लिङ्गपूजनसंक्षेपः (Concise Teaching on Liṅga Worship / Śiva-arcana-vidhi)
ਅਧਿਆਇ 11 ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਕਥਾ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗੋਤਪੱਤੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ, ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ–ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵਾਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਸਭ ਵਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਰਹੱਸ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਕਹਿਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਾਣਿਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਇਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਤਾਰਕਤਾ, ਪਰੰਪਰਾ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗਾਰਚਨਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਰੂਪਰੇਖਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । श्राविताद्याद्भुता शैवकथा परमपावनी
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਭਾਗ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਾਵਨ ਸ਼ੈਵ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।
Verse 2
तत्राद्भुता महादिव्या लिंगोत्पत्तिः श्रुता शुभा । श्रुत्वा यस्याः प्रभावं च दुःखनाशो भवेदिह
ਉੱਥੇ ਲਿੰਗ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ, ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਮਹਾਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
ब्रह्मनारदसंवादमनुसृत्य दयानिधे । शिवार्चनविधिं ब्रूहि येन तुष्टो भवेच्छिवः
ਹੇ ਦਇਆਨਿਧਿ! ਬ੍ਰਹਮਾ-ਨਾਰਦ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।
Verse 4
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैर्वा पूज्यते शिवः । कथं कार्यं च तद् ब्रूहि यथा व्यासमुखाच्छ्रुतम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 5
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शर्मदं श्रुतिसंमतम् । उवाच सकलं प्रीत्या मुनि प्रश्नानुसारतः
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ—ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ—ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 6
सूत उवाच । साधु पृष्टं भवद्भिश्च तद्रहस्यं मुनीश्वराः । तदहं कथयाम्यद्य यथाबुद्धि यथाश्रुतम्
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 7
भवद्भिः पृच्छयते तद्वत्तथा व्यासेन वै पुरा । पृष्टं सनत्कुमाराय तच्छ्रुतं ह्युपमन्युना
ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸੰਭਾਲਿਆ।
Verse 8
ततो व्यासेन वै श्रुत्वा शिवपूजादिकं च यत् । मह्यं च पाठितं तेन लोकानां हितकाम्यया
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 9
तच्छ्रुतं चैव कृष्णेन ह्युपमन्योर्महात्मनः । तदहं कथयिष्यामि यथा ब्रह्मावदत्पुरा
ਉਹੀ ਵਰਤਾਂਤ ਮਹਾਤਮਾ ਉਪਮਨ੍ਯੂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि संक्षेपाल्लिंगपूजनम् । वक्तुं वर्षशतेनापि न शक्यं विस्तरान्मुने
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
Verse 11
इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां प्रथमखण्डे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजाविधिवर्णनो नामैकादशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 12
दारिद्र्यं रोगदुःखं च पीडनं शत्रुसंभवम् । पापं चतुर्विधं तावद्यावन्नार्चयते शिवम्
ਗਰੀਬੀ, ਰੋਗ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼—ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਪ ਤਦ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 13
सम्पूजिते शिवे देवे सर्वदुःखं विलीयते । संपद्यते सुखं सर्वं पश्चान्मुक्तिरवाप्यते
ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
ये वै मानुष्यमाश्रित्य मुख्यं संतानतस्सुखम् । तेन पूज्यो महादेवः सर्वकार्यार्थसाधकः
ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਕਾਰਜ ਦੇ ਹਰ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याश्शूद्राश्च विधिवत्क्रमात् । शंकरार्चां प्रकुर्वंतु सर्वकामार्थसिद्धये
ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ—ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ—ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਹਰ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਧ ਹੋਵੇ।
Verse 16
प्रातःकाले समुत्थाय मुहूर्ते ब्रह्मसंज्ञके । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा शंभोश्चैव तथा पुनः
ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜ ਸ਼ੰਭੂ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 17
तीर्थानां स्मरणं कृत्वा ध्यानं चैव हरेरपि । ममापि निर्जराणां वै मुन्यादीनां तथा मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰ—ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਆਦਿ ਸਮੇਤ।
Verse 18
ततः स्तोत्रं शुभं नाम गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् । ततोत्थाय मलोत्सर्गं दक्षिणस्यां चरेद्दिशि
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ੁਭ’ ਨਾਮਕ ਮੰਗਲ ਸਤੋਤ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।
Verse 19
एकान्ते तु विधिं कुर्यान्मलोत्सर्गस्स यच्छ्रुतम् । तदेव कथयाम्यद्य शृण्वाधाय मनो मुने
ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ। ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਣ।
Verse 20
शुद्धां मृदं द्विजो लिप्यात्पंचवारं विशुद्धये । क्षत्रियश्च चतुर्वारं वैश्यो वरत्रयं तथा
ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਦਵਿਜ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਮਿੱਟੀ ਪੰਜ ਵਾਰ ਲਗਾਏ; ਖ਼ਤਰੀ ਚਾਰ ਵਾਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ।
Verse 21
शूद्रो द्विवारं च मृदं गृह्णीयाद्विधिशुद्धये । गुदे वाथ सकृल्लिंगे वारमेकं प्रयत्नतः
ਸ਼ੂਦਰ ਵਿਧੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੋ ਵਾਰ ਲਵੇ; ਗੁਦਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਾਰ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰੇ।
Verse 22
दशवारं वामहस्ते सप्तवारं द्वयोस्तथा । प्रत्येकम्पादयोस्तात त्रिवारं करयोः पुनः
ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਦਸ ਵਾਰ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਲਗਾਓ। ਫਿਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਹਰ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਗਾਓ।
Verse 23
स्त्रीभिश्च शूद्रवत्कार्यं मृदाग्रहणमुत्तमम् । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य पूर्ववन्मृदमाहरेत्
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਉੱਤਮ ਮਿੱਟੀ-ਗ੍ਰਹਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲੈਣੀ ਹੈ।
Verse 24
दंतकाष्ठं ततः कुर्यात्स्ववर्णक्रमतो नरः
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਦੰਤਕਾਠ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਵਰਤੇ।
Verse 25
विप्रः कुर्याद्दंतकाष्ठं द्वादशांगुलमानतः । एकादशांगुलं राजा वैश्यः कुर्याद्दशांगुलम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਦੰਤਕਾਠ ਬਣਾਵੇ; ਰਾਜਾ (ਖ਼ਤਰੀ) ਗਿਆਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਦਸ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਦੰਤਕਾਠ ਬਣਾਵੇ।
Verse 26
शूद्रो नवागुलं कुर्यादिति मानमिदं स्मृतम् । कालदोषं विचार्य्यैव मनुदृष्टं विवर्जयेत्
ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੂਦਰ ਨੌਂ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਦੰਤਕਾਠ ਬਣਾਵੇ। ਪਰ ਕਾਲ-ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮਨੂ ਦੇ ਕਹੇ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
षष्ट्याद्यामाश्च नवमी व्रतमस्तं रवेर्दिनम् । तथा श्राद्धदिनं तात निषिद्धं रदधावने
ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਛੱਠੀ ਆਦਿ ਤਿਥੀਆਂ, ਨਵਮੀ, ਵਰਤ ਦੇ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਦਿਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਤਧਾਵਨ (ਦਾਤਣ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ) ਮਨਾਹੀ ਹੈ।
Verse 28
स्नानं तु विधिवत्कार्यं तीर्थादिषु क्रमेण तु । देशकालविशेषेण स्नानं कार्यं समंत्रकम्
ਸਨਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ। ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
आचम्य प्रथमं तत्र धौतवस्त्रेण चाधरेत् । एकान्ते सुस्थले स्थित्वा संध्याविधिमथाचरेत्
ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਧੋਏ ਹੋਏ ਸ਼ੁੱਧ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝੇ। ਫਿਰ ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਕਰੇ॥
Verse 30
यथायोग्यं विधिं कृत्वा पूजाविधिमथारभेत् । मनस्तु सुस्थिरं कृत्वा पूजागारं प्रविश्य च
ਯਥਾਯੋਗ੍ਯ ਪੂਰਵ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ॥
Verse 31
पूजाविधिं समादाय स्वासने ह्युपविश्य वै । न्यासादिकं विधायादौ पूजयेत्क्रमशो हरम्
ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਆਸ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ (ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ॥
Verse 32
प्रथमं च गणाधीशं द्वारपालांस्तथैव च । दिक्पालांश्च सुसंपूज्य पश्चात्पीठं प्रकल्पयेत्
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਣਾਧੀਸ਼ ਸ਼੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ, ਫਿਰ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪੀਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 33
अथ वाऽष्टदलं कृत्वा पूजाद्रव्यं समीपतः । उपविश्य ततस्तत्र उपवेश्य शिवम् प्रभुम्
ਜਾਂ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ-ਪੀਠ ਬਣਾਕੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੇੜੇ ਰੱਖੇ; ਉੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਆਸਨ ਦੇਵੇ।
Verse 34
आचमनत्रयं कृत्वा प्रक्षाल्य च पुनः करौ । प्राणायामत्रयं कृत्वा मध्ये ध्यायेच्च त्र्यम्बकम्
ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਹੱਥ ਧੋਏ; ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
Verse 35
पंचवक्त्रं दशभुजं शुद्धस्फटिकसन्निभम् । सर्वाभरणसंयुक्तं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम्
ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਸ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਮਲ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਬਾਘ-ਚਰਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀਯ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ।
Verse 36
तस्य सारूप्यतां स्मृत्वा दहेत्पापं नरस्सदा । शिवं ततः समुत्थाप्य पूजयेत्परमेश्वरम्
ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਮੂਰਤੀ/ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 37
देहशुद्धिं ततः कृत्वा मूल मंत्रं न्यसेत्क्रमात् । सर्वत्र प्रणवेनैव षडंगन्यासमाचरेत्
ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਹਰ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਛਡੰਗ-ਨਿਆਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 38
कृत्वा हृदि प्रयोगं च ततः पूजां समारभेत् । पाद्यार्घाचमनार्थं च पात्राणि च प्रकल्पयेत्
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਯੋਗ (ਧਿਆਨ-ਸਥਾਪਨਾ) ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪੂਜਾ ਆਰੰਭ ਕਰੇ। ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨੀਯ ਲਈ ਪਾਤ੍ਰ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 39
स्थापयेद्विविधान्कुंभान्नव धीमान्यथाविधि । दर्भैराच्छाद्य तैरेव संस्थाप्याभ्युक्ष्य वारिणा
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਪਾਸਕ ਨੌਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੁੰਭ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਦರ್ಭ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਜਲ ਛਿੜਕੇ।
Verse 40
तेषु तेषु च सर्वेषु क्षिपेत्तोयं सुशीतलम् । प्रणवेन क्षिपेत्तेषु द्रव्याण्यालोक्य बुद्धिमान्
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਠੰਢਾ ਜਲ ਛਿੜਕੇ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰੇ।
Verse 41
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत् । जातीकं कोलकर्पूरवटमूल तमालकम्
ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਪਾਦ੍ਯ ਲਈ ਉਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰੇ; ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਤੀ (ਚੰਬੇਲੀ), ਕੋਲ, ਕਪੂਰ, ਵਟ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ।
Verse 42
चूर्णयित्वा यथान्यायं क्षिपेदाचमनीयके । एतत्सर्वेषु पात्रेषु दापयेच्चन्दनान्वितम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਆਚਮਨੀ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਓ। ਫਿਰ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਾ-ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਲਈ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 43
पार्श्वयोर्देवदेवस्य नंदीशं तु समर्चयेत् । गंधैर्धूपैस्तथा दीपैर्विविधैः पूजयेच्छिवम्
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੰਦੀਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 44
लिंगशुद्धिं ततः कृत्वा मुदा युक्तो नरस्तदा । यथोचितं तु मंत्रौघैः प्रणवादिर्नमोंतकैः
ਫਿਰ ਲਿੰਗ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਪਾਸਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ‘ਨਮಃ’ ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰੇ।
Verse 45
कल्पयेदासनं स्वस्तिपद्मादि प्रणवेन तु । तस्मात्पूर्वदिशं साक्षादणिमामयमक्षरम्
ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਨਾਲ ਸਵਸਤਿ-ਪਦਮ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਚੋ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਣਿਮਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਾਖਾਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 46
लघिमा दक्षिणं चैव महिमा पश्चिमं तथा । प्राप्तिश्चैवोत्तरं पत्रं प्राकाम्यं पावकस्य च
ਲਘਿਮਾ ਸਿੱਧੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਮਹਿਮਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਦਾ ‘ਪੱਤਾ’ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।
Verse 47
ईशित्वं नैरृतं पत्रं वशित्वं वायुगोचरे । सर्वज्ञत्वं तथैशान्यं कर्णिका सोम उच्यते
ਨੈਤ੍ਯ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪੱਤਾ ‘ਈਸ਼ਿਤ੍ਵ’ (ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵ-ਸ਼ਕਤੀ) ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਵਸ਼ਿਤ੍ਵ’ (ਵਸ਼ੀਕਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਵਜ੍ਞਤ੍ਵ’ ਹੈ। ਮੱਧ ਕರ್ಣਿਕਾ ਨੂੰ ‘ਸੋਮ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 48
सोमस्याधस्तथा सूर्यस्तस्याधः पावकस्त्वयम् । धर्मादीनपि तस्याधो भवतः कल्पयेत् क्रमात्
ਸੋਮ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੂਰਜ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੂੰ—ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਹੈਂ। ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ, ਤੇਰੇ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਧਰਮ ਆਦਿ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਤੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 49
अव्यक्तादि चतुर्दिक्षु सोमस्यांते गुणत्रयम् । सद्योजातं प्रवक्ष्यामीत्यावाह्य परमेश्वरम्
ਅਵ੍ਯਕਤ ਆਦਿ ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੋਮ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 50
वामदेवेन मंत्रेण तिष्ठेच्चैवासनोपरि । सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरोधयेत्
ਵਾਮਦੇਵ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਰੁਦ੍ਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਾਨ্নਿਧਤਾ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅਘੋਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰੋਧ ਕਰ ਕੇ ਮੁਦ੍ਰਿਤ ਕਰੋ।
Verse 51
ईशानं सर्वविद्यानामिति मंत्रेण पूजयेत् । पाद्यमाचनीयं च विधायार्घ्यं प्रदापयेत्
“ਈਸ਼ਾਨਹ ਸਰਵਵਿਦ੍ਯਾਨਾਮ” ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨੀਯ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ੍ਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।
Verse 52
स्थापयेद्विधिना रुद्रं गंधचंदनवारिणा । पञ्चागव्यविधानेन गृह्यपात्रेऽभिमंत्र्य च
ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 53
प्रणवेनैव गव्येन स्नापयेत्पयसा च तम् । दध्ना च मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन तु
ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ (ੴ/ਓਂ) ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਗਵ੍ਯ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਵੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 54
घृतेन तु यथा पूज्य सर्वकामहितावहम् । पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘਿਉ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ‘ਓਂ’ ਪ੍ਰਣਵ ਜਪਦਿਆਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰੋ।
Verse 55
पवित्रजलभाण्डेषु मंत्रैः तोयं क्षिपेत्ततः । शुद्धीकृत्य यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः
ਫਿਰ ਸਾਧਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਾਏ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਸਾਫ਼ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਛਾਣ ਲਵੇ।
Verse 56
तावद्दूरं न कर्तव्यं न यावच्चन्दनं क्षिपेत् । तंदुलैस्सुन्दरैस्तत्र पूजयेच्छंकरम्मुदा
ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦਨ ਅਰਪਣ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਜਾਓ। ਉੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 57
कुशापामार्गकर्पूर जातिचंपकपाटलैः । करवीरैस्सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः
ਕੁਸ਼, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਕਪੂਰ, ਜਾਤੀ (ਮੋਗਰਾ), ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਪਾਟਲਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਰਵੀਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਸਮੇਤ ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲਕਮਲ ਨਾਲ (ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ)।
Verse 58
अपूर्वपुष्पैर्विविधैश्चन्दनाद्यैस्तथैव च । जलेन जलधाराञ्च कल्पयेत्परमेश्वरे
ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ; ਜਲ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਲਈ ਜਲਧਾਰਾਂ ਸਜਾ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 59
पात्रैश्च विविधैर्देवं स्नापयेच्च महेश्वरम् । मंत्रपूर्वं प्रकर्तव्या पूजा सर्वफलप्रदा
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਐਸੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।
Verse 60
मंत्रांश्च तुभ्यं तांस्तात सर्वकामार्थसिद्धये । प्रवक्ष्यामि समासेन सावधानतया शृणु
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਕਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 61
पाठयमानेन मंत्रेण तथा वाङ्मयकेन च । रुद्रेण नीलरुद्रेण सुशुक्लेन सुभेन च
ਮੰਤਰ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਙ੍ਮਯ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ—ਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਵੀ—ਇਹ ਕਰਮ/ਪੂਜਾ ਪਾਵਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 62
होतारेण तथा शीर्ष्णा शुभेनाथर्वणेन च । शांत्या वाथ पुनश्शांत्यामारुणेनारुणेन च
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹੋਤਾਰ’, ‘ਸ਼ੀਰਸ਼ਣਾ’, ‘ਸ਼ੁਭ’ ਅਤੇ ‘ਅਥਰਵਣ’ ਨਾਲ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’, ਫਿਰ ‘ਪੁਨਹਸ਼ਾਂਤੀ’, ਅਤੇ ‘ਆਰੁਣ’ ਤੇ ‘ਅਰੁਣ’ ਨਾਲ ਵੀ (ਸਤੁਤੀ/ਪੂਜਾ ਕਰੇ)।
Verse 63
अर्थाभीष्टेन साम्ना च तथा देवव्रतेन च
ਅਭੀਸ਼ਟ ਅਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਵ੍ਰਤ—ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਤ ਦੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਵੀ (ਪੂਜਾ ਕਰੇ)।
Verse 64
रथांतरेण पुष्पेण सूक्तेन युक्तेन च । मृत्युंजयेन मंत्रेण तथा पंचाक्षरेण च
‘ਰਥੰਤਰ’ (ਸਾਮ) ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਚੰਗੇ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਤਥਾ ‘ਪੰਚਾਕਸ਼ਰੀ’ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 65
जलधाराः सहस्रेण शतेनैकोत्तरेण वा । कर्तव्या वेदमार्गेण नामभिर्वाथ वा पुनः
ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਲਧਾਰਾ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 66
ततश्चंदनपुष्पादि रोपणीयं शिवोपरि । दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकं तथा
ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਖਵਾਸ ਆਦਿ ਭੇਟ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ।
Verse 67
ततः स्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षयम् । कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम्
ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਯ ਦੇਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ।
Verse 68
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रविष्ण्वाद्यैरपि देवैरगोचरम् । वेदविद्भिर्हि वेदांते त्वगोचर मिति स्मृतम्
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਉਪੇਂਦਰ (ਵਾਮਨ), ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਅਗੋਚਰ’—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 69
आदिमध्यान्तरहितं भेषजं सर्वरोगिणाम् । शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिंगं व्यवस्थितम्
ਜੋ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮ ਔਖਧ ਹੈ। ਉਹੀ ‘ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੈ।
Verse 70
प्रणवेनैव मंत्रेण पूजयेल्लिंगमूर्द्धनि । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैः सुन्दरैस्तथा
ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਣਵ ਮੰਤਰ (ਓਂ) ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮਸਤਕ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤਾਮਬੂਲ (ਪਾਨ) ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 71
नीराजनेन रम्येण यथोक्तविधिना ततः । नमस्कारैः स्तवैश्चान्यैर्मंत्रैर्नानाविधैरपि
ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਹਾਵਣੀ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਕਰੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਮਸਕਾਰ, ਸਤਵ-ਸਤੋਤਰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰ ਵੀ ਉਚਾਰੇ।
Verse 72
अर्घ्यं दत्त्वा तु पुष्पाणि पादयोस्सुविकीर्य च । प्रणिपत्य च देवेशमात्मनाराधयेच्छिवम्
ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਖੇਰ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 73
हस्ते गृहीत्वा पुष्पाणि समुत्थाय कृतांजलिः । प्रार्थयेत्पुनरीशानं मंत्रेणानेन शंकरम्
ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਈਸ਼ਾਨ—ਸ਼ੰਕਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ।
Verse 74
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੋ ਜਪ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਫਲਵੰਤ ਹੋਣ।
Verse 75
पठित्वैवं च पुष्पाणि शिवोपरि मुदा न्यसेत् । स्वस्त्ययनं ततः कृत्वा ह्याशिषो विविधास्तथा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 76
मार्जनं तु ततः कार्यं शिवस्योपरि वै पुनः । नमस्कारं ततः क्षांतिं पुनराचमनाय च
ਫਿਰ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਮਾਰਜਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖਿਮਾ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 77
अघोच्चारणमुच्चार्य नमस्कारं प्रकल्पयेत् । प्रार्थयेच्च पुनस्तत्र सर्वभावसमन्वितः
ਅਘੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਸਮੂਹ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।
Verse 78
शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिश्शिवे भक्तिर्भवे भवे । अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम
ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਹੈ; ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ।
Verse 79
इति संप्रार्थ्य देवेशं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । पूजयेत्परया भक्त्या गलनादैर्विशेषतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵੇਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਾਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ।
Verse 80
नमस्कारं ततः कृत्वा परिवारगणैस्सह । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा कार्यं कुर्याद्यथासुखम्
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ-ਗਣ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੁੱਲ ਹರ್ಷ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਸੁਖ-ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 81
एवं यः पूजयेन्नित्यं शिवभक्तिपरायणः । तस्य वै सकला सिद्धिर्जायते तु पदे पदे
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 82
वाग्मी स जायते तस्य मनोभी ष्टफलं ध्रुवम् । रोगं दुःखं च शोकं च ह्युद्वेगं कृत्रिमं तथा
ਉਹ ਵਾਕਚਾਤੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ, ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਜਿਹਾ ਮਨੋ-ਉਦਵੇਗ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 83
कौटिल्यं च गरं चैव यद्यदुःखमुपस्थितम् । तद्दुःखं नाश यत्येव शिवः शिवकरः परः
ਚਾਲਾਕੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ, ਜਾਂ ਜੋ ਵੀ ਦੁੱਖ ਆ ਪਵੇ—ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਉਸੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 84
कल्याणं जायते तस्य शुक्लपक्षे यथा शशी । वर्द्धते सद्गुणस्तत्र ध्रुवं शंकरपूजनात्
ਉਸ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਦਗੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 85
इति पूजाविधिश्शंभोः प्रोक्तस्ते मुनिसत्तम । अतः परं च शुश्रूषुः किं प्रष्टासि च नारद
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Frequently Asked Questions
The sages highlight the wondrous liṅgotpatti (origin/manifestation of the liṅga) and its auspicious power, using it as the contextual basis for requesting the worship method.
That the efficacy and correctness of Śiva worship—especially liṅga-pūjanam—rests on authorized transmission and precise vidhi; the ‘secret’ is not secrecy for exclusion but the depth and potency of the rite when taught in lineage.
A multi-tier lineage is invoked: Vyāsa → Sanatkumāra (questioning), Upamanyu (hearing), Kṛṣṇa (receiving), and Brahmā → Nārada (original instruction), culminating in Brahmā’s concise exposition.