॑श्व॒रो यद॒न्येनाभ॑वत् स॒ह
पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भाव्यम्। उतामृतत्वस्येश्वरो यदन्येनाभवत् सह।
Mantra 5
यत् पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्यऽकल्पयन्। मुखं॒ किम॑स्य॒ किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते
यत् पुरुषं व्यदधुः कति॒धा व्यकल्पयन्। मुखं किमस्य किं बाहू किमूरू पादा उच्येते॥
Mantra 6
ब्रा॒ह्म॒णोऽस्य॒ मुख॑मासीद् बा॒हू रा॑ज॒न्योऽभवत्। मध्यं॒ तद॑स्य॒ यद् वैश्यः॑ प॒द्भ्यां शू॒द्रो अ॑जायत
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्, बाहू राजन्योऽभवत्। मध्यं तदस्य यद् वैश्यः, पद्भ्यां शूद्रोऽजायत॥
Mantra 7
चन्द्र॑मा म॑नसो जात॑श्च॑क्षोः सू॑र्यो अजायत । मुखा॒दिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ प्रा॒णाद् वा॒युर॑जायत
चन्द्रमा मनसो जातः, चक्षोः सूर्योऽजायत। मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च, प्राणाद्वायुरजायत॥
Mantra 8
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षं शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॒त् तथा॑ लो॒कां अ॑कल्पयन्
नाभ्या आसीदन्तरिक्षं, शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत। पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्, तथा लोकान् अकल्पयन्॥
Mantra 9
वि॒राडग्रे॒ सम॑भवद् वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद् भूमि॒मथो॑ पु॒रः
वि॒राडग्रे॒ सम॑भवद् वि॒राजो॒ऽधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तोऽत्य॑रिच्यत प॒श्चाद् भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥
Mantra 10
यत् पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो अ॑स्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः
यदा देवाः पुरुषेण हविषा यज्ञम् अतन्वत, तदा अस्य वसन्तः आज्यं, ग्रीष्मः इध्मः, शरद् हविः आसीत्।
Mantra 11
तं य॒ज्ञं प्रा॒वृषा॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒शः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या वस॑वश्च॒ ये
तं यज्ञं प्रावृषा प्रौक्षत्; पुरुषं जातम् अग्रशः। तेन देवाः अयजन्त—साध्याः वसवश्च ये।
Mantra 12
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये च॒ के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त् तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑
तस्माद् अश्वा अजायन्त, ये च के च उभयादतः। गावो ह जज्ञिरे तस्मात्; तस्मात् तस्माज् जाता अजावयः।
Mantra 13
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒द् यजु॒स्तस्मा॑दजायत
तस्मात् सर्वहुतयज्ञात् ऋचः सामानि च जज्ञिरे; छन्दांसि ह तस्मादेव जज्ञिरे; तस्मादेव यजुः तस्मादजायत।
Mantra 14
तस्मा॑द् य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुतः॒ संभृ॑तं पृषदा॒ज्यऽम्। प॒शूंस्तांश्च॑क्रे वाय॒व्याऽनार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये
तस्मात् सर्वहुतयज्ञात् पृषदाज्यं संभृतम्; स च पशून् अचकरत्—वायव्यान्, आरण्यान्, ग्राम्यांश्च ये।
Mantra 15
स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिधः॑ कृ॒ताः । दे॒वा यद् य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्
सप्तास्याः आसन्; परिधयः स्थापिताः; त्रिः सप्त समिधः कृताः। यदा देवाः यज्ञं तन्वानाः पुरुषं पशुं दृढम् अबध्नन्।
Mantra 16
मू॒र्ध्नो दे॒वस्य॑ बृह॒तो अं॒शवः॑ स॒प्त स॑प्त॒तीः । राज्ञः॒ सोम॑स्याजायन्त जा॒तस्य॒ पुरु॑षा॒दधि॑
मूर्ध्नः देवस्य बृहतः अंशवः सप्त सप्ततीः अजायन्त। ते राज्ञः सोमस्य इव अजायन्त, जातस्य पुरुषादधि।
Frequently Asked Questions
It explains creation as a sacrificial ordering of the Cosmic Person (Puruṣa), from whom the worlds, social roles, and even Vedic speech-forms arise.
Not primarily. It functions more as a social-cosmogonic and śānti-oriented hymn: it stabilizes authority, hierarchy, and ritual legitimacy by rooting them in a sacred prototype.
Because it makes Vedic speech cosmically primordial. If the Veda and its metres arise from the first yajña, then reciting them is not just symbolic—it participates in the same ordering power.
Ask anything about Sukta 6 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.