Anuvaka 1
यज्ञ, आपः (जल), अग्नी आणि यशस्, आकूती, नक्षत्रे इत्यादी शुभ शक्तींमुळे शांतीची स्थापना करून विश्व-स्थैर्य साधणे हा मुख्य विषय आहे. उपविषय: (१) यशस्–आकूतीद्वारे पौष्टिक वाढ, कीर्ती व कर्मसिद्धी; (२) पुरुष/नारायण प्रतिमानावर यज्ञाला जगत्-ऋत/धर्माचा आधार म्हणून प्रतिष्ठित करणे; (३) जलांद्वारे शुद्धी आणि जātavedas रूपी औषधधारी अग्नीने उपचार/आरोग्यप्राप्ती; (४) अपशकुन, ग्रहदोष आणि अशुभ ध्वनी/चिन्हांचे शमन; (५) अनुकूल काळ व दैनंदिन कल्याणासाठी नक्षत्र-प्रसादन; (६) सार्वत्रिक कल्याण, रक्षण व शांतीची साधना.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
हे संक्षिप्त पौष्टिक सूक्त यशस् (कीर्ती/प्रसिद्धी)चे आवाहन करते. त्यासाठी विश्वातील महान “संग्राहक”—नद्या, वारे, पंखधारी जीव आणि चार दिशा—यांना यज्ञाकडे एकत्र येऊन त्याचा विस्तार करावा असे बोलावले आहे. हविस् (आहुती), गिरः (पवित्र वाणी) आणि संस्रावण (संगम-शक्ती) यांचा समन्वय साधून हा विधी लोकसमक्ष प्रभावी व्हावा हा हेतू आहे: बळकट झालेला यज्ञ यजमानाला एकत्रित समृद्धी, पूर्णता आणि सामाजिक कीर्ती प्रदान करतो.
Sukta 2
AV 19.2 हे उपचारक–शुद्धीकरणपर सूक्त आहे. हिमजल, झऱ्यातून उगम पावलेले, स्थिर साचलेले, पावसातून जन्मलेले आणि प्रवाही—अशा सर्व नैसर्गिक रूपांतील “आपः” (जल) यांना शम् (कल्याण) व भैषज्य (औषध) यांचे सार्वत्रिक वाहक म्हणून अभिषिक्त करून पवित्र मानले आहे. त्यांच्या गहिराई, स्वच्छता आणि वेगवान प्रवाहाचे स्तवन करून स्नान व धुणे यांना प्रदूषण, अशक्तपणा व रोग दूर करून वाज (बल/तेज) पुनर्स्थापित करणारी प्रभावी चिकित्साक्रिया बनवले आहे. या सूक्ताची शक्ती अशी की जलालाच परम वैद्य मानून, वाणीने आवाहन केले जाते आणि विधीपूर्वक स्नानाने ती शक्ती जागृत होते.
Sukta 3
AV 19.3 हे अథर्वण परंपरेतील जातवेदस अग्नीचे आवाहन आहे—सर्वज्ञ असा हा अग्नी स्वर्ग, पृथ्वी, अंतरिक्ष यांत सर्वत्र, आणि विशेषतः वृक्ष व औषधी/उपचारक वनस्पतींमध्ये अंतर्निहित आहे असे वर्णन केले आहे. त्या व्यापक अग्नीला यज्ञस्थानी बोलावल्याने स्तोत्र भैषज्य (औषधी) शक्ती जागृत करते, पुष्टी व रयी (पोषण व संपत्ती) स्थापन करते, आणि भय व देव-अप्रसन्नता यांचे रूपांतर संरक्षण व कल्याणात करते.
Sukta 4
AV 19.4 मध्ये ‘आहुती पार पडण्यामागची’ गुप्त शक्ती म्हणून—केंद्रित यज्ञसंकल्प असलेल्या आकूतीचे—अभिषेक/प्रतिष्ठापन केले आहे. संकल्प (आकूती), उच्चारलेले सूत्र/वाणी (वाच) आणि हविर्वाहक जातवेद अग्नी यांचा योग्य मेळ घातला की आहुती सिद्ध होते, असे हे सूक्त मांडते. येथे हेतूच पहिली आहुती ठरतो: त्याचे योग्य आवाहन करून ‘स्वाहा’ने मुहर लावताच अग्नी हवि वहन करतो; बृहस्पती वाणीला अधिकार देतो; आणि मग समृद्धी (भग) व पूर्ण झालेली इच्छा (काम) निश्चितपणे प्राप्त होते.
Sukta 5
ही एक-मंत्राची इंद्र-स्तुती इंद्राला चराचर जगताचा, पृथ्वीचा आणि मानवकुलांचा सार्वभौम अधिपती म्हणून घोषित करते; अनेक रूपांनी प्रकटणाऱ्या सर्वावर तो राज्य करतो. त्याला विश्वराज म्हणून स्तुतिल्याने यजमानाकडे इंद्राचे “राधस्” (अनुग्रह/बक्षीस) आकृष्ट होते—विशेषतः धन, मौल्यवान वस्तू आणि उदार यजमानाला मिळणारी समृद्धी.
Sukta 6
अथर्ववेद 19.6 हे ऋग्वेद 10.90 मधील पुरुष/नारायण सृष्टिरचनेचा नमुना पुनःघडवून, यज्ञालाच आद्यकर्म मानते—ज्यामुळे विश्व, वाणी आणि सामाजिक वर्ग (वर्ण) व्यक्त होऊन स्थिर होतात. या सूक्ताची शक्ती अशी की ते लौकिक व्यवस्था (वर्ण, दिशा, ज्योती/दीप्तिमान घटक, सोम, आणि वैदिक शब्दरूपे) एका एकमेव पवित्र आदर्श-प्रतिमेवर अध्यारोपित करून, श्रेणीव्यवस्था, विधीतील भूमिका, आणि मंत्राचा अधिकार—यज्ञातून जन्मलेला—यांना वैध ठरवते.
Sukta 7
हे सूक्त नक्षत्र-प्रसादनासाठीचे विधिपाठ आहे. यात चंद्रमंडले (नक्षत्रे) जिवंत, वेगवान, स्वर्गीय शक्ती म्हणून मानली असून त्यांच्या कृपेवर आपल्या दिवसांचा गुणधर्म अवलंबून आहे असे सांगितले आहे. क्रमाने नक्षत्रांची नावे घेऊन अन्न (अन्न), जीवनरस/ऊर्जा (ऊर्ज), पुण्य, सुखसुलभता व सुरक्षितता यांची याचना केली जाते; तसेच काळाच्या अमंगल वळणांमुळे होणारी हानी दूर करून समृद्धी साधणे हा उद्देश आहे. याची शक्ती कालगणनेच्या (पंचांग) अनुरूपतेत आहे: वाणी (गीर) वापरून दिवसांना कल्याणकारी तारकाधिपत्याखाली ‘सोबत नेले’ जाते.
Sukta 8
अथर्ववेद 19.8 हे उत्तरकालीन अथर्वणिक शांती-सूक्त आहे. हे अपशकुनांना—विशेषतः अमंगल ध्वनी, निंदा/अपवाद, वारंवार शिंक येणे, आणि ‘रिकाम्या भांड्यां’चे अमंगल लक्षण—दूर घालवते. अव्यवस्था बाहेर ढकलू शकणारा दिव्य प्रेरक म्हणून सवितृदेवाचे आवाहन करून, स्वस्ति/अभय सूत्रांनी विधीची मुद्रा बांधून, तसेच दिवस व रात्र यांना नमस्कार अर्पून, संपूर्ण दैनंदिन चक्रभर शुभत्व पुनःस्थापित करणे हा याचा उद्देश आहे.
Sukta 9
अथर्ववेद 19.9 हे एक शांती-सूक्त आहे. पृथ्वी, अंतरिक्ष व द्युलोकात संचार करणारे अपशकुनसूचक उत्पात आणि हानीकारक ‘ग्रह’ (बांधणारे/झडप घालणारे) यांचे शमन करणे हा याचा उद्देश आहे. पृथ्वी, वायुमंडल, आकाश, जल, औषधी व वृक्ष अशा सर्व प्रदेशांत वारंवार शांतीची स्थापना करून, जे भयावह, क्रूर किंवा दुष्ट आहे ते समुदायासाठी शांत व शुभ-मंगल रूपात परिवर्तित केले जाते.
Sukta 10
अव 19.10 हे ‘शं नः’ (“आम्हांस कल्याण/शांती असो”) या पुनरुक्त सूत्रावर आधारलेले शांती-लितनी आहे. यात जोड्यांनी व समूहांनी देवतांचे आवाहन करून संकटांचे शमन व जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांत मंगलता स्थिर व्हावी अशी प्रार्थना आहे. इंद्राला त्याच्या सहकारी शक्तींनी (अग्नी, वरुण, सोम, पूषन्, वसु) सहित बोलावून, शेवटी सवितृ, उषस्, पर्जन्य, क्षेत्रस्य पति अशा विश्वकल्याणकारी देवतांनी समाप्ती करत—सुरक्षित प्रगती, आरोग्य, सामाजिक सुव्यवस्था, फलनिष्पत्ती/सुपीकता आणि भूमी व उपजीविकेवर आधारलेली समृद्धी हे या सूक्ताचे उद्दिष्ट आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
