सृष्टिक्रमवर्णनम् / Description of the Sequence of Creation
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੰਚੀਕਰਣ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਸਥੂਲ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਫਿਰ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਤੇ ਯੁਗ ਚੱਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਜਨ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਨੇਤਰਾਂ, ਹਿਰਦੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸਾਧਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਭ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਾਰਵਭੌਮ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਧਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾ ਰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਭਿੰਨ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਵੰਡ ਕੇ ਦ੍ਵਿਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਅਧੀਨ ਭੇਦਯੁਕਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । शब्दादीनि च भूतानि पंचीकृत्वाहमात्मना । तेभ्यः स्थूलं नभो वायुं वह्निं चैव जलं महीम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚੀਕਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਥੂਲ ਭੂਤ—ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ—ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 2
पर्वतांश्च समुद्रांश्च वृक्षादीनपि नारद । कलादियुगपर्येतान्कालानन्यानवासृजम्
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਵੀ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਕਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਭੇਦ ਵੀ ਚਲਾਏ।
Verse 3
सृष्ट्यंतानपरांश्चापि नाहं तुष्टोऽभव न्मुने । ततो ध्यात्वा शिवं साम्बं साधकानसृजं मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ-ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋਏ ਹੋਰ ਜੀਵ ਰਚ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ; ਤਦ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 4
मरीचिं च स्वनेत्राभ्यां हृदयाद्भृगुमेव च । शिरसोऽगिरसं व्यानात्पुलहं मुनिसत्तमम्
ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ, ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਤੋਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਲਹ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
उदानाच्च पुलस्त्यं हि वसिष्ठञ्च समानतः । क्रतुं त्वपानाच्छ्रोत्राभ्यामत्रिं दक्षं च प्राणतः
ਉਦਾਨ ਤੋਂ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਪਾਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ, ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਦਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 6
असृजं त्वां तदोत्संगाच्छायायाः कर्दमं मुनिम् । संकल्पादसृजं धर्मं सर्वसाधनसाधनम्
“ਉਸ ਛਾਇਆ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਮੁਨੀ ਕਰਦਮ ਨੂੰ—ਰਚਿਆ। ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।”
Verse 7
एवमेतानहं सृष्ट्वा कृतार्थस्साधकोत्तमान् । अभवं मुनिशार्दूल महादेवप्रसादतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ; ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ।
Verse 8
ततो मदाज्ञया तात धर्मः संकल्पसंभवः । मानवं रूपमापन्नस्साधकैस्तु प्रवर्तितः
ਫਿਰ, ਹੇ ਤਾਤ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 9
ततोऽसृजं स्वगात्रेभ्यो विविधेभ्योऽमितान्सुतान् । सुरासुरादिकांस्तेभ्यो दत्त्वा तां तां तनुं मुने
ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ।
Verse 10
ततोऽहं शंकरेणाथ प्रेरितोंऽतर्गतेन ह । द्विधा कृत्वात्मनो देहं द्विरूपश्चाभवं मुने
ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ ਨਾਥ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
अर्द्धेन नारी पुरुषश्चार्द्धेन संततो मुने । स तस्यामसृजद्द्वंद्वं सर्वसाधनमुत्तमम्
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਅੱਧਾ ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਯੁਗਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਲਾਣ ਲਈ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 12
स्वायंभुवो मनुस्तत्र पुरुषः परसाधनम् । शतरूपाभिधा नारी योगिनी सा तपस्विनी
ਉੱਥੇ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਪੁਰਖ ਸੀ—ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ। ਅਤੇ ‘ਸ਼ਤਰੂਪਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਾਰੀ ਯੋਗਿਨੀ ਤੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਸੀ।
Verse 13
सा पुनर्मनुना तेन गृहीतातीव शोभना । विवाहविधिना ताताऽसृजत्सर्गं समैथुनम्
ਫਿਰ ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਕੁਆਰੀ ਉਸ ਮਨੂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਤਾਤ, ਵਿਆਹ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੰਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ।
Verse 14
तस्यां तेन समुत्पन्नस्तनयश्च प्रियव्रतः । तथैवोत्तानपादश्च तथा कन्यात्रयं पुनः
ਉਸ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨਾਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਵੀ ਜਨਮੀਆਂ।
Verse 15
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः । आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम्
ਉਹ ਆਕੂਤੀ, ਦੇਵਹੂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ। ਮਨੂ ਨੇ ਆਕੂਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੱਧਲੀ ਦੇਵਹੂਤੀ ਨੂੰ ਕਰਦਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 16
ददौ प्रसूतिं दक्षायोत्तानपादानुजां सुताः । तासां प्रसूतिप्रसवैस्सर्वं व्याप्तं चराचरम्
ਮਨੂ ਨੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੀ ਅਨੁਜਾ ਧੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪ ਗਿਆ।
Verse 17
आकूत्यां च रुचेश्चाभूद्वंद्वं यज्ञश्च दक्षिणा । यज्ञस्य जज्ञिरे पुत्रा दक्षिणायां च द्वादश
ਆਕੂਤੀ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋੜਾ—ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ—ਜਨਮੇ। ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਰਾਹੀਂ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 18
देवहूत्यां कर्दमाच्च बह्व्यो जातास्सुता मुने । दशाज्जाताश्चतस्रश्च तथा पुत्र्यश्च विंशतिः
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਦੇਵਹੂਤੀ ਅਤੇ ਕਰਦਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਧੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ। ਦਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਚਾਰ ਹੋਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਵੀਹ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
Verse 19
धर्माय दत्ता दक्षेण श्रद्धाद्यास्तु त्रयोदश । शृणु तासां च नामानि धर्मस्त्रीणां मुनीश्वर
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸ਼ਰੱਧਾ ਆਦਿ ਤੇਰਾਂ ਧੀਆਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਹੁਣ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।
Verse 20
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया । वसुःर्बुद्धि लज्जा शांतिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदश
ਸ਼ਰੱਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ; ਵਸੁ, ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ—ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਹਨ।
Verse 21
ताभ्यां शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिस्सत्पथसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा
ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਨਿੱਠੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਸੁਲੋਚਨਾ ਧੀਆਂ ਰਹੀਆਂ—ਖਿਆਤੀ, ਸਤਪਥਸੰਭੂਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਮਾ।
Verse 22
सन्नतिश्चानुरूपा च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः
ਸੰਨਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਰੂਪਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ। (ਅਤੇ) ਭ੍ਰਿਗੁ, ਭਵ, ਮਰੀਚੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਅੰਗਿਰਾ ਵੀ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ)।
Verse 23
पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुश्चर्षिवरस्तथा । अत्रिर्वासिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम्
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ; ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਹ੍ਨਿ (ਅਗਨੀ) ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣ—ਇਹ ਸਭ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 24
ख्यातास्ता जगृहुः कन्या भृग्वाद्यास्साधका वराः । ततस्संपूरितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਆਰੀਆਂ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਉੱਤਮ ਸਿੱਧ ਸਾਧਕਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ; ਫਿਰ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 25
एवं कर्मानुरूपेण प्रणिनामंबिकापते । आज्ञया बहवो जाता असंख्याता द्विजर्षभाः
ਹੇ ਅੰਬਿਕਾਪਤੀ ਸ਼ਿਵ! ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਜੀਵ ਜੰਮੇ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੰਖ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 26
कल्पभेदेन दक्षस्य षष्टिः कन्याः प्रकीर्तिताः । तासां दश च धर्माय शशिने सप्तविंशतिम्
ਕਲਪ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਤਾਈਸ ਸ਼ਸ਼ੀ (ਚੰਦਰ) ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 27
विधिना दत्तवान्दक्षः कश्यपाय त्रयोदश । चतस्रः पररूपाय ददौ तार्क्ष्याय नारद
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ (ਧੀਆਂ) ਦਿੱਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ (ਅਰੁਣ/ਗਰੁੜ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 28
भृग्वंगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे कन्ये च दत्तवान् । ताभ्यस्तेभ्यस्तु संजाता बह्वी सृष्टिश्चराचरा
ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ (ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ) ਚਰ-ਅਚਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 29
त्रयोदशमितास्तस्मै कश्यपाय महात्मने । दत्ता दक्षेण याः कन्या विधिवन्मुनिसत्तम
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਤੇਰਾਂ ਧੀਆਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 30
तासां प्रसूतिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । स्थावरं जंगमं चैव शून्य नैव तु किंचन
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿਆਪ ਗਿਆ। ਸਥਾਵਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਮ, ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਨਾ ਰਿਹਾ।
Verse 31
देवाश्च ऋषयश्चैव दैत्याश्चैव प्रजज्ञिरे । वृक्षाश्च पक्षिणश्चैव सर्वे पर्वतवीरुधः
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਜਨਮੇ। ਦਰੱਖ਼ਤ, ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
Verse 32
दक्षकन्याप्रसूतैश्च व्याप्तमेवं चराचरम् । पातालतलमारभ्य सत्यलोकावधि ध्रुवम्
ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਵਿਆਪ ਗਿਆ—ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਤਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੱਕ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ।
Verse 33
ब्रह्मांडं सकलं व्याप्तं शून्यं नैव कदाचन । एवं सृष्टिः कृता सम्यग्ब्रह्मणा शंभुशासनात्
ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪ ਗਿਆ; ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਚਿਆ।
Verse 34
सती नाम त्रिशूलाग्रे सदा रुद्रेण रक्षिता । तपोर्थं निर्मिता पूर्वं शंभुना सर्वविष्णुना
ਉਹ ‘ਸਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ—ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਅਗਰ ਤੇ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆਤ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਲਈ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ—ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।
Verse 35
सैव दक्षात्समुद्भूता लोककार्यार्थमेव च । लीलां चकार बहुशो भक्तोद्धरणहेतवे
ਉਹੀ ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਲੋਕ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 36
वामांगो यस्य वैकुंठो दक्षिणांगोऽहमेव च । रुद्रो हृदयजो यस्य त्रिविधस्तु शिवः स्मृतः
ਜਿਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਅੰਗ ਵੈਕੁੰਠ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਅੰਗ ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹਾਂ; ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਜਨਮਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणास्त्रय उदाहृताः । स्वयं सदा निर्गुणश्च परब्रह्माव्ययश्शिवः
‘ਮੈਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣਾਂ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵੈੰ ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਨਿਰਗੁਣ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਹੈ।’
Verse 38
विष्णुस्सत्त्वं रजोऽहं च तमो रुद्र उदाहृतः । लोकाचारत इत्येवं नामतो वस्तुतोऽन्यथा
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸੱਤਵ, ਮੈਨੂੰ (ਬਰਹਮਾ ਨੂੰ) ਰਜਸ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਤਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਲੋਕ-ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਭੇਦ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ; ਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਹਕੀਕਤ ਹੋਰ (ਅਤੀਤ) ਹੈ।
Verse 39
अंतस्तमो बहिस्सत्त्वो विष्णूरुद्रस्तथा मतः । अंतस्सत्त्वस्तमोबाह्यो रजोहं सर्वेथा मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਤਮਸ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸੱਤਵ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜਸ ਹਾਂ—ਅੰਦਰ ਸੱਤਵ, ਬਾਹਰ ਤਮਸ।
Verse 40
राजसी च सुरा देवी सत्त्वरूपात्तु सा सती । लक्ष्मीस्तमोमयी ज्ञेया विरूपा च शिवा परा
ਸੁਰਾ ਦੇਵੀ ਰਾਜਸੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਤੀ ਸੱਤਵ-ਰੂਪਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਤਮੋਮਈ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਰੂਪਾ ਪਰਾਸ਼ਿਵਾ ਹੈ।
Verse 41
एवं शिवा सती भूत्वा शंकरेण विवाहिता । पितुर्यज्ञे तनुं त्यक्त्वा नादात्तां स्वपदं ययौ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪਾ ਸਤੀ ਦਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਧਾਰਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 42
पुनश्च पार्वती जाता देवप्रार्थनया शिवा । तपः कृत्वा सुविपुलं पुनश्शिवमुपागता
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਾ ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ। ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 43
तस्या नामान्यनेकानि जातानि च मुनीश्वर । कालिका चंडिका भद्रा चामुंडा विजया जया
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਕਾਲਿਕਾ, ਚੰਡਿਕਾ, ਭਦਰਾ, ਚਾਮੁੰਡਾ, ਵਿਜਯਾ ਅਤੇ ਜਯਾ।
Verse 44
जयंती भद्रकाली च दुर्गा भगवतीति च । कामाख्या कामदा ह्यम्बा मृडानी सर्वमंगला
ਉਹ ਜਯੰਤੀ, ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਭਗਵਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਮਾਖਿਆ, ਕਾਮਦਾ, ਅੰਬਾ, ਮ੍ਰਿਡਾਨੀ ਅਤੇ ਸਰਵਮੰਗਲਾ ਵੀ ਹੈ।
Verse 45
नामधेयान्यनेकानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गुणकर्मानुरूपाणि प्रायशस्तत्र पार्वती
ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ! ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਹਨ ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਾਮ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹਨ।
Verse 46
गुणमय्यस्तथा देव्यो देवा गुणमयास्त्रयः । मिलित्वा विविधं सृष्टेश्चक्रुस्ते कार्यमुत्तमम्
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਗੁਣਮਈ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਦੇਵ ਵੀ ਗੁਣ-ਰੂਪ ਸਨ। ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਕਾਰਜ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਰ ਗਏ।
Verse 47
एवं सृष्टिप्रकारस्ते वर्णितो मुनिसत्तम । शिवाज्ञया विरचितो ब्रह्मांडस्य मयाऽखिलः
ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਢੰਗ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਕ੍ਰਮ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 48
परं ब्रह्म शिवः प्रोक्तस्तस्य रूपास्त्रयः सुराः । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च गुणभेदानुरूपतः
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਹਨ—ਮੈਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
शिवया रमते स्वैरं शिवलोके मनोरमे । स्वतंत्रः परमात्मा हि निर्गुणस्सगुणोऽपि वै
ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਵੀ।
Verse 50
तस्य पूर्णवतारो हिं रुद्रस्साक्षाच्छिवः स्मृतः । कैलासे भवनं रम्यं पंचवक्त्रश्चकार ह । ब्रह्मांडस्य तथा नाशे तस्य नाशोस्ति वै न हि
ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਵਤਾਰ ਹੈ; ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਮਣੀਕ ਭਵਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Frequently Asked Questions
Brahmā narrates the ordered unfolding of creation (elements, landscapes, time-cycles), the generation of major ṛṣis from bodily sources, and the creation of Dharma as a personified principle—culminating in Brahmā becoming double-formed under Śaṅkara’s prompting.
The chapter encodes a Śaiva metaphysics of agency: Brahmā’s efficacy is real but derivative; true completion of creation and the rise of sādhana-centered order occur only after meditation on Śiva and through Śiva’s prasāda and inner governance.
Material manifestation through pañcīkaraṇa (mahābhūtas), normative manifestation as Dharma arising from saṅkalpa and taking human form, and genealogical manifestation via ṛṣis and diverse progeny (including deva/asura embodiments).