Anuvaka 1
યજ્ઞ, આપઃ (જળ), અગ્નિ તથા યશસ્, આકૂતિ, નક્ષત્રો જેવી શુભ શક્તિઓ દ્વારા શાંતિ સ્થાપી વિશ્વ-સ્થિરતા સાધવી—આ મુખ્ય વિષય છે. ઉપવિષયો: (૧) યશસ્–આકૂતિ દ્વારા પૌષ્ટિક વૃદ્ધિ, કીર્તિ અને કર્મસિદ્ધિ; (૨) પુરુષ/નારાયણ નમૂનાને આધારે યજ્ઞને જગત્-ઋત/ધર્મના આધારરૂપે સ્થાપિત કરવો; (૩) જળ દ્વારા શુદ્ધિ અને જાતવેદસરૂપ ઔષધધારી અગ્નિ દ્વારા ઉપચાર/આરોગ્યપ્રાપ્તિ; (૪) અપશકુન, ગ્રહદોષ અને અશુભ ધ્વનિ/ચિહ્નોનું શમન; (૫) અનુકૂળ સમય અને દૈનિક કલ્યાણ માટે નક્ષત્ર-પ્રસાદન; (૬) સર્વજન કલ્યાણ, રક્ષણ અને શાંતિની સાધના.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
આ સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક સૂક્ત યશસ્ (કીર્તિ/પ્રખ્યાતિ)નું આહ્વાન કરે છે. તે માટે બ્રહ્માંડના મહાન “સંગ્રાહકો”—નદીઓ, પવનો, પંખીરૂપ જીવો અને ચાર દિશાઓ—ને યજ્ઞ પર એકત્ર થવા અને તેને વિસ્તૃત કરવા બોલાવવામાં આવે છે. હવિસ્ (આહુતિ), ગિરઃ (પવિત્ર વાણી) અને સંસ્રાવણ (સંગમ-શક્તિ)નું સમન્વયકરણ કરીને વિધિ જાહેર રીતે અસરકારક બને—એ હેતુ છે: બળવાન યજ્ઞ યજમાનને સંકલિત સમૃદ્ધિ, પૂર્ણતા અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા આપે છે.
Sukta 2
AV 19.2 એક ઉપચારક–શુદ્ધિકારક સૂક્ત છે. તે હિમથી પોષિત, ઝરણામાંથી જન્મેલ, સ્થિર રહેલ, વરસાદથી ઉત્પન્ન અને વહેતાં—જળના સર્વ સ્વાભાવિક રૂપોને “આપઃ” તરીકે શમ્ (કલ્યાણ) અને ભૈષજ્ય (ઔષધ)ના સર્વવ્યાપી વાહક માની અભિષેક કરીને પવિત્ર કરે છે. તેમની ઊંડાઈ, નિર્મળતા અને ઝડપી પ્રવાહનું સ્તવન કરીને સ્નાન અને પ્રક્ષાલનને એવો શક્તિમય ઉપચારક કર્મ બનાવે છે કે જે અશુદ્ધિ, દુર્બળતા અને રોગ દૂર કરી વાજ (બળ/વીર્ય) પુનઃસ્થાપિત કરે. સૂક્તની શક્તિ એમાં છે કે જળને જ પરમ વૈદ્ય ગણાવી, વાણી દ્વારા આહ્વાન કરવામાં આવે છે અને વિધિસ્નાન દ્વારા તેની શક્તિ સક્રિય થાય છે.
Sukta 3
AV 19.3 અથર્વણ પરંપરામાં જાતવેદસ અગ્નિનું આવાહન છે—સર્વજ્ઞ એવો અગ્નિ સ્વર્ગ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષમાં સર્વત્ર વ્યાપેલો છે અને ખાસ કરીને વૃક્ષો તથા ઔષધિ/ચિકિત્સક વનસ્પતિઓમાં અંતર્નિહિત છે એમ વર્ણવાય છે. તે વ્યાપક અગ્નિને યજ્ઞસ્થળમાં આમંત્રિત કરવાથી સ્તોત્ર ઔષધીય શક્તિ (ભૈષજ્ય)ને સક્રિય કરે છે, પુષ્ટિ અને રયિ (પોષણ અને સંપત્તિ) સ્થાપે છે, અને ભય તથા દેવ-અપ્રસન્નતાને રક્ષણ અને કલ્યાણમાં પરિવર્તિત કરે છે.
Sukta 4
AV 19.4માં આહુતિ ‘સફળતાપૂર્વક પાર પડે’ તે માટેની ગુપ્ત શક્તિ તરીકે—કેન્દ્રિત યજ્ઞસંકલ્પરૂપ આકૂતિનું—પ્રતિષ્ઠાપન થાય છે. સંકલ્પ (આકૂતિ), ઉચ્ચારિત મંત્રવાણી (વાચ) અને હવિષ્યવાહક જાતવેદસ અગ્નિ—આ ત્રણેનું સુસંગત સંયોજન આહુતિને સિદ્ધ કરે છે, એમ આ સૂક્ત દર્શાવે છે. અહીં ઇરાદો જ પ્રથમ આહુતિ ગણાય છે: તેને યોગ્ય રીતે આવાહન કરીને ‘સ્વાહા’થી મુદ્રિત કરતાં જ અગ્નિ હવિષ્ય વહન કરે છે; બૃહસ્પતિ વાણીને અધિકાર આપે છે; અને પરિણામે સમૃદ્ધિ (ભગ) તથા પૂર્ણ થયેલી ઇચ્છા (કામ) નિશ્ચિત રીતે અનુસરે છે.
Sukta 5
આ એક-મંત્રની ઇન્દ્રસ્તુતિ ઇન્દ્રને ચલ-અચલ જગત, પૃથ્વી અને માનવ કુળો પર સર્વભૌમ અધિપતિ તરીકે ઘોષિત કરે છે; અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થતી સર્વ વસ્તુઓ પર તે શાસન કરે છે. તેને વિશ્વરાજ તરીકે સ્તુતિ કરવાથી યજમાન તરફ ઇન્દ્રનું “રાધસ” (અનુગ્રહ/દાન) આકર્ષાય છે—વિશેષ કરીને ધન, મૂલ્યવાન વસ્તુઓ અને ઉદાર યજમાનને પ્રાપ્ત થતી સમૃદ્ધિ.
Sukta 6
અથર્વવેદ 19.6 ઋગ્વેદ 10.90ની પુરુષ/નારાયણ સૃષ્ટિ-રૂપરેખાને પુનઃરચી, યજ્ઞને જ આદિ-કૃત્ય તરીકે રજૂ કરે છે—જેના દ્વારા બ્રહ્માંડ, વાણી અને સામાજિક વર્ગો (વર્ણ) પ્રગટ થઈ સ્થિર થાય છે. આ સૂક્તની શક્તિ એમાં છે કે તે લોકવ્યવસ્થા (વર્ણ, દિશાઓ, જ્યોતિષ્ક/દીપ્તિમાન તત્ત્વો, સોમ, અને વૈદિક શબ્દ-રૂપો)ને એક જ પવિત્ર આદર્શ-પ્રતિરૂપ પર આરૂઢ કરીને, શ્રેણીબદ્ધતા, વિધિ-ભૂમિકાઓ, અને મંત્રનો અધિકાર—યજ્ઞજન્ય—ને વૈધતા આપે છે.
Sukta 7
આ સૂક્ત નક્ષત્ર-પ્રસન્નતા માટેની વિધિરૂપ સ્તુતિ છે. તેમાં ચંદ્રના મંડળો (નક્ષત્રો)ને જીવંત, ઝડપી, દૈવી શક્તિઓ તરીકે માનવામાં આવ્યા છે અને તેમના અનુગ્રહથી જ આપણા દિવસોની ગુણવત્તા નિયંત્રિત થાય છે એમ દર્શાવાયું છે. ક્રમશઃ નક્ષત્રોના નામ ઉચ્ચારીને અન્ન (અન્ન), જીવનરસ/પોષક શક્તિ (ઊર્જ), પુણ્ય, સુખસગવડ અને સુરક્ષા આપવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; તેમજ સમયના અમંગળ વળાંકોમાંથી થતી હાનિ દૂર કરીને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવી એ તેનો હેતુ છે. તેની અસર પંચાંગીય સમન્વયમાં છે: વાણી (ગીર) દ્વારા દિવસોને કલ્યાણકારી તારક અધિષ્ઠાન હેઠળ ‘સાથે લઈ જઈ’ રક્ષિત કરવામાં આવે છે.
Sukta 8
અથર્વવેદ 19.8 ઉત્તરકાલીન અથર્વણિક શાંતિ-સૂક્ત છે. તે અપશકુનોને—ખાસ કરીને અમંગળ ધ્વનિઓ, નિંદા/અપવાદ, વારંવાર છીંક આવવી, અને ‘ખાલી વાસણો’નું અશુભ લક્ષણ—દૂર હાંકે છે. અવ્યવસ્થાને બહાર ધકેલી શકનાર દિવ્ય પ્રેરક તરીકે સવિતૃદેવનું આવાહન કરીને, સ્વસ્તિ/અભય સૂત્રોથી વિધિને મుద્રિત કરીને, તેમજ દિવસ અને રાત્રિને નમસ્કાર અર્પીને, સમગ્ર દૈનિક ચક્રમાં શુભતા પુનઃસ્થાપિત કરવાનું તેનું લક્ષ્ય છે.
Sukta 9
અથર્વવેદ 19.9 એક શાંતિ-સૂક્ત છે. પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને દ્યૌમાં ગતિ કરતા અપશકુનરૂપ ઉત્પાતો તથા હાનિકારક ‘ગ્રહ’ (ઝપટનાર/બાંધનાર) શક્તિઓનું શમન કરવું તેનો હેતુ છે. પૃથ્વી, વાયુમંડળ, આકાશ, જળ, ઔષધિઓ અને વૃક્ષો જેવા સર્વ પ્રદેશોમાં વારંવાર શાંતિની સ્થાપના કરીને, જે ભયંકર, ક્રૂર અથવા દુષ્ટ છે તેને સમુદાય માટે શાંત અને શુભ-મંગલમાં પરિવર્તિત કરે છે.
Sukta 10
અવ 19.10 ‘શં નઃ’ (“અમને કલ્યાણ/શાંતિ થાઓ”) એવા પુનરાવર્તિત સૂત્ર પર રચાયેલ શાંતિ-લિતની છે. તેમાં જોડિયા અને સમૂહ દેવતાઓનું આહ્વાન કરીને આપત્તિઓને શમાવી જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં શુભતા સ્થાપિત કરવાની કામના થાય છે. ઇન્દ્રને તેની સહાયક શક્તિઓ સાથે (અગ્નિ, વરુણ, સોમ, પૂષન, વસુઓ) બોલાવી, અંતે સવિતૃ, ઉષસ, પર્જન્ય, ક્ષેત્રસ્ય પતિ જેવા વિશ્વહિતકારી દેવતાઓ સાથે સમાપ્તિ કરીને—સુરક્ષિત ગતિ, આરોગ્ય, સામાજિક વ્યવસ્થા, પ્રજનન-ઉર્વરતા અને ભૂમિ તથા જીવનોપાર્જન પર આધારિત સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાનું આ સૂક્તનું લક્ષ્ય છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.