विष्णूत्पत्तिवर्णनम् (Description of the Origin/Manifestation of Viṣṇu)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम । लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।

Verse 2

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् । अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੀ, ਨਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ; ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਜਲ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਸੁੰਨ ਵਿਸਤਾਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 3

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः । ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ, ਅਦਭੁਤ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।

Verse 4

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे । आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰਮਯ ਹੋ ਗਿਆ—ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਨਾ ਤਾਰੇ।

Verse 6

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् । अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਸੀ; ਗੰਧ ਅਤੇ ਰੂਪ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਨ, ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਨ ਨਾ ਮੁਖ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਵਿਭਕਤ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਵਸਥਾ।

Verse 7

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे । तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਣੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਦਾ ਸੂਈ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਭੇਦਿਆ ਜਾ ਕੇ ਚੀਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਉਹੀ ਸਤ੍—ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਧਕ ਇਕੋ ਅਸਤਿਤ੍ਵ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् । योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

ਜਦੋਂ ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਲੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਤੱਤ ਸਤ-ਅਸਤ—ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਸੀ। ਉਸੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਅੰਤਰਹਿਤ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਖਮ ਗਗਨ ਵਿੱਚ, ਨਿਰੰਤਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 9

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन । अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਉਹ ਨਾਮ-ਰੂਪ-ਵਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਨਾ ਸਥੂਲ, ਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਤਪਰ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् । न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹ੍ਰਸ੍ਵ-ਦੀਰਘ ਅਤੇ ਲਘੁ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਭ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਘਾਟ।

Verse 11

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः । सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਫਿਰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਪਰ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—‘ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।’ ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾ-ਤੇਜ ਸਤ੍ਯ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰ ਮਹਾਨ ਜੋਤਿ ਹੈ।

Verse 12

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति । निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

ਉਹ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਨਿਰਾਧਾਰ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ, ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਗਮ੍ਯ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਇਕੋ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 13

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् । अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਲਪ, ਨਿਰਾਰੰਭ, ਨਿਰਮਾਯ ਅਤੇ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਹੈ। ਉਹ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਅਵਿਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿਦਾਤਮ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 14

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै । कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਜ्ञਾ ਅਤੇ ਸੰਜ्ञੋਕਤੀ (ਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮਿਤ) ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਐਸੇ ਨਿਰਣੇ ਉਪਜੇ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੀ ਇੱਛਾ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 15

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया । सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

ਅਮੂਰਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਸ਼ੁਭਸਰੂਪਣੀ, ਸਭ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞਾਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ।

Verse 16

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी । सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਸਰਬਰੂਪਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕੱਲੀ ਸਰਵਵੰਦ੍ਯ ਹੈ; ਉਹੀ ਆਦਿ ਸਰੋਤ, ਸਦਾ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਸਕਾਰ-ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

Verse 17

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् । अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् । अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧਸਰੂਪਣੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ‘ਪਰਾ’ ਨਾਮਕ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਅੰਤर्हਿਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਸਭ ਆਭਾਸਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਚਿਦਾਤਮਕ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ।

Verse 18

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः । अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

ਜੋ ਅਮੂਰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਬਾਹਰ-ਮੁਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅੰਦਰ-ਮੁਖ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 19

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः । स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੋ ਦੇਹ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਹਰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਿਛੁੜਦੀ; ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 20

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् । बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਰਮ ਮਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੁੱਧਿ-ਤੱਤ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 21

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी । त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਅੰਬਿਕਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਭ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਜਨਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 22

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा । राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਭੁਜਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਪੂਰਨਿਮਾ ਚੰਦਾਂ ਵਰਗੀ ਜੋਤਿ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 23

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता । नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

ਦੇਵੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਮਨੋਹਰ ਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਉਹ ਵਿਭਿੰਨ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ।

Verse 24

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता । एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

ਅਚਿੰਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਮਾਇਆ—ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਦੀ ਜਨਨੀ—ਉਦਿਤ ਹੋਈ। ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਤੇ ਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 25

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः । शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਈਸ਼ਵਰ—ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੰਭੂ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ (ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਗਾ) ਧਾਰੀ ਹੈ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 26

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् । कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

ਉਹ ਮੰਗਲਮਯ ਪ੍ਰਭੂ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਰੂਪ, ਦਸ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਕਪੂਰ ਵਰਗਾ ਗੌਰ-ਸ਼ੁੱਧ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਸੀ।

Verse 27

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा । शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

ਫਿਰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ‘ਸ਼ਿਵਲੋਕ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 28

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् । परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਖੇਤਰ ‘ਕਾਸ਼ਿਕਾ’ (ਕਾਸ਼ੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ—ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਧਾਮ—ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਹੈ।

Verse 29

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे । परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ-ਸਰੂਪিণੀ ਦੇਵੀ (ਸ਼ਕਤੀ) ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਏਕਾਤਮ ਹੋ ਕੇ ਰਹੀ।

Verse 30

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन । विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਕਦੇ ਵੀ ਤਿਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’—‘ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ’—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना । क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇਹ ਵਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਨਾਕੀ (ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਆਨੰਦਵਨ’ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः । इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

ਫਿਰ, ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਆਨੰਦਵਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰਮਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ‘ਇੱਛਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਕਲਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ੍ਰਜ੍ਯ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 33

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ । निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਮਹਾਂ-ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੇ ਸਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਰਵਾਣ-ਧਾਰਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕੇਵਲ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਰਹੇ।

Verse 34

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च । स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

ਉਹੀ ਇਕ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰੇ; ਮੇਰੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉਹੀ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਢੱਕ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ।

Verse 35

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् । सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲਦੇ ਮਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕਰਕੇ (ਵੇਖੋ)—ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵ ਦਾ ਰਤਨ ਹੈ, ਤਮਸ ਦਾ ਗ੍ਰਾਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 36

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने । परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਨੰਦ-ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਵਿਖਰੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 37

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः । सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

ਇਉਂ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ।

Verse 38

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः । शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

ਤਦੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੱਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ।

Verse 39

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् । इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਇੰਦਰਨੀਲ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ।

Verse 40

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः । लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਾਰਕ ਸੀ, ਉੱਤਮ ਦੁਕੂਲ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਦੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤਿ-ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਅਜੇਯ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ।

Verse 41

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् । नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

ਤਦੋਂ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਸਵਾਮੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਵੀ ਦੱਸੋ।”

Verse 42

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः । पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ੰਕਰ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ। ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੇ ਬੱਦਲ-ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 43

शिव उवाच । विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति । बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਤੇਰੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਸ਼ਣੂ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਾਮ ਹੋਣਗੇ।

Verse 44

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् । इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਤਪ ਕਰੋ; ਇਹੀ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਪਰਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਵਾਸ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਨਿਗਮ (ਵੇਦਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 46

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः । न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਦਾਤਾ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਇੱਛਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 47

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् । मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ—“ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 48

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा । तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਬਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ— “ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਤਪ ਕਰ।”

Verse 49

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् । बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

ਫਿਰ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਰਿਹਾ।

Verse 50

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः । सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

ਤਦ ਉਹ ਪੁਰਖ—ਵਿਸ਼ਨੂ—ਧਿਆਨ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਜਾਗ ਉਠਿਆ। ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ— “ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਮਹਾਨਪਨ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 51

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च । जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

ਉਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਕਰਦੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਲ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ; ਸ਼ਿਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 52

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने । ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪ ਲਿਆ, ਤਦੋਂ ਜਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 53

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् । सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

ਤਦੋਂ ਉਹੀ ਪੁਰਖ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ—ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਇਕ ਅਜੀਬ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁੱਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।

Verse 54

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् । नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

ਉਸ (ਪਰਮ ਤੱਤ) ਲਈ ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਨਾਮ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸੰਮਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 55

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः । तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭਾਵ ਦਾ ਢੰਗ ਸੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ।

Verse 56

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः । अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਮਹਾਨ (ਮਹਤ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਹਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਗੁਣ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਅਹੰਕਾਰ ਜਨਮਿਆ।

Verse 58

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम । जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੜ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਤੱਤਵ) ਨਹੀਂ।

Verse 59

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् । शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌਵੀ ਤੱਤਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।