पूजाविधिः (Pūjā-vidhiḥ) — The Supreme Procedure of Worship (Morning Observances)
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇੱਕ ‘ਅਤੁੱਲ’ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਅਤੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਂਬਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਜਗਤ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਜਾਗਰਣ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਅਸਮਰਥਤਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਸਥ ਨਿਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੌਚ-ਵਿਧੀ—ਗੁਰੂ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਯਥਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋਣਾ, ਦੰਤਧਾਵਨ ਅਤੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਆਚਮਨ—ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਤਧਾਵਨ ਵਰਜਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਗ੍ਰਹਣ, ਤੀਰਥ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਮੀ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿਮਰਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पूजाविधिमनुत्तमम् । श्रूयतामृषयो देवास्सर्वकामसुखावहम्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਦੀ ਅਨੁੱਤਮ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ ਅਤੇ ਦੇਵੋ, ਸੁਣੋ; ਇਹ ਕਰਮ ਸਭ ਧਰਮੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय संस्मरेत्सांबकं शिवम् । कुर्यात्तत्प्रार्थनां भक्त्या सांजलिर्नतमस्तकः
ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸਹਿਤ ਸ਼ਿਵ—ਸਾਂਬਕ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ।
Verse 3
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश उत्तिष्ठ हृदयेशय । उत्तिष्ठ त्वमुमास्वामिन्ब्रह्माण्डे मंगलं कुरु
ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼; ਉੱਠੋ ਹੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਵਾਮੀ। ਉੱਠੋ ਹੇ ਉਮਾ-ਸਵਾਮੀ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਕਰੋ।
Verse 4
जानामि धर्मं न च मे प्रवृत्तिर्जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । त्वया महादेव हृदिस्थितेन यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि
ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਵੱਲ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ; ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
इत्युक्त्वा वचनं भक्त्या स्मृत्वा च गुरुपादके । बहिर्गच्छेद्दक्षिणाशां त्यागार्थं मलमूत्रयोः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਬਾਹਰ ਜਾਵੇ।
Verse 6
देहशुद्धिं ततः कृत्वा स मृज्जलविशोधनैः । हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य दंतधावनमाचरेत्
ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੋਧਨ ਕਰਕੇ ਦੇਹ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੰਤ-ਧਾਵਨ (ਦੰਦ ਸਾਫ਼) ਕਰੇ।
Verse 7
दिवानाथे त्वनुदिते कृत्वा वै दंतधावनम् । मुखं षोडशवारं तु प्रक्षाल्यांजलिभिस्तथा
ਦਿਵਾਨਾਥ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਉਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਤ-ਧਾਵਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਜਲੀ-ਜਲ ਨਾਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਮੂੰਹ ਧੋਵੇ।
Verse 8
षष्ठ्याद्यमाश्च तिथयो नवम्यर्कदिने तथा । वर्ज्यास्सुरर्षयो यत्नाद्भक्तेन रदधावने
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਛੱਠੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਤਿਥੀਆਂ, ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ; ਦੰਤਧਾਵਨ (ਦੰਦ ਸਾਫ਼ੀ) ਕਰਦਿਆਂ ਭਗਤ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿਨ ਟਾਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 9
यथावकाशं सुस्नायान्नद्यादिष्वथवा गृहे । देशकालाविरुद्धं च स्नानं कार्यं नरेण च
ਜਿਵੇਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਨਦੀਆਂ ਆਦਿ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
रवेर्दिने तथा श्राद्धे संक्रान्तौ ग्रहणे तथा । महादाने तथा तीर्थे ह्युपवासदिने तथा
ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੇਲੇ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ; ਮਹਾਦਾਨ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਤੀਰਥ ਥਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਆਚਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਕਾਲ ਹਨ।
Verse 11
अशौचेप्यथवा प्राप्ते न स्नायादुष्णवारिणा । यथा साभिमुखंस्नायात्तीर्थादौ भक्तिमान्नरः
ਅਸ਼ੌਚ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਤੀਰਥ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਭਗਤ ਮਨੁੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਅਭਿਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ্নਾਨ ਕਰੇ।
Verse 12
तैलाभ्यंगं च कुर्वीत वारान्दृष्ट्वा क्रमेण च । नित्यमभ्यंगके चैव वासितं वा न दूषितम्
ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਲ-ਅਭ੍ਯੰਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਤ ਅਭ੍ਯੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਦ੍ਰਵ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने शिवपूजन वर्णनो नाम त्रयोदशोध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਨ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਰਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 14
देशं कालं विचार्यैवं स्नानं कुर्याद्यथा विधि । उत्तराभिमुखश्चैव प्राङ्मुखोप्यथवा पुनः
ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ।
Verse 15
उच्छिष्टेनैव वस्त्रेण न स्नायात्स कदाचन । शुद्धवस्त्रेण संस्नायात्तद्देवस्मरपूर्वकम्
ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਅਪਵਿੱਤਰ) ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇਵ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।
Verse 16
परधार्य्यं च नोच्छिष्टं रात्रौ च विधृतं च यत् । तेन स्नानं तथा कार्यं क्षालितं च परित्यजेत्
ਜੇ ਕਪੜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਰਾਤ ਭਰ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਧੋਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तर्पणं च ततः कार्यं देवर्षिपितृतृप्तिदम् । धौतवस्त्रं ततो धार्यं पुनराचमनं चरेत्
ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੋਏ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 18
शुचौ देशे ततो गत्वा गोमयाद्युपमार्जिते । आसनं च शुभं तत्र रचनीयं द्विजोत्तमाः
ਫਿਰ ਗੋਬਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 19
शुद्धकाष्ठसमुत्पन्नं पूर्णं स्तरितमेव वा । चित्रासनं तथा कुर्यात्सर्वकामफलप्र दम्
ਸ਼ੁੱਧ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਆਸਨ—ਚਾਹੇ ਪੂਰਾ ਤੇ ਅਖੰਡ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਛਾਇਆ/ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ‘ਚਿਤ੍ਰਾਸਨ’ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; (ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ) ਇਹ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
यथायोग्यं पुनर्ग्राह्यं मृगचर्मादिकं च यत् । तत्रोपविश्य कुर्वीत त्रिपुंड्रं भस्मना सुधीः
ਫਿਰ ਯਥਾਯੋਗ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਆਦਿ ਜਿਹਾ ਉਚਿਤ ਆਸਨ ਮੁੜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਕਤ ਭਸਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।
Verse 21
जपस्तपस्तथा दानं त्रिपुण्ड्रात्सफलं भवेत् । अभावे भस्मनस्तत्र जलस्यादि प्रकीर्तितम्
ਜਪ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਭਸਮ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 22
एवं कृत्वा त्रिपुंड्रं च रुद्राक्षान्धारयेन्नरः । संपाद्य च स्वकं कर्म पुनराराधयेच्छिवम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਪਹਿਨੇ। ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 23
पुनराचमनं कृत्वा त्रिवारं मंत्रपूर्वकम् । एकं वाथ प्रकुर्याच्च गंगाबिन्दुरिति ब्रुवन्
ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਪੀਵੇ। ਜਾਂ ‘ਗੰਗਾ ਬਿੰਦੂ’ ਆਖ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ।
Verse 24
अन्नोदकं तथा तत्र शिवपूजार्थमाहरेत् । अन्यद्वस्तु च यत्किंचिद्यथाशक्ति समीपगम्
ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਅੰਨ ਅਤੇ ਜਲ ਲਿਆਓ। ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਜੋ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।
Verse 25
कृत्वा स्थेयं च तत्रैव धैर्यमास्थाय वै पुनः । अर्घं पात्रं तथा चैकं जलगंधाक्षतैर्युतम्
ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਫਿਰ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਲ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਅਖਤ (ਅਖੰਡ ਚੌਲ) ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੱਕੋ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
दक्षिणांसे तथा स्थाप्यमुपचारस्य क्लृप्तये । गुरोश्च स्मरणं कृत्वा तदनुज्ञामवाप्य च
ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਧਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਅੱਗੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 27
संकल्पं विधिवत्कृत्वा कामनां च नियुज्य वै । पूजयेत्परया भक्त्या शिवं सपरिवारकम्
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ-ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 28
मुद्रामेकां प्रदर्श्यैव पूजयेद्विघ्नहारकम् । सिंदुरादिपदार्थैश्च सिद्धिबुद्धिसमन्वितम्
ਇੱਕ ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵਿਘਨਹਾਰਕ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸਿੰਦੂਰ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਜੋ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮਨਵਿਤ ਹਨ।
Verse 29
लक्षलाभयुतं तत्र पूजयित्वा नमेत्पुनः । चतुर्थ्यंतैर्नामपदैर्नमोन्तैः प्रणवादिभिः
ਉੱਥੇ ਲੱਖ ਲਾਭ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ‘ਓਂ’ ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਨਮಃ’ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 30
क्षमाप्यैनं तदा देवं भ्रात्रा चैव समन्वितम् । पूजयेत्परया भक्त्या नमस्कुर्यात्पुनः पुनः
ਤਦ ਉਸ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਕੋਲ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੇ। ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 31
द्वारपालं सदा द्वारि तिष्ठंतं च महोदरम् । पूजयित्वा ततः पश्चात्पूजयेद्गिरिजां सतीम्
ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਖੜ੍ਹੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਮਹੋਦਰ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗਿਰਿਜਾ ਸਤੀ (ਪਾਰਵਤੀ) ਦੇਵੀ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 32
चंदनैः कुंकुमैश्चैव धूपैर्दीपैरनेकशः । नैवेद्यैर्विविधैश्चैव पूजयित्वा ततश्शिवम्
ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੁੰਕੁਮ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਦੀਵੇ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 33
नमस्कृत्य पुनस्तत्र गच्छेच्च शिवसन्निधौ । यदि गेहे पार्थिवीं वा हैमीं वा राजतीं तथा
ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 34
धातुजन्यां तथैवान्यां पारदां वा प्रकल्पयेत् । नमस्कृत्य पुनस्तां च पूजयेद्भक्तितत्परः
ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਤੂ-ਜਨਿਤ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਯੋਗ ਦ੍ਰਵ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਪਾਰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਘੜੇ। ਫਿਰ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 35
तस्यां तु पूजितायां वै सर्वे स्युः पूजितास्तदा । स्थापयेच्च मृदा लिंगं विधाय विधिपूर्वकम्
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਕੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।
Verse 36
कर्तव्यं सर्वथा तत्र नियमास्स्वगृहे स्थितैः । प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत भूतशुद्धिं विधाय च
ਉਸ ਉਪਾਸਨਾ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭੂਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ।
Verse 37
दिक्पालान्पूजयेत्तत्र स्थापयित्वा शिवालये । गृहे शिवस्सदा पूज्यो मूलमंत्राभियोगतः
ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 38
तत्र तु द्वारपालानां नियमो नास्ति सर्वथा । गृहे लिंगं च यत्पूज्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्
ਉਸ ਗ੍ਰਿਹ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
पूजाकाले च सांगं वै परिवारेण संयुतम् । आवाह्य पूजयेद्देवं नियमोऽत्र न विद्यते
ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਧਿਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਗ-ਸਰੂਪ (ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ/ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ; ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 40
शिवस्य संनिधिं कृत्वा स्वासनं परिकल्पयेत् । उदङ्मुखस्तदा स्थित्वा पुनराचमनं चरेत्
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
Verse 41
प्रक्षाल्य हस्तौ पश्चाद्वै प्राणायामं प्रकल्पयेत् । मूलमंत्रेण तत्रैव दशावर्तं नयेन्नरः
ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ। ਓਥੇ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਤਰ (ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ) ਨਾਲ ਦਸ ਆਵਰਤਨ ਕਰੇ।
Verse 42
पंचमुद्राः प्रकर्तव्याः पूजावश्यं करेप्सिताः । एता मुद्राः प्रदर्श्यैव चरेत्पूजाविधिं नरः
ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 43
दीपं कृत्वा तदा तत्र नमस्कारं गुरोरथ । बध्वा पद्मासनं तत्र भद्रासनमथापि वा
ਉੱਥੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਤਦੋਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਦਮਾਸਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਭਦ੍ਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਵੇ।
Verse 44
उत्तानासनकं कृत्वा पर्यंकासनकं तथा । यथासुखं तथा स्थित्वा प्रयोगं पुनरेव च
ਉੱਤਾਨਾਸਨ ਅਤੇ ਪਰਯੰਕਾਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਅਤੇ ਥਿਰ ਬੈਠਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਿਵੇਂ ਬੈਠੋ; ਫਿਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਧਿਆਨ/ਪੂਜਾ) ਮੁੜ ਕਰੋ।
Verse 45
कृत्वा पूजां पुराजातां वट्टकेनैव तारयेत् । यदि वा स्वयमेवेह गृहे न नियमोऽस्ति च
ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵੱਟਕ (ਸਧਾਰਣ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਪਿੰਡ) ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਜੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲਵੇ।
Verse 46
पश्चाच्चैवार्घपात्रेण क्षारयेल्लिंगमुत्तमम् । अनन्यमानसो भूत्वा पूजाद्रव्यं निधाय च
ਤਦਨੰਤਰ ਅਰਘ੍ਯ-ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾਵੇ।
Verse 47
पश्चाच्चावाहयेद्देवं मंत्रेणानेन वै नरः । कैलासशिखरस्थं च पार्वतीपतिमुत्तमम्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਪਾਸਕ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦੇਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ—ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ, ਪਾਰਵਤੀ-ਪਤੀ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦਾ।
Verse 48
यथोक्तरूपिणं शंभुं निर्गुणं गुणरूपिणम् । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं वृषभध्वजम्
ਮੈਂ ਯਥੋਕਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਗੁਣ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪੰਚਵਕਤ੍ਰ, ਦਸਭੁਜ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ।
Verse 49
कर्पूरगौरं दिव्यांगं चन्द्रमौलिं कपर्दिनम् । व्याघ्रचर्मोत्तरीयं च गजचर्माम्बरं शुभम्
ਉਹ ਕਪੂਰ-ਗੌਰ, ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਚੰਦਰ-ਮੌਲੀ ਅਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ ਹਨ। ਵਿਆਘ੍ਰਚਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰੀਯ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਜਚਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
वासुक्यादिपरीतांगं पिनाकाद्यायुधान्वितम् । सिद्धयोऽष्टौ च यस्याग्रे नृत्यंतीह निरंतरम्
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਾਸੁਕੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪਿਨਾਕ ਆਦਿ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਚਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਭਜਦਾ ਹਾਂ।
Verse 51
जयजयेति शब्दश्च सेवितं भक्त पूजकैः । तेजसा दुःसहेनैव दुर्लक्ष्यं देवसेवितम्
ਭਗਤ-ਪੂਜਕਾਂ ਨੇ “ਜੈ ਜੈ” ਦਾ ਨਾਦ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਹਿਣਯ ਤੇਜ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਦਿੱਖਣਾ ਔਖਾ ਸੀ।
Verse 52
शरण्यं सर्वसत्त्वानां प्रसन्नमुखपंकजम् । वेदैश्शास्त्रैर्यथा गीतं विष्णुब्रह्मनुतं सदा
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੈ।
Verse 53
भक्तवत्सलमानंदं शिवमावाहयाम्यहम् । एवं ध्वात्वा शिवं साम्बमासनं परिकल्पयेत्
“ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਮਾ-ਸਹਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 54
चतुर्थ्यंतपदेनैव सर्वं कुर्याद्यथाक्रमम् । ततः पाद्यं प्रदद्याद्वै ततोर्घ्यं शंकराय च
ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਦੇ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਉਪਚਾਰ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪੋ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ ਵੀ ਦਿਓ।
Verse 55
ततश्चाचमनं कृत्वा शंभवे परमात्मने । पश्चाच्च पंचभिर्द्रव्यैः स्नापयेच्छंकरं मुदा
ਫਿਰ ਸ਼ੰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸਨਾਨ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕਰਵਾਓ।
Verse 56
वेदमंत्रैर्यथायोग्यं नामभिर्वा समंत्रकैः । चतुर्थ्यंतपदैर्भक्त्या द्रव्याण्येवार्पयेत्तदा
ਤਦੋਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯਥਾਯੋਗ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਸਹਿਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ‘-ਆਯ’ (ਚੌਥੀ) ਵਿਭਕਤੀ ਵਾਲੇ ਅਰਪਣ-ਵਾਕ ਉਚਾਰ ਕੇ ਪੂਜਾ-ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 57
तथाभिलषितं द्रव्यमर्पयेच्छंकरोपरि । ततश्च वारुणं स्नानं करणीयं शिवाय वै
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਤੇ ਇੱਛਿਤ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਾਰੁਣ-ਸਨਾਨ—ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ—ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 58
सुगंधं चंदनं दद्यादन्यलेपानि यत्नतः । ससुगंधजलेनैव जलधारां प्रकल्पयेत्
ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਪ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਜਲਧਾਰਾ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਲਈ।
Verse 59
वेदमंत्रैः षडंगैर्वा नामभी रुद्रसंख्यया । यथावकाशं तां दत्वा वस्त्रेण मार्जयेत्ततः
ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਛਡੰਗ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ—ਯਥਾਵਕਾਸ ਉਹ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰਜਨ ਕਰੇ।
Verse 60
पश्चादाचमनं दद्यात्ततो वस्त्रं समर्पयेत । तिलाश्चैव जवा वापि गोधूमा मुद्गमाषकाः
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਮਨ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਫਿਰ ਬਸਤ੍ਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਤਿਲ, ਜੌ, ਗੇਹੂੰ, ਮੂੰਗ ਅਤੇ ਮਾਸ (ਉੜਦ) ਆਦਿ ਅਨਾਜ-ਦਾਲਾਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 61
अर्पणीयाः शिवायैव मंत्रैर्नानाविधैरपि । ततः पुष्पाणि देयानि पंचास्याय महात्मने
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਪੰਚਾਸ੍ਯ (ਪੰਚਮੁਖ) ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 62
प्रतिवक्त्रं यथाध्यानं यथायोग्याभिलाषतः । कमलैश्शतपत्रैश्च शंखपुष्पैः परैस्तथा
ਹਰ ਮੁਖ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਕਮਲ, ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ (ਸ਼ਤਦਲ) ਫੁੱਲ, ਸ਼ੰਖ-ਪੁਸ਼ਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 63
कुशपुष्पैश्च धत्तूरैर्मंदारैर्द्रोणसंभवैः । तथा च तुलसीपत्रैर्बिल्वपत्रैर्विशेषतः
ਕੁਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਧੱਤੂਰੇ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਮੰਦਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਜਨਮੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਪਰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 64
पूजयेत्परया भक्त्या शंकरं भक्तवत्सलम् । सर्वाभावे बिल्वपत्रमपर्णीयं शिवाय वै
ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਛੇਦ ਵਾਲਾ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 65
बिल्वपत्रार्पणेनैव सर्वपूजा प्रसिध्यति । ततस्सुगंधचूर्णं वै वासितं तैलमुत्तमम्
ਸਿਰਫ਼ ਬਿਲਵ ਪੱਤਰ ਅਰਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀ ਪੂਜਾ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਤੇਲ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 66
अर्पणीयं च विविधं शिवाय परया मुदा । ततो धूपं प्रकर्तव्यो गुग्गुलागुरुभिर्मुदा
ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਪਣ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਗੁੱਗੁਲ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਨਾਲ ਧੂਪ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 67
दीपो देयस्ततस्तस्मै शंकराय घृतप्लुतः । अर्घं दद्यात्पुनस्तस्मै मंत्रेणानेन भक्तितः
ਤਦ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਦੀਵਾ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ (ਆਦਰ-ਜਲ) ਭੇਟ ਕਰੇ।
Verse 68
कारयेद्भावतो भक्त्या वस्त्रेण मुखमार्जनम् । रूपं देहि यशो देहि भोगं देहि च शंकर
ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੁਖ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਪੂੰਝੇ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ—“ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼; ਯਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼; ਅਤੇ ਭੋਗ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼।”
Verse 69
भुक्तिमुक्तिफलं देहि गृहीत्वार्घं नमोस्तु ते । ततो देयं शिवायैव नैवेद्यं विविधं शुभम्
ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਇਹ ਅਰਘ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 70
तत आचमनं प्रीत्या कारयेद्वा विलम्बतः । ततश्शिवाय ताम्बूलं सांगोपाङ्गं विधाय च
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤੀ-ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਂਗੋਪਾਂਗ ਤਾਮਬੂਲ (ਪਾਨ) ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।
Verse 71
कुर्यादारार्तिकं पञ्चवर्तिकामनुसंख्यया । पादयोश्च चतुर्वारं द्विःकृत्वो नाभिमण्डले
ਪੰਜ ਬੱਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰਾਰਤਿਕ (ਆਰਤੀ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਅਤੇ ਨਾਭੀ-ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਦੀਵਾ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਵੇ।
Verse 72
एककृत्वे मुखे सप्तकृत्वः सर्वाङ्गं एव हि । ततो ध्यानं यथोक्तं वै कृत्वा मंत्रमुदीरयेत्
ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 73
यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः । गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मंत्रजपं सुधीः
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 74
गुरूपदिष्टमार्गेण कृत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । यथासंख्यं यथाज्ञानं कुर्यान्मंत्रविधिन्नरः
ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਯਥਾ-ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਯਥਾ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰੇ।
Verse 75
स्तोत्रैर्नानाविधैः प्रीत्या स्तुवीत वृषभध्वजम् । ततः प्रदक्षिणां कुर्याच्छिवस्य च शनैश्शनैः
ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ।
Verse 76
नमस्कारांस्ततः कुर्यात्साष्टांगं विधिवत्पुमान् । ततः पुष्पांजलिदेंयो मंत्रेणानेन भक्तितः
ਫਿਰ ਉਪਾਸਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਭਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 77
शंकराय परेशाय शिवसंतोषहेतवे । अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यद्यत्पूजादिकं मया
ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਹੇਤੂ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 78
कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर । तावकस्त्वद्गतप्राण त्वच्चित्तोहं सदा मृड
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਭ ਕੁਝ ਫਲਵੰਤ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮ੍ਰਿਡ, ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ।
Verse 79
इति विज्ञाय गौरीश भूतनाथ प्रसीद मे । भूमौ स्खलितवादानां भूमिरेवावलंबनम्
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਗੌਰੀਸ਼, ਹੇ ਭੂਤਨਾਥ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਫਿਸਲ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਤੀ ਹੀ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 80
त्वयि जातापराधानां त्वमेव शरणं प्रभो । इत्यादि बहु विज्ञप्तिं कृत्वा सम्यग्विधानतः
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 82
पुष्पांजलिं समर्प्यैव पुनः कुर्यान्नतिं मुहुः । स्वस्थानं गच्छ देवेश परिवारयुतः प्रभो । पूजाकाले पुनर्नाथ त्वया गंतव्यमादरात् । इति संप्रार्थ्य वहुशश्शंकरं भक्तवत्सलम्
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੇ—“ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਧਾਰੋ; ਪਰ ਹੇ ਨਾਥ! ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਜ਼ਰੂਰ ਪਧਾਰਨਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਅੱਗੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਰਦਾਸ ਕਰੇ।
Verse 83
विसर्जयेत्स्वहृदये तदपो मूर्ध्नि विन्यसेत् । इति प्रोक्तमशेषेण मुनयः शिवपूजनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव किमन्यच्छ्रोतुमर्हथ
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰੇ। ਹੇ ਮੁਨੀਓ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ?
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily prescriptive rather than mythic: Brahmā formally transmits an ‘uttama’ pūjā-vidhi, beginning with the practitioner’s morning awakening and purification as the ritual preface to worship.
It articulates a Śaiva devotional anthropology: human agency is conflicted, and right action becomes possible when Mahādeva is recognized as hṛdistha (indwelling) and the practitioner submits to divine niyoga (inner direction), integrating ethics with grace.
Śiva is invoked as Sāmbaka (Śiva-with-Umā), Deveśa (Lord of gods), Hṛdayeśa (Lord of the heart), and Umāsvāmin (Consort-lord of Umā), emphasizing both cosmic sovereignty and intimate indwelling presence.