सेवातत्त्वप्रश्नः — The Question of Whom to Serve (Sevā) for the Removal of Suffering
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸ਼ਿਵਨਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—‘ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਲਈ ਕਿਸ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?’ ਭਕਤਵਤਸਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ-ਭਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਤੱਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्प्रजापते तात धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । एतदेव पुनस्सम्यग्ब्रूहि मे विस्तराद्विधे
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਹੇ ਤਾਤ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਇਹੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । एकस्मिन्समये तात ऋषीनाहूय सर्वतः । निर्जरांश्चाऽवदं प्रीत्या सुवचः पद्मसंभवः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਾਤ! ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪਦਮ-ਸੰਭਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 3
यदि नित्यसुखे श्रद्धा यदि सिद्धेश्च कामुकाः । आगंतव्यं मया सार्द्धं तीरं क्षीरपयोनिधेः
ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गतास्ते हि मया सह । यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्सर्वेषां हितकारकः
ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ—ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਜਗਤ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ)।
Verse 6
तान्दृष्ट्वा च तदा विष्णुर्ब्रह्माद्यानमरान्स्थितान् । स्मरञ्छिवपदांभोजमब्रवीत्परमं वचः
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਅਮਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਪਰਮ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।
Verse 7
विष्णुरुवाच । किमर्थमागता यूयं ब्रह्माद्याश्च सुरर्षयः । सर्वं वदत तत्प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना
ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ਿਓ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋ? ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ; ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ?
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टास्तदा तेन विष्णुना च मया सुराः । पुनः प्रणम्य तं प्रीत्या किं कार्यं विद्यतेऽधुना । विनिवेदयितुं कार्यं ह्यब्रुवन्वचनं शुभम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਕਹੇ—“ਹੁਣ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨੀ ਹੈ।”
Verse 9
देवा ऊचुः । नित्यं सेवा तु कस्यैव कार्या दुःखपहारिणी
ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੀ ਕਰੀਏ?
Verse 10
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । सामरस्य मम प्रीत्या कृपया वाक्यमब्रवीत्
ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਕਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਾਮਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 11
श्रीभगवानुवाच । ब्रह्मञ्च्छृणु सुरैस्सम्यक्श्रुतं च भवता पुरा । तथापि कथ्यते तुभ्यं देवेभ्यश्च तथा पुनः
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੁਣ। ਦੇਵ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਫਿਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने पूजाविधिवर्णने सारासारविचारवर्णनो नाम द्वादशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਅਧੀਨ ‘ਸਾਰ-ਅਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 13
सेव्यसेव्यस्सदा देवश्शंकरस्सर्वदुःखहा । ममापि कथितं तेन ब्रह्म णोऽपि विशेषतः
ਸਦਾ ਸੇਵਣਯੋਗ, ਸਦਾ ਦੇਵ—ਸ਼ੰਕਰ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਕਹੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
प्रस्तुतं चैव दृष्टं वस्सर्वं दृष्टांतमद्भुतम् । त्याज्यं तदर्चनं नैव कदापि सुखमीप्सुभिः
ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸੱਚੇ ਸੁਖ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣ।
Verse 15
संत्यज्य देवदेवेशं लिंगमूर्तिं महेश्वरम् । तारपुत्रास्तथैवैते नष्टास्तेऽपि सबांधवाः
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਾਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 16
मया च मोहितास्ते वै मायया दूरतः कृताः । सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः शिवेन रहिता यदा
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ; ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਵੰਸ ਹੋ ਗਏ।
Verse 17
तस्मात्सदा पूजनीयो लिंगमूर्तिधरी हरः । सेवनीयो विशेषेण श्रद्धया देवसत्तमः
ਇਸ ਲਈ ਲਿੰਗ-ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 18
शर्वलिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च सत्तमाः । अहं त्वं च तथा ब्रह्मन्कथं तद्विस्मृतं त्वया
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਕੇਵਲ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਦੇਵ ਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਿਆ?
Verse 19
तल्लिङ्गमर्चयेन्नित्यं येन केनापि हेतुना । तस्मात् ब्रह्मन्सुरः शर्वः सर्वकामफलेप्सया
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਇਸੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सा हनिस्तन्महाछिद्रं सान्धता सा च मुग्धता । यन्मुहूर्त्तं क्षणं वापि शिवं नैव समर्चयेत्
ਉਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਛੇਦ ਹੈ; ਉਹੀ ਜੜਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਅਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 21
भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः । भवसंस्मरणा ये च न ते दुःखस्यभाजनाः
ਜੋ ਭਵ (ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਅੱਗੇ ਨਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਦਾ ਭਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ।
Verse 22
भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाभरणाः स्त्रियः । धनं च तुष्टिपर्यंतं पुत्रपौत्रादिसंततिः
ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਘਰ, ਮਨੋਹਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਧਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸੰਤਾਨ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।
Verse 23
आरोग्यं च शरीरं च प्रतिष्ठां चाप्यलौकिकीम् । ये वांछंति महाभागाः सुखं वा त्रिदशालयम्
ਜੋ ਮਹਾਭਾਗ ਭਗਤ ਆਰੋਗਤਾ ਤੇ ਦੇਹ-ਸੁਖ, ਅਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਲਯ (ਸਵਰਗ) ਦਾ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—(ਉਹ ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ)।
Verse 24
अंते मुक्तिफलं चैव भक्तिं वा परमेशितुः । पूर्वपुण्यातिरेकेण तेऽर्चयंति सदाशिवम्
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਪਰਮ ਭਕਤੀ। ਪੂਰਵ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅਧਿਕ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
योऽर्चयेच्छिवलिंगं वै नित्यं भक्तिपरायणः । तस्य वै सफला सिद्धिर्न स पापैः प्रयुज्यते
ਜੋ ਭਗਤੀ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਫਲਵੰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਨ ਬੱਝਦਾ ਹੈ ਨ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्च तदा देवाः प्रणिपत्य हरिं स्वयम् । लिंगानि प्रार्थयामासुस्सर्वकामाप्तये नृणाम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤਦੋਂ ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 27
तच्छ्रुत्वा च तदा विष्णु विश्वकर्माणमब्रवीत । अहं च मुनिशार्दूल जीवोद्धारपरायणः
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਮੈਂ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਪਰਾਇਣ ਹਾਂ।”
Verse 28
विश्वकर्मन्यथा शंभोः कल्पयित्वा शुभानि च । लिंगानि सर्वदेवेभ्यो देयानि वचनान्मम
“ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਨ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਬਣਾਓ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਲਿੰਗ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।”
Verse 29
ब्रह्मोवाच । लिंगानि कल्पयित्वेवमधिकारानुरूपतः । विश्वकर्मा ददौ तेभ्यो नियोगान्मम वा हरेः
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯੋਗ (ਕਰਤੱਬ) ਦਿੱਤੇ—ਮੇਰੀ ਜਾਂ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ।
Verse 30
तदेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तम । पद्मरागमयं शक्रो हेम विश्र वसस्सुतः
ਉਹੀ ਗੱਲ ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਵਸੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਪਦਮਰਾਗ (ਮਾਣਿਕ) ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ (ਉਸ ਦੀ) ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 31
पीतं मणिमयं धर्मो वरुणश्श्यामलं शिवम् । इन्द्रनीलमयं विष्णुर्ब्रह्मा हेममयं तथा
ਧਰਮ ਪੀਲੇ ਮਣੀ ਵਰਗੀ ਜੋਤਿ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਸ਼ਿਵ ਸਮਾਨ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਇੰਦਰਨੀਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਸੁਵਰਨਮਯ ਹੈ।
Verse 32
विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवश्च तथैव च । आरकूटमयं वापि पार्थिवं ह्यश्विनौ मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਵਸੂ ਵੀ ਰੌਪ੍ਯਮਯ (ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀਮਯ) ਜਾਂ ਤਾਂਬੇਮਯ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
लक्ष्मीश्च स्फाटिकं देवी ह्यादित्यास्ताम्रनिर्मितम् । मौक्तिकं सोमराजो वै वज्रलिंगं विभावसुः
ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਫਟਿਕਮਯ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਆਦਿਤ੍ਯ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਨਾਲ। ਸੋਮਰਾਜ ਮੋਤੀਮਯ ਲਿੰਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਿਭਾਵਸੁ (ਅਗਨੀ) ਵਜ੍ਰਲਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
Verse 34
मृण्मयं चैव विप्रेंद्रा विप्रपत्न्यस्तथैव च । चांदनं च मयो नागाः प्रवालमयमादरात्
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀਮਯ ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਚੰਦਨਮਯ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਲਮਯ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਏ।
Verse 35
नवनीतमयं देवी योगी भस्ममयं तथा । यक्षा दधिमयं लिंगं छाया पिष्टमयं तथा
ਦੇਵੀ ਨੇ ਨਵਨੀਤ (ਮੱਖਣ) ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ; ਯੋਗੀ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ ਦਾ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਦਹੀਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਛਾਇਆ-ਜਨਾਂ ਨੇ ਆਟੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ।
Verse 36
शिवलिंगं च ब्रह्माणी रत्नं पूजयति ध्रुवम् । पारदं पार्थिवं बाणस्समर्चति परेऽपि वा
ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰਤਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਰਦ-ਨਿਰਮਿਤ, ਪਾਰਥਿਵ (ਮਿੱਟੀ ਦੇ) ਅਤੇ ਬਾਣਲਿੰਗ ਦੀ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
एवं विधानि लिंगानि दत्तानि विश्वकर्मणा । ते पूजयंति सर्वे वै देवा ऋषिगणा स्तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੇ ਲਿੰਗ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਸਭ ਨੇ ਹੀ—ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 38
विष्णुर्दत्त्वा च लिंगानि देवेभ्यो हितकाम्यया । पूजाविधिं समाचष्ट ब्रह्मणे मे पिनाकिनः
ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਨਾਕੀ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्माहं देवसत्तमैः । आगच्छं च स्वकं धाम हर्षनिर्भरमानसः
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 40
तत्रागत्य ऋषीन्सर्वान्देवांश्चाहं तथा मुने । शिवपूजाविधिं सम्यगब्रुवं सकलेष्टदम्
ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे सामराः प्रेमतत्पराः । शिवपूजाविधिं प्रीत्या कथये भुक्तिमुक्तिदम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 42
मानुषं जन्म संप्राप्य दुर्लभं सर्वजंतुषु । तत्रापि सत्कुले देवा दुष्प्राप्यं च मुनीश्वराः
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਣਾ ਦੁਲੱਭ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸਤਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ।
Verse 43
अव्यंगं चैव विप्रेषु साचारेषु सपुण्यतः । शिवसंतोषहेतोश्च कर्मस्वोक्तं समाचरेत्
ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਰਤਾਓ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸੰਚੈ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਤੋਖ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਚਰੇ।
Verse 44
यद्यज्जातिसमुद्दिष्टं तत्तत्कर्म न लंघयेत् । यावद्दानस्य संपत्तिस्तावत्कर्म समावहेत्
ਜਿਸ ਜਿਸ ਵਰਣ/ਆਸ਼ਰਮ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਸਮੇਤ ਉਹ ਕਰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।
Verse 45
कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते । तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰਮ-ਯੱਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਪੋ-ਯੱਗ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਪੋ-ਯੱਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜਪ-ਯੱਗ, ਅਰਥਾਤ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ, ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ।
Verse 46
ध्यानयज्ञात्परं नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् । यतस्समरसं स्वेष्टं यागी ध्यानेन पश्यति
ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਯੱਗ ਨਹੀਂ; ਧਿਆਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਾਸਕ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਸ—ਏਕਰਸ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 47
ध्यानयज्ञरतस्यास्य सदा संनिहितश्शिवः । नास्ति विज्ञानिनां किंचित्प्रायश्चित्तादिशोधनम्
ਜੋ ਧਿਆਨ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਸਨ੍ਹਿਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 48
विशुद्धा विद्यया ये च ब्रह्मन्ब्रह्मविदो जनाः । नास्ति क्रिया च तेषां वै सुखं दुखं विचारतः
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦੀ ਬਾਧਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਾਂਧਦੇ।
Verse 49
धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानं ध्यानविधिस्तथा । सर्वदा निर्विकारास्ते विद्यया च तयामराः
ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਜਪ-ਹੋਮ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ—ਇਹ ਸਭ ਸਦਾ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
परानंदकरं लिंगं विशुद्धं शिवमक्षरम् । निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜਾਣੋ—ਅਤਿ ਵਿਸ਼ੁੱਧ, ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਤੱਤ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਕਲ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ; ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਨੁਭਵਯੋਗ ਹੈ।
Verse 51
लिंगं द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यंतरं द्विजाः । बाह्यं स्थूलं समुद्दिष्टं सूक्ष्ममाभ्यंतरं मतम्
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਲਿੰਗ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬਾਹਰਲਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ। ਬਾਹਰਲਾ ਸਥੂਲ (ਦਿੱਖਣਯੋਗ) ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲਾ ਸੂਖਮ (ਅੰਤਰ ਅਨੁਭਵ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 52
कर्मयज्ञरता ये च स्थूललिंगार्चने रताः । असतां भावनार्थाय सूक्ष्मेण स्थूलविग्रहाः
ਜੋ ਕਰਮ-ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸਥੂਲ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ—ਅਜਿਹੇ ਅਪਕੁੱਵ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਸੂਖਮ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਥੂਲ ਵਿਗ੍ਰਹ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਸਨਾ-ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 53
आध्यात्मिकं यल्लिंगं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् । स तल्लिंगे तथा स्थूले कल्पयेच्च न चान्यथा
ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ (ਅੰਦਰਲਾ) ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉਸੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਥੂਲ, ਦਿੱਖਣਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 54
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भावात्प्रत्यक्षमव्ययम् । यथा स्थूलमयुक्तानामुत्कृष्टादौ प्रकल्पितम्
ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਤੱਤ ਸੂਖਮ, ਨਿਰਮਲ, ਭਾਵ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਯੁਕਤ (ਅਸੰਯਮੀ) ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਮਝ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ‘ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਆਦਿ ਮੰਨ ਕੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 55
अहो विचारतो नास्ति ह्यन्यत्तत्वार्थवादिनः । निष्कलं सकलं चित्ते सर्वं शिवमयं जगत्
ਅਹੋ! ਸੱਚੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਨਾਲ ਤੱਤਵ ਦੇ ਵਕਤਾ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕਲ ਤੇ ਸਕਲ—ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ਿਵਮਯ ਹੈ।
Verse 56
एवं ज्ञानविमुक्तानां नास्ति दोष विकल्पना । विधिश्चैव तथा नास्ति विहिताविहिते तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ-ਨਿਸ਼ੇਧ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਵਿਹਿਤ, ਨਾ ਅਵਿਹਿਤ।
Verse 57
यथा जलेषु कमलं सलिलैर्नावलिप्यते । तथा ज्ञानी गृहे तिष्ठन्कर्मणा नावबध्यते
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੌਲ ਫੁੱਲ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 58
इति ज्ञानं समुत्पन्नं यावन्नैव नरस्य वै । तावच्च कर्मणा देवं शिवमाराधयेन्नरः
ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 59
प्रत्ययार्थं च जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः । एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारादिवस्तुषु
ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਇਕ ਥਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਆਦਿ ਆਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
दृश्यते श्रूयते लोके यद्यत्सदसदात्मकम् । तत्तत्सर्वं सुरा वित्त परं ब्रह्म शिवात्मकम्
ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਤ ਜਾਂ ਅਸਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਦੇਵੋ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਰੂਪ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ।
Verse 61
भेदो जलानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभावे विचारतः । एवमाहुस्तथा चान्ये सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਦਾਰਥ-ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਦ-ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਵੀ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 62
हृदि संसारिणः साक्षात्सकलः परमेश्वरः । इति विज्ञानयुक्तस्य किं तस्य प्रतिमादिभिः
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਕਲ-ਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਆਦਿ ਬਾਹਰੀ ਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?
Verse 63
इति विज्ञानहीनस्य प्रतिमाकल्पना शुभा । पदमुच्चैस्समारोढुं पुंसो ह्यालम्बनं स्मृतम्
ਇਸ ਲਈ, ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਪਦ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਇੱਕ ਆਲੰਬਨ (ਸਹਾਰਾ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 64
आलम्बनं विना तस्य पदमुच्चैः सुदुष्करम् । निर्गुणप्राप्तये नॄणां प्रतिमालम्बनं स्मृतम्
ਆਲੰਬਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਗੁਣ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 65
सगुणानिर्गुणा प्राप्तिर्भवती सुनिश्चितम् । एवं च सर्वदेवानां प्रतिमा प्रत्ययावहा
ਸਗੁਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਭਗਤ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਅਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਵਾਹਕ ਹਨ।
Verse 66
देवश्चायं महीयान्वै तस्यार्थे पूजनं त्विदम् । गंधचन्दनपुष्पादि किमर्थं प्रतिमां विना
ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਜਾ ਉਸੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਗੰਧ, ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
Verse 67
तावच्च प्रतिमा पूज्य यावद्विज्ञानसंभवः । ज्ञानाभावेन पूज्येत पतनं तस्य निश्चितम्
ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਵਿਵੇਕ-ਜਨਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਟਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 68
एवस्मात्कारणाद्विप्राः श्रूयतां परमार्थतः । स्वजात्युक्तं तु यत्कर्म कर्तव्यं तत्प्रयत्नतः
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪਰਮ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਸਥਿਤੀ (ਸਵਜਾਤੀ/ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ) ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕਰਮ ਵਿਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 69
यत्र यत्र यथा भक्तिः कर्तव्यं पूजनादिकम् । विना पूजनदानादि पातकं न च दूरतः
ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਭਗਤੀ ਜਾਗੇ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਾਪ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 70
यावच्च पातकं देहे तावत्सिद्धिर्न जायते । गते च पातके तस्य सर्वं च सफलं भवेत्
ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 71
तथा च मलिने वस्त्रे रंगः शुभतरो न हि । क्षालने हि कृते शुद्धे सर्वो रंगः प्रसज्जते
ਜਿਵੇਂ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਤੇ ਹਰ ਰੰਗ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 72
तथा च निर्मले देहे देवानां सम्यगर्चया । ज्ञानरंगः प्रजायेत तदा विज्ञानसंभवः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਨੰਦ-ਰੰਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਗਿਆਨ) ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
विज्ञानस्य च सन्मूलं भक्तिरव्यभिचारिणी । ज्ञानस्यापि च सन्मूलं भक्तिरेवाऽभिधीयते
ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮੂਲ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰিণੀ (ਅਡੋਲ) ਭਗਤੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵੀ ਸੱਚਾ ਮੂਲ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 74
संगत्या गुरुराप्येत गुरोर्मंत्रादि पूजनम् । पूजनाज्जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते
ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਭਗਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 76
विज्ञानं जायते ज्ञानात्परब्रह्मप्रकाशकम् । विज्ञानं च यदा जातं तदा भेदो निवर्तते
ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ (ਅਨੁਭਵ-ਗਿਆਨ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 77
भेदे निवृत्ते सकले द्वंद्वदुःखविहीनता । द्वंद्वदुःखविहीनस्तु शिवरूपो भवत्यसौ
ਜਦੋਂ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਵੰਦ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 78
द्वंद्वाप्राप्तौ न जायेतां सुखदुःखे विजानतः । विहिताविहिते तस्य न स्यातां च सुरर्षयः
ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ਿਓ, ਜੋ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦਵੰਦ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉਪਜਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਲਈ ‘ਵਿਹਿਤ’ ਤੇ ‘ਅਵਿਹਿਤ’ ਵੀ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 79
ईदृशो विरलो लोके गृहाश्रमविवर्जितः । यदि लोके भवत्यस्मिन्दर्शनात्पापहारकः
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁਰਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਾਪ ਹਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 80
तीर्थानि श्लाघयंतीह तादृशं ज्ञानवित्तमम् । देवाश्च मुनयस्सर्वे परब्रह्मात्मकं शिवम्
ਇੱਥੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਸ ਪਰਮ ਧਨ—ਗਿਆਨ—ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 81
तादृशानि न तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनंत्युरुकालेन विज्ञानी दर्शनादपि
ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਤੀਰਥ ਸੱਚੇ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਕੇਵਲ ਮਿੱਟੀ-ਪੱਥਰ ਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਵਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 82
यावद्गृहाश्रमे तिष्ठेत्तावदाकारपूजनम् । कुर्याच्छ्रेष्ठस्य सप्रीत्या सुरेषु खलु पंचसु
ਜਦ ਤੱਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਸਾਕਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੰਜ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 83
अथवा च शिवः पूज्यो मूलमेकं विशिष्यते । मूले सिक्ते तथा शाखास्तृप्तास्सत्यखिलास्सुराः
ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਕ ਪਰਮ ਮੂਲ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੂਲ ਨੂੰ ਸਿੰਚਣ ਨਾਲ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 84
शाखासु च सुतृप्तासु मूलं तृप्तं न कर्हिचित् । एवं सर्वेषु तृप्तेषु सुरेषु मुनिसत्तमाः
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਟਾਹਣੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਕਦੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਵੀ ਪਰਮ-ਮੂਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 85
सर्वथा शिवतृप्तिर्नो विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः । शिवे च पूजिते देवाः पूजितास्सर्व एव हि
ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 86
तस्माच्च पूजयेद्देवं शंकरं लोकशंकरम् । सर्वकामफलावाप्त्यै सर्वभूतहिते रतः
ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਧਰਮੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Brahmā gathers ṛṣis and devas and leads them to the shore of the Ocean of Milk to approach Viṣṇu; the devas then formally ask whom they should serve constantly to remove suffering.
The episode frames sevā as a salvific technology: the ‘right object’ of service and the ‘right inner orientation’ (marked by Viṣṇu’s remembrance of Śiva) determine whether worship becomes liberative or merely worldly.
Viṣṇu appears as Jagannātha/Janārdana and bhakta-vatsala (devotee-protecting lord), while Śiva is highlighted as the supreme referent through Śiva-smaraṇa and Śiva-Śakti-centered framing.