Srstikhanda
मुनिप्रश्नवर्णनम् (Description of the Sages’ Questions)
ਅਧਿਆਇ 1 ਮੰਗਲ-ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਸੰਹਿਤਾ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਧ੍ਯਸਾਧਨ-ਖੰਡ) ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੂਤ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਤ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨਾਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਅਖੁੱਟ ਮਿਠਾਸ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੂਤ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤ-ਵਰਤਮਾਨ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮੁੱਖ ਵਕਤਾ-ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦਾ ਪਰਿਚਯ, ਅਤੇ ਭਕਤੀਪੂਰਵਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਯੋਗ ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦੁਆਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਨਾਰਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ। ਉਹ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹਿਮਾਲੇ ਦੀ ਉੱਤਮ ਗੁਫਾ-ਭੂਮੀ ਲੱਭ ਕੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਸਨ, ਮੌਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮ” ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵੱਲ ਉन्मੁਖ ਗਿਆਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖਲਬਲੀ ਮਚਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਕ੍ਰ/ਇੰਦਰ ਡਰ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰ/ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
नारदमोहवर्णनम् — Description of Nārada’s Delusion
ਅਧਿਆਇ 3 ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਗਏ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਾਇਆ-ਨਿਪੁਣ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਰਚੀ। ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਮਨਮੋਹਕ ਨਗਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਵੈਭਵ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ, ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵਰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਜ। ਉੱਥੇ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ੀਲਨਿਧੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਸਵਯੰਵਰ ਲਈ ਮਹੋਤਸਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਜੇ-ਧਜੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਧੂ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜਦੁਆਰ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਮਾਇਆ, ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਸ਼ਿਖਿਆ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅੱਗੇ ਖੁਲਣੀ ਹੈ।
नारदस्य विष्णूपदेशवर्णनम् — Nārada and Viṣṇu: Instruction after Delusion
ਅਧਿਆਇ 4 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਉਪਾਖਿਆਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਮੋਹਿਤ ਨਾਰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸ਼ਿਵੇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਅਜੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਹਰਿ-ਕ੍ਰਿਤ ਛਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਸਹਿਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ ਉੱਤੇ ਦੋਹਰਾਪਣ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੋਹਿਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਰੁਣੀ ਵੰਡਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸ ਕੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਕਤੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉੱਚੇ ਸ਼ੈਵ ਸੰਕਲਪ ਅਧੀਨ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਲੀਲਾ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
नारदप्रश्नवर्णन (Nāradapraśna-varṇana) — “Account of Nārada’s Inquiry”
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੋ ਸ਼ਿਵਗਣ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ; ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵੇਲੇ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਭੁੱਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਰਦ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਮਝ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਧਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀਭਰੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕਰਮ-ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)
ਅਧਿਆਇ 6 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਅਨਾਮਯ’ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਗੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦੇ ਲਯ ਹੋਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਮੋਮਯ; ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਵੀ ਅਭਾਵ। ਨਿਸ਼ੇਧ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਬਦ-ਸਪਰਸ਼ ਨਹੀਂ, ਗੰਧ-ਰੂਪ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਰਸ ਨਹੀਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਮਨ-ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਾਮ-ਰੂਪ-ਵਰਨ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਸਥੂਲ ਨਾ ਸੂਖਮ ਹੈ; ਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਕਥ ਸ਼ਿਵਾਧਾਰ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਉਪਸੰਹਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ।
विष्णु-ब्रह्म-विवाद-वर्णनम् (Description of the Viṣṇu–Brahmā Dispute and Brahmā’s Confusion)
ਅਧਿਆਇ 7 ਵਿੱਚ ਨਿਦ੍ਰਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਪਦਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉਹ ਕਮਲ ਅਪਾਰ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਸਾਰ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਚਤੁਰਮੁਖ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕਮਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਪਣੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ, ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਰੂਪ ਮਾਇਆਮੋਹਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਣਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਬੀਜ ਅੰਤਿਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ/ਨਾਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਤੱਤਵਿਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਸਕ ਸ਼ੰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਉਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਲੰਮਾ (ਪਲੁਤ) ‘ਓਂ’ ਨਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਖੋਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਅਕਾਰ, ਉਕਾਰ, ਮਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਨਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ, ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਚਮਕ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਠੰਡੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਸਤਹਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰਿਆਤੀਤ, ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਰਤੱਤਵ—ਅਦ੍ਵੈਤ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼, ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ।
शिवतत्त्ववर्णनम् (Śiva-tattva-varṇana) — “Description/Exposition of the Principle of Śiva”
ਅਧਿਆਇ 9 ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਕਿਰਪਾਮਯ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣਾਨਿਧਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਭਸਮ-ਲਿਪਤ ਦੇਹ, ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਬਹੁਭੁਜ; ਇਹ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਸਤੋਤ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ‘ਸ਼ਵਾਸ-ਰੂਪ’ ਵਿੱਚ ਨਿਗਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਦੇ ਹਨ; ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੀਏ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ/ਵਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਤੱਤਵ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ੈਵ ਆਚਾਰ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
रुद्र-विष्णोः ऐकत्व-उपदेशः तथा धर्म-आज्ञा (Instruction on Rudra–Viṣṇu Unity and Divine Injunctions)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਪੂਜਣਯ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਵਧੇ ਤਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰੇ। ਸ਼ਿਵ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦਮਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਤਾਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹਰੀ ਪਰਸਪਰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਭੇਦ ਨਹੀਂ—ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ, ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਏਕਤਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਭਗਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਪੁੰਨ ਗੁਆ ਕੇ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ ਨਾਲ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਭੋਗ-ਮੋਖਸ਼ ਦਾਤਾ, ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਗ੍ਰਹ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
ਅਧਿਆਇ 11 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਕਥਾ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗੋਤਪੱਤੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵਾਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਸਭ ਵਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰਹੱਸ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਕਹਿਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਇਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਤਾਰਕਤਾ, ਪਰੰਪਰਾ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਰੂਪਰੇਖਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸ਼ਿਵਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—‘ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਲਈ ਕਿਸ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?’ ਭਕਤਵਤਸਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ‘ਅਤੁੱਲ’ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਂਬਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਜਗਤ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜਾਗਰਣ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਅਸਮਰਥਤਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਥ ਨਿਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੌਚ-ਵਿਧੀ—ਗੁਰੂ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਯਥਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਦੰਤਧਾਵਨ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਆਚਮਨ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਤਧਾਵਨ ਵਰਜਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਗ੍ਰਹਣ, ਤੀਰਥ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਮੀ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿਮਰਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)
ਅਧਿਆਇ 14 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਦੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ‘ਪੁਸ਼ਪਾਰਪਣ-ਵਿਨਿਰਣਯ’ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਮਲ, ਬਿਲਵਪੱਤਰ, ਸ਼ਤਪੱਤਰ, ਸ਼ੰਖਪੁਸ਼ਪ ਆਦਿ ਪੁਸ਼ਪ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ—ਲਕਸ਼ਮੀ/ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼, ਅਤੇ ਲੱਖ ਵਰਗੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਥ, ਪਲ, ਟੰਕ ਆਦਿ ਮਾਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ/ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਮਤੁਲਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ, ਅਖ਼ਤ/ਤੰਡੁਲ, ਚੰਦਨ-ਲੇਪ, ਜਲਧਾਰਾ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਸ਼ਪਾਰਪਣ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਮਾਪ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਮ੍ਯ ਫਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਭਿਮੁਖ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਤੱਕ ਦੇ ਲਾਭ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)
ਅਧਿਆਇ 15 ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਸ਼ੈਵ-ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਨੰਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਾਲਨ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੰਸ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹੀ ਰੂਪ ਕਿਉਂ? ਸੂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪਦਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਹੰਸ ਦੀ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਥਿਰ ਗਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਅਤੱਤ੍ਵ ਵਿਵੇਕ (ਦੁੱਧ-ਪਾਣੀ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਉਪਮਾ) ਇਸ ਰੂਪ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੇ ਕਾਰਜਕ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਬੋਧ ਦੇ ਸੰਕੇਤ-ਵਾਹਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੰਚੀਕਰਣ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਫਿਰ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਤੇ ਯੁਗ ਚੱਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਜਨ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਨੇਤਰਾਂ, ਹਿਰਦੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਾਰਵਭੌਮ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਧਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਭਿੰਨ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਵੰਡ ਕੇ ਦ੍ਵਿਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਅਧੀਨ ਭੇਦਯੁਕਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
कैलासगमनं कुबेरसख्यं च — Śiva’s Journey to Kailāsa and His Friendship with Kubera
ਅਧਿਆਇ 17 ਸੰਵਾਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦਾ ਕੈਲਾਸ ਆਗਮਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਕੁਬੇਰ (ਧਨਦ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੂਰਨ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਿਵਾਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛੋਕੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਾਂਪਿਲ੍ਯ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞਦੱਤ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਵੇਦਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਣਨਿਧਿ ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਂ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਕੇ ਜੂਆਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਧਰਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੁਕਿਆ ਪਾਪ, ਧਨ-ਪਤਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕੁਬੇਰ-ਸ਼ਿਵ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਰਮ ਤੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
दीक्षितपुत्रस्य दैन्यचिन्ता तथा शिवरात्र्युपासनाप्रसङ्गः / The Initiate’s Son in Distress and the Occasion of Śivarātri Worship
ਅਧਿਆਇ 18 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦীক্ষਿਤਪੁੱਤਰ (ਦীক্ষਿਤਾਂਗਜ) ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣਾ ਪੂਰਵ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਯਾਤਰਾ ਮਗਰੋਂ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਕਮੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪੈਸਾ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲਦਾ ਹੈ। ਯਾਜਕ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧੀ/ਭਾਗ ਕਰਮਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਿੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਸਕਦਾ; ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸਨੇਹ ਵੀ ਦੂਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਇੱਕ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਭਗਤ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੇਬਸੀ ਅਤੇ ਕਰਮਬੰਧਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ੈਵ ਵਰਤ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਆਸਰਾ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
अलकापतेः तपः-लिङ्गप्रतिष्ठा च वरप्राप्तिः / The Lord of Alakā: Austerity, Liṅga-Establishment, and the Receiving of a Boon
ਅਧਿਆਇ 19 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੂਰਵ-ਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਕੇ ਅਲਕਾਪਤੀ (ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ/ਕੁਬੇਰ) ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਦਮ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਅਲਕਾ ਨਗਰੀ ਉਸ ਦੀ ਭੋਗਯ ਤੇ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਲਕਾਪਤੀ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਕਾਸ਼ੀ (ਚਿਤਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕਾ) ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਸ਼ਿਵ-ਬੋਧ, ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ, ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਤਪੋਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵੈਕ੍ਯ ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਭਵ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਕੇ ਸਦਭਾਵ-ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਤਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰਦਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਵਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ।
शिवागमन-नाद-समागमः (Śiva’s Advent, the Drum-Sound, and the Cosmic Assembly)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕੁਬੇਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਨਿਧੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰੁਦ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ; ਹਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈਲਾਸ ਜਾਣ, ਕੁਬੇਰ-ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਣ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਸਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਢੱਕੇ ਦਾ ਘਣਾ, ਅਦਭੁਤ ਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਆਹਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵ, ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ, ਆਗਮ-ਨਿਗਮ ਦੇ ਮੂਰਤ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਸੁਰ-ਅਸੁਰ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਥ-ਗਣ ਉਤਸਵ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।