शब्दब्रह्मतनुवर्णनम् — Description of the Form of Śabda-Brahman
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ/ਨਾਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਤੱਤਵਿਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਸਕ ਸ਼ੰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਇੱਛਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਉਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਲੰਮਾ (ਪਲੁਤ) ‘ਓਂ’ ਨਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਖੋਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਓਂਕਾਰ ਦੇ ਅਕਾਰ, ਉਕਾਰ, ਮਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਨਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ, ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਚਮਕ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਠੰਡੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀਆਂ ਉਪਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਸਤਹਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰਿਆਤੀਤ, ਨਿਰਮਲ, ਨਿਸ਼ਕਲ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਰਤੱਤਵ—ਅਦ੍ਵੈਤ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼, ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਇਉਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं तयोर्मुनिश्रेष्ठ दर्शनं कांक्षमाणयोः । विगर्वयोश्च सुरयोः सदा नौ स्थितयोर्मुने
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ।
Verse 2
दयालुरभवच्छंभुर्दीनानां प्रतिपालकः । गर्विणां गर्वहर्ता च सवेषां प्रभुरव्ययः
ਸ਼ੰਭੂ ਦਇਆਲੂ ਸਨ—ਦੀਨਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ; ਅਹੰਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 3
तदा समभवत्तत्र नादो वै शब्दलक्षणः । ओमोमिति सुरश्रेष्ठात्सुव्यक्तः प्लुतलक्षणः
ਤਦ ਉੱਥੇ ਸ਼ਬਦ-ਸਰੂਪ ਨਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੋਂ ‘ਓਂ, ਓਂ’ ਇਹ ਅੱਖਰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਲੰਮੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 4
किमिदं त्विति संचिंत्य मया तिष्ठन्महास्वनः । विष्णुस्सर्वसुराराध्यो निर्वैरस्तुष्टचेतसा
“ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹੀ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਰਾਧਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 5
लिंगस्य दक्षिणे भागे तथापश्यत्सनातनम् । आद्यं वर्णमकाराख्यमुकारं चोत्तरं ततः
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਸਨਾਤਨ ਤੱਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅ’ ਨਾਮਕ ਆਦਿ ਅੱਖਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਫਿਰ ‘ਉ’ ਅੱਖਰ।
Verse 6
मकारं मध्यतश्चैव नादमंतेऽस्य चोमिति । सूर्यमंडलवद्दृष्ट्वा वर्णमाद्यं तु दक्षिणे
‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸੁਖਮ ਨਾਦ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਓਂ’ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਦਿ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸੱਜੇ (ਦੱਖਣ) ਪਾਸੇ ਟਿਕਾਓ।
Verse 7
उत्तरे पावकप्रख्यमुकारमृषि सत्तम । शीतांशुमण्डलप्रख्यं मकारं तस्य मध्यतः
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ‘ਉ’ ਅੱਖਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਠੰਢੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪਤ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਹੈ।
Verse 8
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शब्दब्रह्मतनुवर्णनो नामाष्टमोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਤਨੁ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 9
निर्द्वंद्वं केवलं शून्यं बाह्याभ्यंतरवर्जितम् । स बाह्यभ्यंतरे चैव बाह्याभ्यंतरसंस्थितम्
ਉਹ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਰਹਿਤ, ਇਕਮਾਤ੍ਰ, ਅਵਰਨਨੀਯ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ’ ਵਰਗਾ, ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਫਿਰ ਭੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਤੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਸਥਿਤ, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 10
आदिमध्यांतरहितमानंदस्यापिकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्मपरायणम्
ਉਹ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਆਨੰਦ ਦਾ ਭੀ ਕਾਰਣ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ—ਆਨੰਦ, ਅਮ੍ਰਿਤ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਸ ਪਰਾਤਪਰ ਤੱਤ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 11
कुत एवात्र संभूतः परीक्षावोऽग्निसंभवम् । अधोगमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च
ਇੱਥੇ ਇਹ ਅੱਗ-ਜਨਿਤ ਪਰਖ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਉਸ ਅਨੁਪਮ ਅਗਨਿ-ਸਤੰਭ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 12
वेदशब्दोभयावेशं विश्वात्मानं व्यचिंतयत् । तदाऽभवदृषिस्तत्र ऋषेस्सारतमं स्मृतम्
ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ-ਧੁਨੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਤ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ। ਤਦੋਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਰਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तेनैव ऋषिणा विष्णुर्ज्ञातवान्परमेश्वरम् । महादेवं परं ब्रह्म शब्दब्रह्मतनुं परम्
ਉਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ—ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
Verse 14
चिंतया रहितो रुद्रो वाचो यन्मनसा सह । अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः
ਰੁਦ੍ਰ ਸਭ ਚਿੰਤਨ-ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮਨ ਸਮੇਤ ਬਾਣੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਇਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ—‘ਓਂ’—ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
एकाक्षरेण तद्वाक्यमृतं परमकारणम् । सत्यमानन्दममृतं परं ब्रह्म परात्परम्
ਇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਉਹ ਬਚਨ ਅਮਰ ਵਾਣੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਤਿ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਹੈ—ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ।
Verse 16
एकाक्षरादकाराख्याद्भगवान्बीजकोण्डजः । एकाक्षरादुकाराख्याद्धरिः परमकारणम्
‘ਅ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਬੀਜ-ਅੰਡਜ ਭਗਵਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ‘ਉ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਪਾਲਣ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ।
Verse 17
एकाक्षरान्मकाराख्याद्भगवान्नीललोहितः । सर्गकर्ता त्वकाराख्यो ह्युकाराख्यस्तु मोहकः
‘ਮ’ ਨਾਮਕ ਇਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਤ’ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ‘ਹੁ’ ਅੱਖਰ ਮੋਹਕ—ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੈ।
Verse 18
मकाराख्यस्तु यो नित्यमनुग्रहकरोऽभवत् । मकाराख्यो विभुर्बीजी ह्यकारो बीज उच्यते
ਜੋ ਤੱਤ ‘ਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਤ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ। ‘ਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 19
उकाराख्यो हरिर्योनिः प्रधानपुरुषेश्वरः । बीजी च बीजं तद्योनिर्नादाख्यश्च महेश्वरः
‘ਉ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਰਿ ਹੀ ਯੋਨੀ (ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ) ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਬੀਜਧਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜ ਆਪ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਯੋਨੀ ‘ਨਾਦ’ ਨਾਮਕ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 20
बीजी विभज्य चात्मानं स्वेच्छया तु व्यवस्थितः । अस्य लिंगादभूद्बीजमकारो बीजिनः प्रभोः
ਬੀਜਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਬੀਜਿਨः ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ‘ਅ’ ਅੱਖਰ-ਰੂਪ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 21
उकारयोनौ निःक्षिप्तमवर्द्धत समंततः । सौवर्णमभवच्चांडमावेद्य तदलक्षणम्
‘ਉ’ ਅੱਖਰ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵਧਿਆ। ਤਦ ਸੁਵਰਨਮਈ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਿ-ਤੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 22
अनेकाब्दं तथा चाप्सु दिव्यमंडं व्यवस्थितम् । ततो वर्षसहस्रांते द्विधाकृतमजोद्भवम्
ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਲ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਲ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਅਜ-ਉਦਭਵ ਤੱਤ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 23
अंडमप्सु स्थितं साक्षाद्व्याघातेनेश्वरेण तु । तथास्य सुशुभं हैमं कपालं चोर्द्ध्वसंस्थितम्
ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਖਾਤ् ਟਿਕਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਉਹ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਨ ਸੁਵਰਨਮਯ ਉੱਪਰੀ ਕਪਾਲ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।
Verse 24
जज्ञे सा द्यौस्तदपरं पृथिवी पंचलक्षणा । तस्मादंडाद्भवो जज्ञे ककाराख्यश्चतुर्मुखः
ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਯੌ (ਸਵਰਗ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜ-ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸੇ ਅੰਡ ਤੋਂ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ‘ਕ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 25
स स्रष्टा सर्वलोकानां स एव त्रिविधः प्रभुः । एवमोमोमिति प्रोक्तमित्याहुर्यजुषां वराः
ਉਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ‘ਓਂ, ਓਂ’—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਐਸਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 26
यजुषां वचनं श्रुत्वा ऋचः समानि सादरम् । एवमेव हरे ब्रह्मन्नित्याहुश्चावयोस्तदा
ਯਜੁਰਵੇਦ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸਾਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ—“ਹਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਹਰਿ! ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਇਉਂ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ।”
Verse 27
ततो विज्ञाय देवेशं यथावच्छक्तिसंभवैः । मंत्रं महेश्वरं देवं तुष्टाव सुमहोदयम्
ਫਿਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੇਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ, ਮਹਾ-ਮੰਗਲਮਯ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 28
एतस्मिन्नंतरेऽन्यच्च रूपमद्भुतसुन्दरम् । ददर्श च मया सार्द्धं भगवान्विश्वपालकः
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਗਵਾਨ—ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ—ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 29
पंचवक्त्रं दशभुजं गौरकर्पूरवन्मुने । नानाकांति समायुक्तं नानाभूषणभूषितम्
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ, ਦਸ਼ਭੁਜ, ਕਪੂਰ ਵਰਗੇ ਗੌਰ ਵਰਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਨਾ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।
Verse 30
महोदारं महावीर्यं महापुरुषलणम् । तं दृष्ट्वा परमं रूपं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
ਉਹ ਮਹੋਦਾਰ, ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਪਰਮ, ਅਤੁਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ—ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ)—ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 31
अथ प्रसन्नो भगवान्महेशः परमेश्वरः । दिव्यं शब्दमयं रूपमाख्याय प्रहसन्स्थितः
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਬਦਮਯ ਸਰੂਪ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੰਦ ਹਾਸ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਰਹੇ।
Verse 32
अकारस्तस्य मूर्द्धा हि ललाटो दीर्घ उच्यते । इकारो दक्षिणं नेत्रमीकारो वामलोचनम्
‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਸਤਕ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਲਾਟ ਉਸ ਦਾ ਦੀਰਘ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਇ’ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ, ਅਤੇ ‘ਈ’ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਹੈ।
Verse 33
उकारो दक्षिणं श्रोत्रमूकारो वाम उच्यते । ऋकारो दक्षिणं तस्य कपोलं परमेष्ठिनः
‘ਉ’ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦਾ ਸੱਜਾ ਕੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ‘ਊ’ ਖੱਬਾ; ਅਤੇ ‘’ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਸੱਜਾ ਗੱਲ੍ਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 34
वामं कपोलमूकारो लृ लॄ नासापुटे उभे । एकारश्चोष्ठ ऊर्द्ध्वश्च ह्यैकारस्त्वधरो विभोः
‘ਉ’ ਅੱਖਰ ਖੱਬਾ ਗੱਲ੍ਹ ਹੈ; ‘ਲ੍ਰਿ’ ਅਤੇ ‘ਲ੍ਰੀ’ ਦੋਵੇਂ ਨਾਸਾ-ਛਿਦ੍ਰ ਹਨ। ‘ਏ’ ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ, ‘ਐ’ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਹੈ।
Verse 35
ओकारश्च तथौकारो दन्तपंक्तिद्वयं क्रमात् । अमस्तु तालुनी तस्य देवदेवस्य शूलिनः
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਓ’ ਅਤੇ ‘ਔ’ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਅੰ’ ਧੁਨੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦੋ ਤਾਲੂ ਹਨ।
Verse 36
कादिपंचाक्षराण्यस्य पञ्च हस्ताश्च दक्षिणे । चादिपंचाक्षराण्येवं पंच हस्तास्तु वामतः
‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪੰਜ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਚ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪੰਜ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ।
Verse 37
टादिपंचाक्षरं पादास्तादिपंचाक्षरं तथा । पकार उदरं तस्य फकारः पार्श्व उच्यते
‘ਟ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਤ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਪੰਜ ਅੱਖਰ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ। ‘ਪ’ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦਾ ਉਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਫ’ ਅੱਖਰ ਉਸ ਦਾ ਪਾਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 38
बकारो वामपार्श्वस्तु भकारः स्कंध उच्यते । मकारो हृदयं शंभोर्महादेवस्य योगिनः
‘ਬ’ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ‘ਭ’ ਨੂੰ ਸਕੰਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਮ’ ਯੋਗੀ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
यकारादिसकारान्ता विभोर्वै सप्तधातवः । हकारो नाभिरूपो हि क्षकारो घ्राण उच्यते
‘ਯ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਭੂ ਦੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਹ’ ਨਾਭੀ-ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਘ੍ਰਾਣ (ਨੱਕ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 40
एवं शब्दमयं रूपमगुणस्य गुणात्मनः । दृष्ट्वा तमुमया सार्द्धं कृतार्थोऽभून्मया हरिः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦਮਯ ਰੂਪ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 41
एवं दृष्ट्वा महेशानं शब्दब्रह्मतनुं शिवम् । प्रणम्य च मया विष्णुः पुनश्चापश्यदूर्द्ध्वतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਤਨੂ ਸ਼ਿਵ ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ।
Verse 42
ओंकारप्रभवं मंत्रं कलापंचकसंयुतम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं शुभाष्टत्रिंशदक्षरम्
ਓਂਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਠੱਤੀ ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
Verse 43
मेधाकारमभूद्भूयस्सर्वधर्मार्थसाधकम् । गायत्रीप्रभवं मंत्रं सहितं वश्यकारकम्
ਫਿਰ ਮੈਧਾ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਭ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਸਾਧਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ। ਗਾਇਤਰੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਸ਼ਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Verse 44
चतुर्विंशतिवर्णाढ्यं चतुष्कालमनुत्तमम् । अथ पंचसितं मंत्रं कलाष्टक समायुतम्
ਇਹ ਚੌਵੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਯੋਗ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਸੌ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 45
आभिचारिकमत्यर्थं प्रायस्त्रिंशच्छुभाक्षरम् । यजुर्वेदसमायुक्तं पञ्चविंशच्छुभाक्षरम्
ਆਭਿਚਾਰਿਕ (ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ/ਉਪਸ਼ਮਨ) ਕਰਮ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤੀਹ ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪੱਚੀ ਸ਼ੁਭ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
कलाष्टकसमा युक्तं सुश्वेतं शांतिकं तथा । त्रयोदशकलायुक्तं बालाद्यैस्सह लोहितम्
ਅੱਠ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ ਹੈ। ਤੇਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਲਾਲ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
बभूवुरस्य चोत्पत्तिवृद्धिसंहारकारणम् । वर्णा एकाधिकाः षष्टिरस्य मंत्रवरस्य तु
ਇਹ ਪਰਮ ਮੰਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ/ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰ ਇਕਾਹਠ ਹਨ।
Verse 48
पुनर्मृत्युंजयं मन्त्रं पञ्चाक्षरमतः परम् । चिंतामणिं तथा मंत्रं दक्षिणामूर्ति संज्ञकम्
ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤ੍ਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ; ਅਤੇ ‘ਚਿੰਤਾਮਣੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ‘ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮੂਰਤੀ’ ਨਾਮਕ ਮੰਤ੍ਰ (ਹਨ)।
Verse 49
ततस्तत्त्वमसीत्युक्तं महावाक्यं हरस्य च । पञ्चमंत्रांस्तथा लब्ध्वा जजाप भगवान्हरिः
ਫਿਰ ‘ਤੱਤ੍ਵਮਸਿ’ ਇਹ ਮਹਾਵਾਕ੍ਯ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਰਾ ਦੇ ਪੰਜ ਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 50
अथ दृष्ट्वा कलावर्णमृग्यजुस्सामरूपिणम् । ईशानमीशमुकुटं पुरुषाख्यं पुरातनम्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਰਿਗ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਸਭ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਕੁਟ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼—ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 51
अघोरहृदयं हृद्यं सर्वगुह्यं सदाशिवम् । वामपादं महादेवं महाभोगीन्द्रभूषणम्
ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਚਰਨ ਅਘੋਰ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ—ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ, ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ, ਅਤੇ ਆਪ ਸਦਾਸ਼ਿਵ; ਉਹੀ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 52
विश्वतः पादवन्तं तं विश्वतोक्षिकरं शिवम् । ब्रह्मणोऽधिपति सर्गस्थितिसंहारकारणम्
ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਹੱਥ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 53
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिस्साम्बं वरदमीश्वरम् । मया च सहितो विष्णुर्भगवांस्तुष्टचेतसा
ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਰਦਾਤਾ ਸਾਂਬ ਸ਼ਿਵ—ਈਸ਼ਵਰ—ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
A revelatory nāda arises as the sound “oṃ,” prompting Viṣṇu to investigate; he perceives the phonemic constituents of Oṃ in relation to the liṅga, framed within Brahmā’s narration of Śiva’s responsive grace.
A-kāra, u-kāra, m-kāra, and the concluding nāda are treated as a graded manifestation of śabda-brahman—linking phoneme, luminous imagery, and ontological levels that culminate in the partless (niṣkala) reality beyond turīya.
Śiva is emphasized as dayālu (compassionate), as the guardian of the humble, and as the remover of pride; metaphysically, the chapter highlights nāda/Oṃ and a crystal-pure, turīyātīta, non-dual ground beyond inner/outer distinctions.