नारदतपोवर्णनम् (Nārada’s Austerities Described)

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्समये विप्रा नारदो मुनिसत्तमः । ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा तपोर्थं मन आदधे

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ, ਵਿਨਮ੍ਰ ਅਤੇ ਸਯਮੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਨ ਧਾਰਿਆ।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां प्रथमखंडे सृष्ट्युपाख्याने नारदतपोवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਰਦ ਤਪੋ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 3

तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः । तपोर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः

ਉੱਥੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇੱਕ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ। ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਗਏ।

Verse 4

तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः । बध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਸਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।

Verse 5

चक्रे मुनिस्समाधिं तमहम्ब्रह्मेति यत्र ह । विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਧਾਰੀ ਜਿੱਥੇ ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸ੍ਮਿ’ ਦਾ ਬੋਧ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਵੇਕਮਈ ਗਿਆਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे । चकंपेऽथ शुनासीरो मनस्संतापविह्वलः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸ਼ੁਨਾਸੀਰ (ਇੰਦਰ) ਮਨ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 7

मनसीति विचिंत्यासौ मुनिर्मे राज्यमिच्छति । तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिर्यत्नमियेष सः

ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ “ਇਹ ਮੁਨੀ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 8

सस्मार स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः । आजगाम द्रुतं कामस्समधीर्महिषीसुतः

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਰਾਣੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਮ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 9

अथागतं स्मरं दृष्ट्वा संबोध्य सुरराट् प्रभुः । उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः

ਫਿਰ ਆਏ ਹੋਏ ਸ੍ਮਰ (ਕਾਮ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਚਤੁਰ ਤੇ ਕਪਟੀ ਸੀ।

Verse 10

इन्द्र उवाच । मित्रवर्य्य महावीर सर्वदा हितकारक । शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना

ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਮਹਾਵੀਰ, ਸਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ।

Verse 11

त्वद्बलान्मे बहूनाञ्च तपोगर्वो विनाशितः । मद्राज्यस्थिरता मित्र त्वदनुग्रहतस्सदा

ਤੇਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦਾ ਤਪ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ।

Verse 12

हिमशैलगुहायां हि मुनिस्तपति नारदः । मनसोद्दिश्य विश्वेशं महासंयमवान्दृढः

ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਨ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਟਿਕਾਇਆ।

Verse 13

याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशंकितः । अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर

ਜੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਗੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰੇਗਾ—‘ਇਹ ਰਾਜ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹੈ।’ ਤੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾ।

Verse 14

इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामस्समधु प्रियः । जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वञ्चकार ह

ਮਹੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਐਸੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਮਧੁ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਮਦੇਵ ਉਸੇ ਥਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਯੁਕਤੀ ਬਣਾਈ।

Verse 15

रचयामास तत्राशु स्वकलास्सकला अपि । वसंतोपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ (ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਤੇ ਮਾਨੋ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਬਸੰਤ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਾਇਆ।

Verse 16

न बभूव मुनेश्चेतो विकृतं मुनिसत्तमाः । भ्रष्टो बभूव तद्गर्वो महेशानुग्रहेण ह

ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਸ ਮੁਨੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਕਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।

Verse 17

शृणुतादरतस्तत्र कारणं शौनकादयः । ईश्वरानुग्रहेणात्र न प्रभावः स्मरस्य हि

ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਇੱਥੇ ਈਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 18

अत्रैव शम्भुनाऽकारि सुतपश्च स्मरारिणा । अत्रैव दग्धस्तेनाशु कामो मुनितपोपहः

ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਮਰਾਰੀ ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤਪ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਵਾਲਾ ਕਾਮ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 19

कामजीवनहेतोर्हि रत्या संप्रार्थितैस्सुरैः । सम्प्रार्थित उवाचेदं शंकरो लोकशंकरः

ਕਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਰਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 20

कंचित्समयमासाद्य जीविष्यति सुराः स्मरः । परं त्विह स्मरोपायश्चरिष्यति न कश्चन

“ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ! ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਸਮਰ (ਕਾਮ) ਫਿਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।”

Verse 21

इह यावद्दृश्यते भूर्जनैः स्थित्वाऽमरास्सदा । कामबाणप्रभावोत्र न चलिष्यत्यसंशयम्

ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਸਦੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਦੇਵਤੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਚਲੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 22

इति शंभूक्तितः कामो मिथ्यात्मगतिकस्तदा । नारदे स जगामाशु दिवमिन्द्रसमीपतः

ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨਾਲ, ਮਾਇਆ-ਸਰੂਪ ਚਾਲ ਵਾਲਾ ਕਾਮ ਤਦ ਨਾਰਦ ਕੋਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 23

आचख्यौ सर्ववृत्तांतं प्रभावं च मुनेः स्मरः । तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं स मधुप्रियः

ਸਮਰ (ਕਾਮ) ਨੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮਧੁਪ੍ਰਿਯ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 24

विस्मितोभूत्सुराधीशः प्रशशंसाथ नारदम् । तद्वृत्तांतानभिज्ञो हि मोहितश्शिवमायया

ਸੁਰਾਧੀਸ਼ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ।

Verse 25

दुर्ज्ञेया शांभवी माया सर्वेषां प्राणिनामिह । भक्तं विनार्पितात्मानं तया संमोह्यते जगत्

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਮਾਇਆ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮਾਇਆ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਸਮੇਤ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 26

नारदोऽपि चिरं तस्थौ तत्रेशानुग्रहेण ह । पूर्णं मत्वा तपस्तत्स्वं विरराम ततो मुनिः

ਈਸ਼ਾਨ (ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਤਪ ਤੋਂ ਵਿਸਰਾਮ ਲਿਆ।

Verse 27

कामोप्यजेयं निजं मत्वा गर्वितोऽभून्मुनीश्वरः । वृथैव विगतज्ञानश्शिवमायाविमोहितः

ਕਾਮ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜੇਯ ਸਮਝ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 28

धन्या धन्या महामाया शांभवी मुनिसत्तमाः । तद्गतिं न हि पश्यंति विष्णुब्रह्मादयोपि हि

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਸ਼ਾਂਭਵੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਧੰਨ ਹੈ, ਧੰਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਰੀਤਿ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।

Verse 29

तया संमोहितोतीव नारदो मुनिसत्तमः । कैलासं प्रययौ शीघ्रं स्ववृत्तं गदितुं मदी

ਉਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਆਪਣਾ ਵਰਤਾਂਤ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਕੈਲਾਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 30

रुद्रं नत्वाब्रवीत्सर्वं स्ववृत्तङ्गर्ववान्मुनिः । मत्वात्मानं महात्मानं स्वप्रभुञ्च स्मरञ्जयम्

ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਹੰਕਾਰੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 31

तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह नारदं भक्तवत्सलः । स्वमायामोहितं हेत्वनभिज्ञं भ्रष्टचेतसम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸੀ, ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 32

रुद्र उवाच । हे तात नारद प्राज्ञ धन्यस्त्वं शृणु मद्वचः । वाच्यमेवं न कुत्रापि हरेरग्रे विशेषतः

ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਤਾਤ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਅਤੇ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 33

पृच्छमानोऽपि न ब्रूयाः स्ववृत्तं मे यदुक्तवान् । गोप्यं गोप्यं सर्वथा हि नैव वाच्यं कदाचन

ਜੇ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਇਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ।

Verse 34

शास्म्यहं त्वां विशेषेण मम प्रियतमो भवान् । विष्णुभक्तो यतस्त्वं हि तद्भक्तोतीव मेऽनुगः

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਗਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਨੁਗਤ ਹੈਂ।

Verse 35

शास्तिस्मेत्थञ्च बहुशो रुद्रस्सूतिकरः प्रभुः । नारदो न हितं मेने शिवमायाविमोहितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਾਂਟਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਨਾਰਦ ਨੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।

Verse 36

प्रबला भाविनी कर्म गतिर्ज्ञेया विचक्षणैः । न निवार्या जनैः कैश्चिदपीच्छा सैव शांकरी

ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਜਾਣਣ ਕਿ ਕਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹੀ ਅਜੇਯ ਇੱਛਾ ਸ਼ਾਂਕਰੀ—ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 37

ततस्स मुनिवर्यो हि ब्रह्मलोकं जगाम ह । विधिं नत्वाऽब्रवीत्कामजयं स्वस्य तपोबलात्

ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਵਿਧਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—ਆਪਣੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 38

तदाकर्ण्य विधिस्सोथ स्मृत्वा शम्भुपदाम्बुजम् । ज्ञात्वा सर्वं कारणं तन्निषिषेध सुतं तदा

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

मेने हितन्न विध्युक्तं नारदो ज्ञानिसत्तमः । शिवमायामोहितश्च रूढचित्तमदांकुरः

ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਧਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਹਿਤਕਰ ਮੰਨ ਲਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 40

शिवेच्छा यादृशी लोके भवत्येव हि सा तदा । तदधीनं जगत्सर्वं वचस्तंत्यांत स्थितं यतः

ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਤਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਚਨ ਦੀ ਤੰਤੂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 41

नारदोऽथ ययौ शीघ्रं विष्णुलोकं विनष्टधीः । मदांकुरमना वृत्तं गदितुं स्वं तदग्रतः

ਫਿਰ ਵਿਵੇਕ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਨਾਰਦ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

Verse 42

आगच्छंतं मुनिन्दृष्ट्वा नारदं विष्णुरादरात् । उत्थित्वाग्रे गतोऽरं तं शिश्लेषज्ञातहेतुकः

ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।

Verse 43

स्वासने समुपावेश्य स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । हरिः प्राह वचस्तथ्यं नारदं मदनाशनम्

ਮਦਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਹਰਿ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਆਖੇ।

Verse 44

विष्णुरुवाच । कुत आगम्यते तात किमर्थमिह चागतः । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तीर्थोऽहं तु तवागमात्

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਤ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੀਰਥ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 45

विष्णुवाक्यमिति श्रुत्वा नारदो गर्वितो मुनिः । स्ववृत्तं सर्वमाचष्ट समदं मदमोहितः

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਮਦ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਬੈਠਾ।

Verse 46

श्रुत्वा मुनिवचो विष्णुस्समदं कारणं ततः । ज्ञातवानखिलं स्मृत्वा शिवपादाम्बुजं हृदि

ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਮਦ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਲਿਆ।

Verse 47

तुष्टाव गिरिशं भक्त्या शिवात्मा शैवराड् हरिः । सांजलिर्विसुधीर्नम्रमस्तकः परमेश्वरम्

ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ-ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 48

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव प्रसीद परमेश्वर । धन्यस्त्वं शिव धन्या ते माया सर्व विमोहिनी

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਉਹ ਮਾਇਆ ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 49

इत्यादि स स्तुतिं कृत्वा शिवस्य परमात्मनः । निमील्य नयने ध्यात्वा विरराम पदाम्बुजम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 50

यत्कर्तव्यं शंकरस्य स ज्ञात्वा विश्वपालकः । शिवशासनतः प्राह हृदाथ मुनिसत्तमम्

ਸ਼ੰਕਰ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਾਲਕ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਲੋਂ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 51

विष्णुरुवाच । धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तपोनिधिरुदारधीः । भक्तित्रिकं न यस्यास्ति काममोहादयो मुने

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਤਪ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 52

विकारास्तस्य सद्यो वै भवंत्यखिलदुःखदाः । नैष्ठिको ब्रह्मचारी त्वं ज्ञानवैराग्यवान्सदा

ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਕਾਰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਾਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈਂ—ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 53

कथं कामविकारी स्या जन्मना विकृतस्सुधीः । इत्याद्युक्तं वचो भूरि श्रुत्वा स मुनिसत्तमः

“ਕਾਮ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਨਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ?”—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਬਚਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 54

विजहास हृदा नत्वा प्रत्युवाच वचो हरिम् । नारद उवाच । किं प्रभावः स्मरः स्वामिन्कृपा यद्यस्ति ते मयि

ਦਿਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਦ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਸਮਰ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹੈ?

Verse 55

इत्युक्त्वा हरिमानम्य ययौ यादृच्छिको मुनिः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ੍ਰਿਚ੍ਛਿਕ ਮੁਨੀ ਨੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।