पुष्पार्पण-विनिर्णयः (Determination of Flower-Offerings to Śiva)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाभाग कथय त्वं प्रमाणतः । कैः पुष्पैः पूजितश्शंभुः किं किं यच्छति वै फलम्

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਮਹਾਭਾਗ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਹਿਤ ਦੱਸੋ: ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ?

Verse 2

सूत उवाच । शौनकाद्याश्च ऋषयः शृणुतादरतोऽखिलम् । कथयाम्यद्य सुप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣੋ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਬੜੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪ-ਅਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

एष एव विधिः पृष्टो नारदेन महर्षिणा । प्रोवाच परमप्रीत्या पुष्पार्पणविनिर्णयम्

ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛੀ ਸੀ। ਤਦ ਵਕਤਾ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । कमलैर्बिल्वपत्रैश्च शतपत्रैस्तथा पुनः । शंखपुष्पैस्तथा देवं लक्ष्मीकामोऽर्चयेच्छिवम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਲ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ, ਸੌ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 5

एतैश्च लक्षसंख्याकैः पूजितश्चेद्भवेच्छिवः । पापहानिस्तथा विप्र लक्ष्मीस्स्यान्नात्र संशयः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਲੱਖ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 6

विंशतिः कमलानां तु प्रस्थमेकमुदाहृतम् । बिल्वो दलसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम्

ਕਮਲ ਦੇ ਵੀਹ ਫੁੱਲ ਇੱਕ ‘ਪ੍ਰਸਥ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੱਤੇ ‘ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਸਥ’ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 7

शतपत्रसहस्रेण प्रस्थार्द्धं परिभाषितम् । पलैः षोडशभिः प्रत्थः पलं टंकदशस्मृतः

ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅੱਧ-ਪ੍ਰਸਥ ਦਾ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਲ ਦਸ ਟੰਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 8

अनेनैव तु मानेन तुलामारोपयेद्यदा । सर्वान्कामानवाप्नोति निष्कामश्चेच्छिवो भवेत्

ਇਸੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਤੁਲਾ-ਆਰੋਪਣ (ਤੁਲਾਦਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

राज्यस्य कामुको यो वै पार्थिवानां च पूजया । तोषयेच्छंकरं देवं दशकोष्ट्या मुनीश्वराः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਜੋ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਰਥਿਵ ਲਿੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਦਸ ਕਰੋੜ ਪੂਜਾਵਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ।

Verse 10

लिंगं शिवं तथा पुष्पमखण्डं तंदुलं तथा । चर्चितं चंदनेनैव जलधारां तथा पुनः

ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ—ਅਖੰਡ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਤੰਡੁਲ (ਚੌਲ) ਅਰਪੋ; ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਲਧਾਰਾ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ।

Verse 11

प्रतिरूपं तथा मंत्रं बिल्वीदलमनुत्तमम् । अथवा शतपत्रं च कमलं वा तथा पुनः

ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਬਿਲਵ ਪੱਤਾ ਅਰਪੋ; ਜਾਂ ਸੌ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ—ਹਾਂ, ਕਮਲ ਵੀ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਓ।

Verse 12

शंखपुष्पैस्तथा प्रोक्तं विशेषेण पुरातनैः । सर्वकामफलं दिव्यं परत्रेहापि सर्वथा

ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਖ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਦਿਵ੍ਯ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ।

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथम खंडे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधानवर्णनो नाम चतुर्दशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿਧਾਨ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 15

प्रधान्यकामुको यो वै तदर्द्धेनार्चयेत्पुमान् । कारागृहगतो यो वै लक्षेनैवार्चयेद्धनम्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਰਾਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੱਖ ਮਾਤਰਾ (ਧਨ/ਉਪਚਾਰ) ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 16

रोगग्रस्तो यदा स्याद्वै तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । कन्याकामो भवेद्यो वै तदर्द्धेन शिवं पुनः

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕਨਿਆ (ਯੋਗ੍ਯ ਵਧੂ) ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੁੜ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 17

विद्याकामस्तथा यः स्यात्तदर्द्धेनार्चयेच्छिवम् । वाणीकामो भवेद्यो वै घृतेनैवार्चयेच्छिवम्

ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਉਹ ‘ਤਦਰੱਧ’ ਨਾਮਕ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਣੀ-ਵੈਭਵ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਘੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 18

उच्चाटनार्थं शत्रूणां तन्मितेनैव पूजनम् । मारणे वै तु लक्षेण मोहने तु तदर्धतः

ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਉੱਚਾਟਨ ਲਈ ਉਸੇ ਨਿਯਤ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਣ ਕਰਮ ਲਈ ਲੱਖ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਕਰਮ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ (ਜਪ/ਪੂਜਾ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 19

सामंतानां जये चैव कोटिपूजा प्रशस्यते । राज्ञामयुतसंख्यं च वशीकरणकर्मणि

ਸਾਮੰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਕੋਟਿ-ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਉੱਤਮ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 20

यशसे च तथा संख्या वाहनाद्यैः सहस्रिका । मुक्तिकामोर्चयेच्छंभुं पंचकोट्या सुभक्तितः

ਯਸ਼ ਲਈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਹਨਾਂ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੰਚਕੋਟੀ (ਪੰਜ ਕਰੋੜ) ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 21

ज्ञानार्थी पूजयेत्कोट्या शंकरं लोक शंकरम् । शिवदर्शनकामो वै तदर्धेन प्रपूजयेत्

ਜੋ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਮੁੱਲ ਦੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।

Verse 22

तथा मृत्युंजयो जाप्यः कामनाफलरूपतः । पंचलक्षा जपा यर्हि प्रत्यक्षं तु भवेच्छिवः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਲੱਖ ਜਾਪ ਪੂਰੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

लक्षेण भजते कश्चिद्द्वितीये जातिसंभवः । तृतीये कामनालाभश्चतुर्थे तं प्रपश्यति

ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਲੱਖ ਜਪ/ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

पंचमं च यदा लक्षं फलं यच्छत्यसंशयम् । अनेनैव तु मंत्रेण दशलक्षे फलं भवेत्

ਜਦੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ‘ਲੱਖ’ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਦਸ ਲੱਖ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਿਪੂਰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

मुक्तिकामो भवेद्यो वै दर्भैश्च पूजनं चरेत् । लक्षसंख्या तु सर्वत्र ज्ञातव्या ऋषिसत्तम

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦರ್ಭਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹਰ ਐਸੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਲੱਖ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

आयुष्कामो भवेद्यो वै दूर्वाभिः पूजनश्चरेत् । पुत्रकामो भवेद्यो वै धत्तूरकुसुमैश्चरेत्

ਜੋ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੱਤੂਰੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 27

रक्तदण्डश्च धत्तूरः पूजने शुभदः स्मृतः । अगस्त्यकुसुमैश्चैव पूजकस्य महद्यशः

ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਰਕਤਦੰਡ ਅਤੇ ਧੱਤੂਰਾ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਜਕ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 28

भुक्तिमुक्तिफलं तस्य तुलस्याः पूजयेद्यदि । अर्कपुष्पैः प्रतापश्च कुब्जकल्हारकैस्तथा

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਕ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਬਜ-ਕਲ੍ਹਾਰਕ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਾਪ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

जपाकुसुमपूजा तु शत्रूणां मृत्युदा स्मृता । रोगोच्चाटनकानीह करवीराणि वै क्रमात्

ਜਪਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵੀਰ (ਕਨੇਰ) ਦੀ ਭੇਟ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 30

बंधुकैर्भूषणावाप्तिर्जात्यावाहान्न संशयः । अतसीपुष्पकैर्देवं विष्णुवल्लभतामियात्

ਬੰਧੂਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਅਤਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

शमीपत्रैस्तथा मुक्तिः प्राप्यते पुरुषेण च । मल्लिकाकुसुमैर्दत्तैः स्त्रियं शुभतरां शिवः

ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਰਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੱਲਿਕਾ (ਚੰਬੇਲੀ) ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 32

यूथिकाकुसुमैश्शस्यैर्गृहं नैव विमुच्यते । कर्णिकारैस्तथा वस्त्रसंपत्तिर्जायते नृणाम्

ਸ਼ੁਭ ਯੂਥਿਕਾ (ਚੰਬੇਲੀ) ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘਰ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਅਤੇ ਕਰ্ণਿਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ-ਸੰਪਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 33

निर्गुण्डीकुसुमैर्लोके मनो निर्मलतां व्रजेत् । बिल्वपत्रैस्तथा लक्षैः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਿਲਵ ਪੱਤੇ (ਲੱਖਾਂ ਵੀ) ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 34

शृङ्गारहारपुष्पैस्तु वर्द्धते सुख सम्पदा । ऋतुजातानि पुष्पाणि मुक्तिदानि न संशयः

ਸੁਗੰਧਿਤ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦੇ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਸੰਪਦਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਗੇ ਫੁੱਲ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 35

राजिकाकुसुमानीह शत्रूणां मृत्युदानि च । एषां लक्षं शिवे दद्याद्दद्याच्च विपुलं फलम्

ਇੱਥੇ ਰਾਜਿਕਾ (ਸਰੋਂ) ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਫੁੱਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਦੇਵ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 36

विद्यते कुसुमं तन्न यन्नैव शिववल्लभम् । चंपकं केतकं हित्वा त्वन्यत्सर्वं समर्पयेत्

ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੋਈ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ। ਤਾਂ ਵੀ ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਕੇਤਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 37

अतः परं च धान्यानां पूजने शंकरस्य च । प्रमाणं च फलं सर्वं प्रीत्या शृणु च सत्तम

ਹੁਣ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਅਰਪਣ ਬਾਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲਾ ਸਾਰਾ ਫਲ—ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 38

तंदुलारोपणे नॄणां लक्ष्मी वृद्धिः प्रजायते । अखण्डितविधौ विप्र सम्यग्भक्त्या शिवोपरि

ਤੰਡੁਲ (ਚੌਲ) ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਟੁੱਟੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

षट्केनैव तु प्रस्थानां तदर्धेन तथा पुनः । पलद्वयं तथा लक्षमानेन समदाहृतम्

ਪ੍ਰਸਥਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਛੇ (ਇਕਾਈਆਂ) ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਮਾਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪਲ ਦਾ ਮਾਨ ਅਤੇ ਲੱਖ-ਮਾਨ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 40

पूजां रुद्रप्रधानेन कृत्वा वस्त्रं सुसुन्दरम् । शिवोपरि न्यसेत्तत्र तंदुलार्पणमुत्तमम्

ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ/ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਉੱਤਮ ਤੰਡੁਲ-ਅਰਪਣ (ਚੌਲ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

उपरि श्रीफलं त्वेकं गंधपुष्पादिभिस्तथा । रोपयित्वा च धूपादि कृत्वा पूजाफलं भवेत्

ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੀਫਲ (ਨਾਰੀਅਲ) ਰੱਖ ਕੇ, ਚੰਦਨ-ਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—ਪੂਜਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 42

प्रजापत्यद्वयं रौप्यमासंख्या च दक्षिणा । देया तदुपदेष्ट्रे हि शक्त्या वा दक्षिणा मता

ਦੋ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਮਾਪ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਅਸੰਖ (ਉਦਾਰ) ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰ੍ਯ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

Verse 43

आदित्यसंख्यया तत्र ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । लक्षपूजा तथा जाता साङ्गश्च मन्त्रपूर्वकम्

ਫਿਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ‘ਲੱਖ-ਪੂਜਾ’ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 44

शतमष्टोत्तरं तत्र मंत्रे विधिरुदाहृतः । तिलानां च पलं लक्षं महापातकनाशनम्

ਇੱਥੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵਾਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ—ਇੱਕ ਲੱਖ ਪਲ—ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 45

एकादशपलैरेव लक्षमानमुदाहृतम् । पूर्ववत्पूजनं तत्र कर्तव्यं हितकाम्यया

ਕੇਵਲ ਗਿਆਰਾਂ ਪਲ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਲੱਖ’ ਦਾ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 46

भोज्या वै ब्राह्मणास्तस्मादत्र कार्या नरेण हि । महापातकजं दुखं तत्क्षणान्नश्यति ध्रुवम्

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਉਸੇ ਪਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

यवपूजा तथा प्रोक्ता लक्षेण परमा शिवे । प्रस्थानामष्टकं चैव तथा प्रस्थार्द्धकं पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਵ-ਪੂਜਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਇਹ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲੱਛਣ ਅਨੁਸਾਰ—ਅੱਠ ਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਸਥ।

Verse 48

पलद्वययुतं तत्र मानमेतत्पुरातनम् । यवपूजा च मुनिभिः स्वर्गसौख्यविवर्द्धिनी

ਉੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਪ ‘ਦੋ ਪਲ’ ਭਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਯਵ-ਪੂਜਾ ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 49

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां कर्तव्यं च फलेप्सुभिः । गोधूमान्नैस्तथा पूजा प्रशस्ता शंकरस्य वै

ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੇਹੂੰ ਦੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ।

Verse 50

संततिर्वर्द्धते तस्य यदि लक्षावधिः कृता । द्रोणार्द्धेन भवेल्लक्षं विधानं विधिपूर्वकम्

ਜੇ ਲੱਖ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹ ‘ਲੱਖ’ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 51

मुद्गानां पूजने देवः शिवो यच्छति वै सुखम् । प्रस्थानां सप्तकेनैव प्रस्थार्द्धेनाथवा पुनः

ਮੁਦਗ (ਮੂੰਗ) ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਤਮਿਕ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੱਧ ਪ੍ਰਸਥ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 52

पलद्वययुतेनैव लक्षमुक्तं पुरातनैः । ब्राह्मणाश्च तथा भोज्या रुद्रसंख्याप्रमाणतः

ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਲੱਖ’ ਨੂੰ ਦੋ ਪਲ ਜੋੜ ਕੇ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

प्रियंगुपूजनादेव धर्माध्यक्षे परात्मनि । धर्मार्थकामा वर्द्धंते पूजा सर्वसुखावहा

ਧਰਮਾਧ್ಯಕ್ಷ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਪੂਜਾ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 54

प्रस्थैकेन च तस्योक्तं लक्षमेकं पुरातनैः । ब्रह्मभोजं तथा प्रोक्तमर्कसंख्याप्रमाणतः

ਪੁਰਾਤਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੱਖ ਦਾਨਾਂ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਰਕ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਭੋਜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 55

राजिकापूजनं शंभोश्शत्रोर्मृत्युकरं स्मृतम् । सार्षपानां तथा लक्षं पलैर्विशतिसंख्यया

ਰਾਜਿਕਾ (ਸਰੋਂ) ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਤਰੂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਪਲ ਦੇ ਤੋਲ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਖ ਸਰੋਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 56

तेषां च पूजनादेव शत्रोर्मृत्युरुदाहृतः । आढकीनां दलैश्चैव शोभयित्वार्चयेच्छिवम्

ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੀ ਮੌਤ (ਨਾਸ਼) ਹੋਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਢਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 57

वृता गौश्च प्रदातव्या बलीवर्दस्तथैव च । मरीचिसंभवा पूजा शत्रोर्नाशकरी स्मृता

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਲ ਦਾ ਵੀ। ਮਰੀਚੀ-ਸੰਭਵ (ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਾਸ਼ਕ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 58

आढकीनां दलैश्चैव रंजयि त्वार्चयेच्छिवम् । नानासुखकरी ह्येषा पूजा सर्वफलप्रदा

ਆਢਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਜਾ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 59

धान्यमानमिति प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । लक्षमानं तु पुष्पाणां शृणु प्रीत्या मुनीश्वर

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ‘ਧਾਨ੍ਯ-ਮਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਾਪ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ‘ਲੱਖ-ਮਾਨ’ ਬਾਰੇ ਸੁਣ।

Verse 60

प्रस्थानां च तथा चैकं शंखपुष्पसमुद्भवम् । प्रोक्तं व्यासेन लक्षं हि सूक्ष्ममानप्रदर्शिना

ਸੂਖਮ ਮਾਪ ਵੀ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਲੱਖ’ ਇਕੋ ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਜੋ ‘ਪ੍ਰਸਥ’ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਫੁੱਲ ਆਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 61

प्रस्थैरेकादशैर्जातिलक्षमानं प्रकीर्तितम् । यूथिकायास्तथा मानं राजिकायास्तदर्द्धकम्

ਜਾਤੀ (ਚੰਬੇਲੀ) ਦਾ ਮਾਪ ਇੱਕ ਲੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਸਥਾਂ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਥਿਕਾ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਿਕਾ ਦਾ ਮਾਪ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੈ।

Verse 62

प्रस्थैर्विंशतिकैश्चैव मल्लिकामान मुत्तमम् । तिलपुष्पैस्तथा मानं प्रस्थान्न्यूनं तथैव च

ਮੱਲਿਕਾ (ਚੰਬੇਲੀ) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਾਪ ਵੀਹ ਪ੍ਰਸਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਾਪ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ।

Verse 63

ततश्च द्विगुणं मानं करवीरभवे स्मृतम् । निर्गुंडीकुसुमे मानं तथैव कथितं बुधैः

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਵੀਰ (ਕਨੇਰ) ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਦੋਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰਗੁੰਡੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਹੀ ਮਾਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 64

कर्णिकारे तथा मानं शिरीषकुसुमे पुनः । बंधुजीवे तथा मानं प्रस्थानं दशकेन च

ਕਰਨਿਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਉਹੀ ਮਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਬੰਧੁਜੀਵ ਲਈ ਵੀ ਮਾਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਦਸ ਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 65

इत्याद्यैर्विविधै मानं दृष्ट्वा कुर्याच्छिवार्चनम् । सर्वकामसमृध्यर्थं मुक्त्यर्थं कामनोज्झितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਦਾ ਮਾਪ ਜਾਣ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਇੱਛਾ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ।

Verse 66

अतः परं प्रवक्ष्यामि धारापूजाफलं महत् । यस्य श्रवणमात्रेण कल्याणं जायते नृणाम्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਾਰਾ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

विधानपूर्वकं पूजां कृत्वा भक्त्या शिवस्य वै । पश्चाच्च जलधारा हि कर्तव्या भक्तितत्परैः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਲਧਾਰਾ (ਲਗਾਤਾਰ ਜਲਾਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 68

ज्वरप्रलापशांत्यर्थं जल धारा शुभावहा । शतरुद्रियमंत्रेण रुद्रस्यैकादशेन तु

ਜ੍ਵਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਾਪ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਜਲਧਾਰਾ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਤਰੁਦ੍ਰੀਯ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਏਕਾਦਸ਼ ਆਵਾਹਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 69

रुद्रजाप्येन वा तत्र सूक्तेन् पौरुषेण वा । षडंगेनाथ वा तत्र महामृत्युंजयेन च

ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਨਾਲ; ਜਾਂ ਛਡੰਗ (ਅੰਗਨਿਆਸ ਆਦਿ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਹਾਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵੀ (ਆਰਾਧਨਾ) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

Verse 70

गायत्र्या वा नमोंतैश्च नामभिः प्रणवादिभिः । मंत्रैवाथागमोक्तैश्च जलधारादिकं तथा

ਜਲਧਾਰਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ, ‘ਨਮੋ’ ਯੁਕਤ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

Verse 71

सुखसंतानवृद्ध्यर्थं धारापूजनमुत्तमम् । नानाद्रव्यैः शुभैर्दिव्यैः प्रीत्या सद्भस्मधारिणा

ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਵਾਧੇ ਲਈ ਧਾਰਾ-ਪੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਸਦਭਸਮਧਾਰੀ ਭਗਤ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੋਈ।

Verse 72

घृतधारा शिवे कार्या यावन्मंत्रसहस्रकम् । तदा वंशस्य विस्तारो जायते नात्र संशयः

ਜਦ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਘਿਉ ਦੀ ਧਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 73

एवं मदुक्तमंत्रेण कार्यं वै शिवपूजनम् । ब्रह्मभोज्यं तथा प्रोक्तं प्राजापत्यं मुनीश्वरैः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ’ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 74

केवलं दुग्धधारा च तदा कार्या विशेषतः । शर्करामिश्रिता तत्र यदा बुद्धिजडो भवेत्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਮਿਲਾ ਕੇ (ਅਰਪਣ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

तस्या संजायते जीवसदृशी बुद्धिरुत्तमा । यावन्मंत्रायुतं न स्यात्तावद्धाराप्रपूजनम्

ਉਸ ਭਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਗ੍ਰਤ ਜੀਵ-ਚੇਤਨਾ ਵਰਗੀ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੰਤਰ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਾਰਾ-ਰੂਪ ਅਟੁੱਟ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 76

यदा चोच्चाटनं देहे जायते कारणं विना । यत्र कुत्रापि वा प्रेम दुःखं च परिवर्द्धितम्

ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿਲਜੁਲ ਉੱਠੇ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ ਜਾਣੋ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੀ ਠਹਿਰਾਵਟ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

Verse 77

स्वगृहे कलहो नित्यं यदा चैव प्रजायते । तद्धारायां कृतायां वै सर्वं दुःखं विलीयते

ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਕਲੇਸ਼ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ-ਵਿਧੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 78

शत्रूणां तापनार्थं वै तैलधारा शिवोपरि । कर्तव्या सुप्रयत्नेन कार्यसिद्धिर्धुवं भवेत्

ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਧਾਰਾ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 79

मासि तेनैव तैलेन भोगवृद्धिः प्रजायते । सार्षपेनैव तैलेन शत्रुनाशोभवेद्ध्रुवम्

ਉਸੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੋਗ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਰੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

मधुना यक्षराजो वै गच्छेच्च शिवपूजनात । धारा चेक्षुरसस्यापि सर्वानन्दकरी शिवे

ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਯਕਸ਼ਰਾਜ ਦਾ ਪਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਸਭ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 81

धारा गंगाजलस्यैव भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । एतास्सर्वाश्च याः प्रोक्ता मृत्यंजयसमुद्भवाः

ਗੰਗਾ-ਜਲ ਦੀ ਇਕ ਧਾਰ ਵੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੈ।

Verse 82

तत्राऽयुतप्रमाणं हि कर्तव्यं तद्विधानतः । कर्तव्यं ब्राह्मणानां च भोज्यं वै रुद्रसंख्यया

ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਅਰਪਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੰਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।

Verse 83

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वर । एतद्वै सफलं लोके सर्वकामहितावहम्

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 84

स्कंदोमासहितं शंभुं संपूज्य विधिना सह । यत्फलं लभते भक्त्या तद्वदामि यथाश्रुतम्

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਮਾ ਅਤੇ ਸਕੰਦ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਭਗਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 85

अत्र भुक्त्वाखिलं सौख्यं पुत्रपौत्रादिभिः शुभम् । ततो याति महेशस्य लोकं सर्वसुखावहम्

ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਸਰਬਾਨੰਦਦਾਇਕ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामगैः । रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्गेयवाद्यसमन्वितैः

ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ ਸਨ; ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤਿਤ ਸਨ।

Verse 87

क्रीडते शिवभूतश्च यावदाभूतसंप्लवम् । ततो मोक्षमवाप्नोति विज्ञानं प्राप्य चाव्ययम्

ਸ਼ਿਵਭੂਤ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।