Anuvaka 1
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਯਜ्ञ, ਜਲ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਯਸ਼ਸ, ਆਕੂਤੀ, ਨਕਸ਼ਤਰ) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸਥਿਰਤਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਯਸ਼ਸ–ਆਕੂਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀ ਸਫਲਤਾ; ਪੁਰੁਸ਼/ਨਾਰਾਇਣ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮ (ਤ) ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਤੱਤ; ਜਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧ-ਧਾਰਕ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਪਚਾਰ; ਅਪਸ਼ਕੁਨ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ/ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ; ਅਨੁਕੂਲ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ; ਸਰਵ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਯਸ਼ਸ (ਕੀਰਤੀ/ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ) ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ, ਹਵਾਵਾਂ, ਪੰਖੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਮਹਾਨ “ਸੰਗ੍ਰਾਹਕ”—ਯਜ್ಞ ਵੱਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਵਿਸ (ਆਹੁਤੀ), ਗਿਰਹ (ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ) ਅਤੇ ਸੰਸ੍ਰਾਵਣ (ਸੰਗਮ-ਸ਼ਕਤੀ) ਨੂੰ ਇਕਸੁਰ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਰੀਤ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਮਜ਼ਬੂਤ ਯਜ્ઞ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 2
AV 19.2 ਇੱਕ ਚਿਕਿਤਸਕ–ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਣ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ “ਜਲਾਂ” ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪਾਂ—ਹਿਮ-ਪੋਸ਼ਿਤ, ਚਸ਼ਮੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ, ਵਰਖਾ-ਜਨਿਤ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੇ—ਵਿੱਚ ਸ਼ਮ (ਕਲਿਆਣ) ਅਤੇ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ (ਉਪਚਾਰ/ਦਵਾ) ਦੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਾਹਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਧੋਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ-ਭਰਿਆ ਥੈਰਾਪੀਕ ਕਰਮ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਵਾਜ (ਬਲ/ਵੀਰਯ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਲ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਵੈਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਆਹਵਾਨਿਤ ਅਤੇ ਰਿਤੁਅਲ ਧੋਣ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵੈਦ।
Sukta 3
AV 19.3 ਅਥਰਵਣਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਹੈ—ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਅੱਗ ਜੋ ਸਵਰਗ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਖਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸੂਕਤ ਔਖਧੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ) ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰਦਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ (ਪੁਸ਼ਟੀ/ਰਯਿ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਡਰ ਤੇ ਦੇਵ-ਅਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 4
AV 19.4 ਇਸ ਸੂਕਤ ਵਿੱਚ ਆਕੂਤੀ—ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਯਜਮਾਨੀ ਇਰਾਦਾ—ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਰਪਣ ਨੂੰ ‘ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪਾਰ ਲੰਘਾ’ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ (ਆਕੂਤੀ), ਉਚਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਾਣੀ (ਵਾਚ) ਅਤੇ ਅਗਨਿ-ਵਾਹਕ ਜਾਤਵੇਦਸ ਨੂੰ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹਵਨ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਰਾਦਾ ਆਪ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਵਾਂਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ‘ਸਵਾਹਾ’ ਨਾਲ ਮੋਹਰ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਹਵਿਸ ਨੂੰ ਵਾਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਭਗ) ਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ/ਕਾਮ-ਸਿੱਧੀ (ਕਾਮ) ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Sukta 5
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰ-ਸਤੁਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਗਤ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਪਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹ ਕੇ ਇਹ ਭਜਨ ਯਜਮਾਨ ਵੱਲ ਉਸ ਦਾ ‘ਰਾਧਸ’ (ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼/ਦਾਤ) ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਧਨ, ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਪੋਸ਼ਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ।
Sukta 6
ਅਥਰਵਵੇਦ 19.6, ਰਿਗਵੇਦ 10.90 ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼/ਨਾਰਾਇਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਘੜ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਆਦਿ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਵਾਕ/ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਰਣ-ਵਿਭਾਜਨ ਰਚੇ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਕ੍ਰਮ (ਵਰਣ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜ੍ਯੋਤਿਮੰਡਲ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ) ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਰਸ਼-ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਾਰਕੀ, ਰਿਤੁਅਲ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ‘ਮੰਤਰ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ’ ਵਾਲੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 7
ਇਹ ਸੂਕਤ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਲਿਤੁਰਜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ, ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ, ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਨ, ਊਰਜ (ਜੀਵ-ਸਾਰ), ਪੁੰਨ, ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੋੜਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਟਾਲ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੰਚਾਂਗੀ/ਕੈਲੰਡਰੀ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਗੀਰ (ਵਾਣੀ) ਰਾਹੀਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਉਪਕਾਰਕ ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ‘ਸਾਥ ਲੈ ਜਾਇਆ’ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 8
ਅਥਰਵਵੇਦ 19.8 ਇੱਕ ਦੇਰ-ਕਾਲੀਨ ਅਥਰਵਣਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ, ਨਿੰਦਾ/ਬਦਨਾਮੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੀਂਕ ਆਉਣਾ, ਅਤੇ “ਖਾਲੀ ਬਰਤਨ” ਵਾਲੇ ਅਮੰਗਲ ਸੰਕੇਤ ਨੂੰ—ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਸਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ, ਸਵਸਤੀ/ਅਭਯ ਸੂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Sukta 9
ਅਥਰਵਵੇਦ 19.9 ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਉਲੋਕ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ-ਸੂਚਕ ਉਤਪਾਤਾਂ ਅਤੇ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ‘ਗ੍ਰਹਾਂ’ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਵਾਯੁਮੰਡਲ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲਾਂ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ, ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁਦਾਇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 10
AV 19.10 ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਲਿਤਨੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਤਰ ‘ਸ਼ੰ ਨਃ’ (“ਸਾਨੂੰ ਖੈਰ/ਸ਼ਾਂਤੀ”) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ ਖਤਰੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਪੂਸ਼ਨ, ਵਸੂਆਂ—ਸਹਿਤ ਸੱਦ ਕੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਿਤ੍ਰ, ਉਸ਼ਸ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਖੇਤਰਸ੍ਯ ਪਤੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਉਪਕਾਰਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਗਤੀ, ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਮ, ਉਰਵਰਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਵਿੱਚ ਜੜੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
