हंस-वराह-रूपग्रहण-कारणम् (The Reason for Assuming the Swan and Boar Forms)

Verse 1

नारद उवाच । विधे विधे महाभाग धन्यस्त्वं सुरसत्तम । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਧੇ, ਹੇ ਵਿਧੇ! ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਦਭੁਤ, ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਸ਼ੈਵ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।

Verse 2

तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह

ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

अनंतरं च यज्जातं माहात्म्यं चरितं तथा । सृष्टेश्चैव प्रकारं च कथय त्वं विशेषतः

ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੀ ਤੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक् पृष्टे च भवता यज्जातं तदनंतरम् । कथयिष्यामि संक्षेपाद्यथा पूर्वं श्रुतं मया

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 5

अंतर्हिते तदा देवे शिवरूपे सनातने । अहं विष्णुश्च विप्रेन्द्र अधिकं सुखमाप्तवान्

ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਦ ਮੈਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 6

मया च विष्णुना रूपं हंसवाराहयोस्तदा । संवृतं तु ततस्ताभ्यां लोकसर्गावनेच्छया

ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੰਸ ਤੇ ਵਰਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 7

नारद उवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ संशयो हृदि मे महान् । कृपां कृत्वातुलां शीघ्रं तं नाशयितुमर्हसि

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਅਤੁਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰੋ।

Verse 8

हंसवाराहयो रूपं युवाभ्यां च धृतं कथम् । अन्यद्रूपं विहायैव किमत्र वद कारणम्

ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੰਸ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰੇ? ਹੋਰ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ—ਦੱਸੋ।

Verse 9

सूत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं ब्रह्मा सादरमब्रवीत्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 10

ब्रह्मोवाच । हंसस्य चोर्द्ध्वगमने गतिर्भवति निश्चला । तत्त्वातत्त्वविवेकोऽस्ति जलदुग्धविभागवत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੰਸ (ਪਰਮਾਰਥੀ ਆਤਮਾ) ਦੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਅਤੇ ਅਤੱਤ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਵੱਖ ਕਰਨਾ।

Verse 11

अज्ञानज्ञानयोस्तत्त्वं विवेचयति हंसकः । हंसरूपं धृतं तेन ब्रह्मणा सृष्टिकारिणा

ਹੰਸ (ਵਿਵੇਕੀ ਆਤਮਾ) ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੰਸ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 12

विवेको नैव लब्धश्च यतो हंसो व्यलीयत । शिवस्वरूपतत्त्वस्य ज्योतिरूपस्य नारद

ਸੱਚਾ ਵਿਵੇਕ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੰਸ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜ੍ਯੋਤੀ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਵਰੂਪ-ਤੱਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

सृष्टिप्रवृत्तिकामस्य कथं ज्ञानं प्रजायते । यतो लब्धो विवेकोऽपि न मया हंसरूपिणा

ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜੇ? ਮੈਂ ਵੀ—ਹੰਸ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ—ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 14

गमनेऽधो वराहस्य गतिर्भवति निश्चला । धृतं वाराहरूपं हि विष्णुना वनचारिणा

ਜਦੋਂ ਵਰਾਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਚਲ ਹੋ ਗਈ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਵਨ-ਵਿਹਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇਸ ਅਵਤਰਨ ਲਈ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 15

अथवा भवकल्पार्थं तद्रूपं हि प्रकल्पितम् । विष्णुना च वराहस्य भुवनावनकारिणा

ਜਾਂ ਫਿਰ ਭਵ-ਕਲਪ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਲਈ ਉਹੀ ਰੂਪ ਰਚਿਆ ਗਿਆ—ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ।

Verse 16

यद्दिनं हि समारभ्य तद्रूपं धृतवान्हरिः । तद्दिनं प्रति कल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञकः

ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹਰਿ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਕਲਪ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਲਪ ‘ਵਰਾਹ ਕਲਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 17

तदिच्छा वा यदा जाता ताभ्यां रूपं हि धारणे । तद्दिनं प्रतिकल्पोऽसौ कल्पो वाराहसंज्ञक्

ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਧਾਰਣ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਏ। ਉਹੀ ਦਿਨ ‘ਪ੍ਰਤਿਕਲਪ’ ਬਣਿਆ, ਜੋ ‘ਵਰਾਹ ਕਲਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।

Verse 18

इति प्रश्नोत्तरं दत्तं प्रस्तुतं शृणु नारद । स्मृत्वा शिवपदांभोजं वक्ष्ये सृष्टिविधिं मुने

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ, ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 19

अंतर्हिते महादेवे त्वहं लोकपितामहः । तदीयं वचनं कर्तुमध्यायन्ध्यानतत्परः

ਜਦ ਮਹਾਦੇਵ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਮੈਂ—ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 20

नमस्कृत्य तदा शंभुं ज्ञानं प्राप्य हरेस्तदा । आनंदं परमं गत्वा सृष्टिं कर्तुं मनो दधे

ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪਾਇਆ; ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨ ਧਰਿਆ।

Verse 21

विष्णुश्चापि तदा तत्र प्रणिपत्य सदाशिवम् । उपदिश्य च मां तात ह्यंतर्धानमुपागतः

ਤਦ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 22

ब्रह्माण्डाच्च बहिर्गत्वा प्राप्य शम्भोरनुग्रहम् । वैकुंठनगरं गत्वा तत्रोवास हरिस्सदा

ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਵੈਕੁੰਠ ਨਗਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 23

अहं स्मृत्वा शिवं तत्र विष्णुं वै सृष्टिकाम्यया । पूर्वं सृष्टं जलं यच्च तत्रांजलिमुदाक्षिपम्

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਜਲ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ।

Verse 24

अतोऽण्डमभवत्तत्र चतुर्विंशतिसंज्ञ कम् । विराड्रूपमभूद्विप्र जलरूपमपश्यतः

ਤਦਨੰਤਰ ਉੱਥੇ ‘ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਅੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਅਰਥਾਤ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਉਹ ਵਿਰਾਟ-ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਰੂਪ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ।

Verse 25

ततस्संशयमापन्नस्तपस्तेपे सुदारुणम् । द्वादशाब्दमहं तत्र विष्णुध्यानपरायणः

ਤਦੋਂ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 26

तस्मिंश्च समये तात प्रादुर्भूतो हरिस्स्वयम् । मामुवाच महाप्रीत्या मदंगं संस्पृशन्मुदा

ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਤਾਤ, ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 27

विष्णुरुवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि नादेयो विद्यते तव । ब्रह्मञ्छंभुप्रसादेन सर्वं दातुं समर्थकः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਵਰ ਮੰਗ; ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । युक्तमेतन्महाभाग दत्तोऽहं शंभुना च ते । तदुक्तं याचते मेऽद्य देहि विष्णो नमोऽस्तु ते

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਹ ਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਬਾਤ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੇਹ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।”

Verse 29

विराड्रूपमिदं ह्यंडं चतुर्विंशतिसंज्ञकम् । न चैतन्यं भवत्यादौ जडीभूतं प्रदृश्यते

ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਵਿਰਾਟ) ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅੰਡ ‘ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 30

प्रादुर्भूतो भवानद्य शिवानुग्रहतो हरे । प्राप्तं शंकरसंभूत्या ह्यण्डं चैतन्यमावह

ਹੇ ਹਰੀ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਹੁਣ ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ।

Verse 31

इत्युक्ते च महाविष्णुश्शंभोराज्ञापरायणः । अनंतरूपमास्थाय प्रविवेश तदंडकम्

ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 32

सहस्रशीर्षा पुरुषस्सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सर्वतस्पृत्वा तदण्डं व्याप्तवानिति

ਉਹ ਸਹਸ੍ਰ-ਸ਼ੀਰਸ਼, ਸਹਸ੍ਰ-ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਸਹਸ੍ਰ-ਪਾਦ ਵਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪ ਗਿਆ।

Verse 33

प्रविष्टे विष्णुना तस्मिन्नण्डे सम्यक्स्तुतेन मे । सचेतनमभूदण्डं चतुर्विंशतिसंज्ञकम्

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਉਸ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅੰਡ ਚੇਤਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਚਤੁਰਵਿੰਸ਼ਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

Verse 34

पातालादि समारभ्य सप्तलोकाधिपः स्वयम् । राजते स्म हरिस्तत्र वैराजः पुरुषः प्रभुः

ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ, ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ—ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਵਿਰਾਟ) ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸ਼ਾਸਕ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ।

Verse 35

कैलासनगरं रम्यं सर्वोपरि विराजितम् । निवासार्थं निजस्यैव पंचवक्त्र श्चकार ह

ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਪੰਜਵਕਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਮਣੀਯ ਕੈਲਾਸ-ਨਗਰ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰਾਜਦਾ ਸੀ।

Verse 36

ब्रह्मांडस्य तथा नाशे वैकुण्ठस्य च तस्य च । कदाचिदेव देवर्षे नाशो नास्ति तयोरिह

ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਨ—ਪ੍ਰਲਯ ਤਾਂ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

सत्यं पदमुपाश्रित्य स्थितोऽहं मुनिसत्तम । सृष्टिकामोऽभवं तात महादेवाज्ञया ह्यहम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੱਚੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਤਾਤ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਇਆ।

Verse 38

सिसृक्षोरथ मे प्रादुरभवत्पापसर्गकः । अविद्यापंचकस्तात बुद्धिपूर्वस्तमोपमः

ਹੇ ਤਾਤ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਪਾਪਸਰਗ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਪੰਜ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਵਿਦਿਆ ਸੀ, ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਰਗੀ।

Verse 39

ततः प्रसन्नचित्तोऽहमसृजं स्थावराभिधम् । मुख्यसर्गं च निस्संगमध्यायं शंभुशासनात्

ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ‘ਸਥਾਵਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਚਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਸੰਗ ਮੁੱਖ ਸਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਚਲਾਇਆ।

Verse 40

तं दृष्ट्वा मे सिसृक्षोश्च ज्ञात्वा साधकमात्मनः । सर्गोऽवर्तत दुःखाढ्यस्तिर्यक्स्रोता न साधकः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਕ ਹੈ, ਸਰਗ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤਿਰਯਕ (ਤਮਸ-ਬੱਧ) ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਰਿਹਾ।

Verse 41

तं चासाधकमाज्ञाय पुनश्चिंतयतश्च मे । अभवत्सात्त्विकस्सर्ग ऊर्ध्वस्रोता इति द्रुतम्

ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਾਧਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਸਰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

देवसर्गः प्रतिख्यातस्सत्योऽतीव सुखावहः । तमप्यसाधकं मत्वाऽचिंतयं प्रभुमात्मनः

ਦੇਵ-ਸਰਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਾਧਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 43

प्रादुरासीत्ततस्सर्गो राजसः शंकराज्ञया । अवाक्स्रोता इति ख्यातो मानुषः परसाधकः

ਤਦੋਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ‘ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ—ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਸਮਰੱਥ।

Verse 44

महादेवाज्ञया सर्गस्ततो भूतादिकोऽभवत् । इति पंचविधा सृष्टिः प्रवृत्ता वै कृता मया

ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚੱਲੀ; ਫਿਰ ਭੂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 45

त्रयस्सर्गाः प्रकृत्याश्च ब्रह्मणः परिकीर्तिताः । तत्राद्यो महतस्सर्गो द्वितीयः सूक्ष्मभौतिकः

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ‘ਮਹਤ’ ਦਾ ਸ੍ਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੁਖਮ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਗ ਹੈ।

Verse 46

वैकारिकस्तृतीयश्च इत्येते प्रकृतास्त्रयः । एवं चाष्टविधास्सर्गाः प्रकृतेर्वेकृतैः सह

ਤੀਜਾ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸ੍ਰਗ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 47

कौमारो नवमः प्रोक्तः प्राकृतो वैकृतश्च सः । एषामवांतरो भेदो मया वक्तुं न शक्यते

ਨੌਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅੰਤਰ-ਭੇਦ ਮੈਂ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ।

Verse 48

अल्पत्वादुपयोगस्य वच्मि सर्गं द्विजात्मकम् । कौमारः सनकादीनां यत्र सर्गो महानभूत्

ਉਪਯੋਗ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦ੍ਵਿਜਾਤਮਕ (ਆਤਮਿਕ-ਜਨਮ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਕੌਮਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।

Verse 49

सनकाद्याः सुता मे हि मानसा ब्रह्मसंमिताः । महावैराग्यसंपन्ना अभवन्पंच सुव्रताः

ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੇਰੇ ਹੀ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲੇ। ਮਹਾ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਪੰਜੇ ਸੁਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਏ।

Verse 50

मयाज्ञप्ता अपि च ते संसारविमुखा बुधाः । शिवध्यानैकमनसो न सृष्टौ चक्रिरे मतिम्

ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

Verse 51

प्रत्युत्तरं च तदनु श्रुत्वाहं मुनिसत्तम । अकार्षं क्रोधमत्युग्रं मोहमाप्तश्च नारद

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਗ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਹੇ ਨਾਰਦ।

Verse 52

कुद्धस्य मोहितस्याथ विह्वलस्य मुने मम । क्रोधेन खलु नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिंदवः

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਬੂੰਦ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 53

तस्मिन्नवसरे तत्र स्मृतेन मनसा मया । प्रबोधितोहं त्वरितमागतेना हि विष्णुना

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ, ਤੁਰੰਤ ਆਏ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਫੌਰਨ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 54

तपः कुरु शिवस्येति हरिणा शिक्षितोऽप्यहम् । तपोकारी महद्घोरं परमं मुनिसत्तम

‘ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਤਪ ਕਰੋ’—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤਦ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਰਮ, ਅਤਿ ਘੋਰ, ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 55

तपस्यतश्च सृष्ट्यर्थं भ्रुवोर्घ्राणस्य मध्यतः । अविमुक्ताभिधाद्देशात्स्वकीयान्मे विशेषतः

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਤੋਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੋਂ—ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 56

त्रिमूर्तीनां महेशस्य प्रादुरासीद्घृणानिधिः । आर्द्धनारीश्वरो भूत्वा पूर्णाशस्सकलेश्वरः

ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਮਹੇਸ਼—ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਨਿਧਾਨ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਬਣ ਕੇ, ਪੂਰਨ ਆਸਰਾ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ ਹੋਇਆ।

Verse 57

तमजं शंकरं साक्षात्तेजोराशिमुमापतिम् । सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नीललोहितसंज्ञकम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਅਜਨਮਾ, ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਦਾ ਮਹਾ-ਰਾਸ਼, ਉਮਾ-ਪਤੀ; ਸਰਬਜ੍ਞ, ਸਰਬਕਰਤਾ, ‘ਨੀਲਲੋਹਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।

Verse 58

दृष्ट्वा नत्वा महाभक्त्या स्तुत्वाहं तु प्रहर्षितः । अवोचं देवदेवेशं सृज त्वं विविधाः प्रजाः

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਾਂਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਹਿਰਦਾ ਹਰਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।”

Verse 59

श्रुत्वा मम वचस्सोथ देवदेवो महेश्वरः । ससर्ज स्वात्मनस्तुल्यान्रुद्रो रुद्रगणान्बहून

ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਨੇਕ ਰੁਦ੍ਰਗਣ ਰਚੇ।

Verse 60

अवोचं पुनरेवेशं महारुद्रं महेश्वरम् । जन्ममृत्युभयाविष्टास्सृज देव प्रजा इति

ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਈਸ਼—ਮਹਾਰੁਦ੍ਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਦੇਵ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।’

Verse 61

एवं श्रुत्वा महादेवो मद्वचः करुणानिधिः । प्रहस्योवाच मां सद्यः प्रहस्य मुनिसत्तम

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਿ ਮਹਾਦੇਵ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਰੰਤ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 62

महादेव उवाच । जन्ममृत्युभयाविष्टा नाहं स्रक्ष्ये प्रजा विधे । अशोभनाः कर्मवशा विमग्ना दुःखवारिधौ

ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਹੇ ਵਿਧੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਅਸ਼ੁਭ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਕਰਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਚਾਂਗਾ।’

Verse 63

अहं दुःखोदधौ मग्ना उद्धरिष्यामि च प्रजाः । सम्यक्ज्ञानप्रदानेन गुरुमूर्तिपरिग्रहः

ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਲਈ ਮੈਂ ਗੁਰੂ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 64

त्वमेव सृज दुःखाढ्याः प्रजास्सर्वाः प्रजापते । मदाज्ञया न बद्धस्त्वं मायया संभविष्यसि

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ! ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ। ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬੱਝੇਂਗਾ ਨਹੀਂ; ਅਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਂਗਾ।

Verse 65

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मां स भगवान्सुश्रीमान्नीललोहितः । सगणः पश्यतो मे हि द्रुतमंतर्दधे हरः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਸ਼ੁਭ-ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੇਰੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ।