Kumarakhanda
शिवविहारवर्णनम् (Śivavihāra-varṇana) — “Description of Śiva’s Divine Pastimes/Sojourn”
ਅਧਿਆਇ 1 ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰਖੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੂਰਨ, ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਵਾਦ-ਚੌਕਠੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਗਿਰਿਜਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੰਕਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਦਿਵ੍ਯ ਭੇਦ’ ਵਾਲੀ ਗੁਹ੍ਯ-ਜਨਮ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਵਿਘਨ-ਵਿਨਾਸ਼ਿਨੀ, ਮੰਗਲ-ਪ੍ਰਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਮੋਖਸ਼-ਬੀਜ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਦਾ ਉਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
शिवपुत्रजननवर्णनम् — Description of the Birth/Manifestation of Śiva’s Son
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਯੋਗ-ਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਤਿਆਗੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਭਕਤਵਤਸਲ ਸ਼ਿਵ, ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਰਕ ਆਦਿ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਭਾਵੀ ਹੈ ਉਹ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸਰਜਿਤ/ਵਿਚ੍ਯੁਤ ਵੀਰ੍ਯ-ਤੇਜ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਧਾਰਣ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ-ਸੰਕਟ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਕੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
कार्तिकेयलीलावर्णनम् (Narration of Kārttikeya’s Divine Play)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗਲੇ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਨਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵਸੁਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਸ਼ਿਵੇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਕੇ ਚਿਰ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬਤ੍ਰ ਪੂਜ੍ਯਤਾ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ, ਗਾਧੀ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਖ਼ਤਰੀ (ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ) ਹਾਂ; ‘ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਾਂ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਤੁਤੀ, ਕਰਮ-ਵੈਧਤਾ ਅਤੇ ਵਰਣ/ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸੁਖਮ ਚਰਚਾ ਇਕੱਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
कार्त्तिकेयान्वेषण-नन्दिसंवाद-वर्णनम् (Search for Kārttikeya and the Nandī Dialogue)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਦ੍ਰੀ ਦੀ ਧੀ ਪਾਰਵਤੀ/ਦੁਰਗਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਵੀਰਯ ਦੀ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਚੂਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਵਿਅਰਥ ਜਿਹਾ ਦਿਸ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਕਥਾ ‘ਕਾਰਤਿਕੇਯ-ਅਨ੍ਵੇਸ਼ਣ’ ਅਤੇ ‘ਨੰਦੀ-ਸੰਵਾਦ’ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਊਰਜਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਤੱਤਵਿਕ ਕਾਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
कुमाराभिषेकवर्णनम् — Description of Kumāra’s Abhiṣeka (Consecration/Installation)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਨੇਕ ਪਹੀਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੋਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਣ ਵਾਲਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਪਰਿਚਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ। ਭਗਤੀ-ਰੂਪ ਅਨੰਤ ਹਿਰਦਾ-ਵਿਦੀਰਨ ਹੋ ਕੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਰਮਜ੍ਞਾਨੀ ਕੁਮਾਰ/ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮਾਤ੍ਰਧਰਮ-ਭੰਗ ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਕਦੇ ਹਨ; ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਮਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਰਥਾਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਨਾਦਾਂ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਔਪਚਾਰਿਕ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
कुमाराद्भुतचरितवर्णनम् — Description of Kumāra’s Wondrous Deeds
ਅਧਿਆਇ 6 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਮਾਰ/ਕਾਰਤਿਕੇਯ/ਗੁਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰਤਾ ਦਾ ਸਤੋਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਜਮੇਧ-ਅਧਵਰ (ਛਾਗ-ਯੱਗ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਬਕਰਾ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ; ਬਹੁਤ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯੱਗ-ਭੰਗ ਅਤੇ ਫਲ-ਨਾਸ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਤਾਂ ਯੱਗ ਵਿਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਹਸਤਖੇਪ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
युद्धप्रारम्भवर्णनम् — Description of the Commencement of Battle
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਅਭਿਆਨ ਦਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੈਨਾ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਤਾਰਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤਿਮੋਰਚਾ ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵ ਗਰਜਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੋਬਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ੰਕਰ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵ੍ਯੋਮਵਾਣੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੁਮਾਰ ਅੱਗੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ’; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਸ਼ਿਵ-ਅਧੀਨ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
देवदैत्यसामान्ययुद्धवर्णनम् — Description of the General Battle Between Devas and Daityas
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ/ਅਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਸਧਾਰਣ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਅੱਗੇ ਦੇਵਗਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ; ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਦੇਵ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਹਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰ ਸਿੰਘਨਾਦ ਵਰਗੇ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਰਣਕੋਲਾਹਲ ਮਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਸ਼ਿਵਕੋਪੋਦਭਵ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਪਰਾਜਯ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸ਼ਿਵ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਆਕਰਮਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਹੈ—ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯ, ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਰਕ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਸੁਧਾਰਕ ਵਜੋਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
तारकवाक्य-शक्रविष्णुवीरभद्रयुद्धवर्णनम् — Account of Tāraka’s declarations and the battle involving Śakra (Indra), Viṣṇu, and Vīrabhadra
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਈ ਸੰਕਟ-ਘੜੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਕੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੁਹ (ਪਾਰਵਤੀਸੁਤ, ਸ਼ਿਵਸੁਤ) ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਵਰ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤਾਰਕ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਤਾਰਕ ਦਾ ਯੁੱਧ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਤਾਰਕਵਧ ਲਈ ਕੇਵਲ ਗੁਹ ਹੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ; ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਵੀ ਤਾਰਕ-ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੁਹ ਨੂੰ ਨਾ ਬਾਲਕ ਨਾ ਕੇਵਲ ਯੁਵਕ, ਸਗੋਂ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਕ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਹਾਰ-ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਅਸਹਜਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਗੁਹ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ—‘ਪਾਪਪੁਰੁਸ਼’ ਤਾਰਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਖੀ ਕਰੋ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਕੁਮਾਰਖੰਡ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
तारक-कुमार-युद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Tāraka and Kumāra
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਮਾਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਰਕ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦੀ ਰਣ-ਤਿਆਰੀ, ਗਰਜਨਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੀ ਸੈਨਾ ਉਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟੱਕਰ ਨਿੱਜੀ ਦੁਅਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਮਹਾਂਸੰਗ੍ਰਾਮ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਸ਼ਕਤੀ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵੈਤਾਲਿਕ ਅਤੇ ਖੇਚਰ ਢੰਗਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ, ਗਰਦਨ, ਜੰਘਾਂ, ਗੋਡੇ, ਕਮਰ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਆਦਿ ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ-ਪ੍ਰਤਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਬਲ ਦਾ ਲੰਮਾ, ਘੋਰ ਦੁਅਲ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
क्रौञ्चशरणागमनम् तथा बाणासुरवधः (Krauñca Seeks Refuge; Slaying of Bāṇāsura)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਣ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪੀੜਤ ਕ੍ਰੌੰਚ ਪਹਾੜ ਕੁਮਾਰ ਸਕੰਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਸਕੰਦ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇਸ਼ ਤੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਣਾਸੁਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਭਕਤ-ਪਾਲਕ ਸਕੰਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ (ਆਯੁਧ) ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੈਵ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਬਾਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਉਠਦੇ ਹਨ; ਪਲ ਵਿੱਚ ਬਾਣਾਸੁਰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ-ਸਤੁਤੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਫਲਦਾਇਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯਮਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
तारकवधोत्तरं देवस्तुतिः पर्वतवरप्रदानं च / Devas’ Hymn after Tāraka’s Slaying and the Bestowal of Boons upon the Mountains
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤਾਰਕ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ-ਪੁੱਤਰ ਕੁਮਾਰ/ਸਕੰਦ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਤ-ਦਿਵ੍ਯ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਕ ਮੰਨ ਕੇ ਦੇਵ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਮਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਬਣਨ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਲਿਤੁਰਜੀ, ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਅਤੇ ਭੂਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਪਵਿਤ੍ਰੀਕਰਨ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
गणेशोत्पत्ति-प्रसङ्गः / Episode on the Origin of Gaṇeśa (Śvetakalpa Account)
ਅਧਿਆਇ 13 ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਰਕਾਰੀ (ਸਕੰਦ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਮ ਕਥਾ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਰਣਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ‘ਸਰਬ-ਮੰਗਲਮਯ’ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਮ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਲਪ-ਭੇਦ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਕਥਾ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਜ-ਸਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸ਼ਵੇਤਕਲਪ ਵਾਲਾ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਛੇਦਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਹਨ; ਸ਼ੰਭੂ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਤੇ ਸਗੁਣ ਵੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਵਿਵਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਲਾਸ ਵਾਪਸੀ ਉਪਰੰਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਣਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਪਾਰਵਤੀ ਜਯਾ-ਵਿਜਯਾ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦ੍ਵਾਰ-ਰਖਿਆ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹ-ਦੈਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਪਿਠਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas
ਅਧਿਆਇ 14 ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼ਿਵਗਣ ਆ ਕੇ ਦਰਬਾਨ—ਗਿਰਿਜਾ-ਪੁੱਤਰ ਗਣੇਸ਼—ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਟ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਨਿਡਰ ਗਣੇਸ਼ ਉਲਟੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਆਏ ਹਾਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਗਣ-ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ—ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਣੇਸ਼ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਣ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ, ਨੇੜਤਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਮਹੱਤਤਾ ਪਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
गणेश-वाक्यं तथा गणानां समर-सन्नाहः | Gaṇeśa’s Challenge and the Mustering of the Gaṇas
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਪੱਖ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਧਾਮ/ਮੰਦਰ-ਪਰਿਸਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਗਣੇਸ਼ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਣਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਣ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਜ्ञਾ-ਪਰਿਪਾਲਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ-ਪਰੀਖਿਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਬਾਲਕ’ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦੀ ਲਾਜ਼-ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਧਾਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਯੋਧੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਲੜਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਜ਼ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਮਝਾ ਕੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਗਣ ਤਾਡਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸੱਤਾ ਹੇਠ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ-ਰੂਪ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
युद्धप्रसङ्गः—देवगणयुद्धे शिवविष्णुसंयोगः / Battle Episode—Śiva–Viṣṇu Convergence in the Devas’ Conflict
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਇੱਕ ਅਜਿੱਤ ਬਾਲ-ਯੋਧੇ ਨਾਲ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦਾ ਘੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵਪਦਾਂਬੁਜ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਧੀਰਜ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਛਲ/ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਰੂਪ ਹੋਣਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਹੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤਾ, ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਉਤਸਵ—ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵਾਧੀਨ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
देव्याः क्रोधः शक्तिनिर्माणं च (Devī’s Wrath and the Manifestation of the Śaktis)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਣ ਵਾਜੇ ਵਜਾ ਕੇ ਮਹੋਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਇੱਕ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਰਿਜਾ/ਦੇਵੀ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧੀ ਗਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਜਗਦੰਬਾ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਮਾਇਆ, ਸ਼ੰਭੂਸ਼ਕਤੀ/ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਲਯ-ਸੰਹਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ, ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਨਾਸ਼-ਵੇਗ ਦਾ ਤਣਾਅ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।
गणेशाभिषेक-वरदान-विधानम् | Gaṇeśa’s Consecration, Boons, and Prescribed Worship
ਅਧਿਆਇ 18 ਨਾਰਦ–ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਗਿਰਿਜਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਹੋਤਸਵ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗਣਾਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਸ਼ਿਵਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਵਤ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਜਾਨਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਸ਼ਿਵਾ ਮਾਤ੍ਰੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਰਦਾਨ-ਵਿਧਾਨ—ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਰਵ-ਪੂਜ੍ਯਤਵ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤਤਾ। ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਸਿੰਦੂਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਿੰਦੂਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲ, ਚੰਦਨ, ਸੁਗੰਧ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਨੀਰਾਜਨ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਆਰੰਭ ਲਈ ਗਣੇਸ਼-ਪੂਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਜੀ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—“ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ?”, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ‑ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇਸ ਕਰੁਣਾਮਈ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਸਨੇਹੀ ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ ਪਿਆਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਚਰਿਆ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ‑ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ‑ਸ਼ਿਵਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਹਯੋਗ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ ਯਥਾਵਿਧੀ ਅਤੇ ਯਥਾਕਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ। ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮਸੰਮਤ ਵਿਧੀ‑ਕਾਲ ਚਿੰਤਨ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
गणेशविवाहोत्सवः तथा सिद्धि-बुद्धि-सन्तानवर्णनम् | Gaṇeśa’s Wedding Festival and the Progeny of Siddhi & Buddhi
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ-ਵਿਧਾਨ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਪਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹੋਤਸਵ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੇਜਸਵੀ ਧੀਆਂ—ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ—ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਮਹੋਤਸਵ-ਵਿਵਾਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਗਲ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਖੇਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਕਲਿਆਣ/ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ/ਲਾਭ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਗਣੇਸ਼ ਦਾ ਆਨੰਦ ਅਵਰਨਨੀਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਗਮਨ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।