गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha

Verse 1

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁੱਤਮ ਤੇ ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾ ਵੀ—ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।”

Verse 2

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

“ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਤ? ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਤੱਤ ਦੱਸੋ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।”

Verse 3

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕਰੁਣਾਮਈ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਵਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 4

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਦਾ ਮਹਾਨ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।

Verse 5

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

ਉੱਥੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਨਿੱਤ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 6

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਰਿਚਰਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 7

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

ਸ਼ਣਮੁਖ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਵੱਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਨੇਹ ਸਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

Verse 8

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ! ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਪਤ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 9

शिवा शिवावूचतुः । विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਸਾਡੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਵਿਆਹ-ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ?”

Verse 10

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

“ਸ਼ਣਮੁਖ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ, ਪਰ ਲੀਲਾ-ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 11

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵੱਲ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 12

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

“ਮੈਂ ਵੀ ਵਿਆਹ ਕਰਾਂਗਾ; ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ—ਮੁੜ ਮੁੜ—ਵਿਆਹ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜੇ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹੇ।

Verse 13

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦੰਪਤੀ, ਲੋਕ-ਆਚਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਮ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 14

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

“ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ-ਵਿਧਾਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?” ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਯੁਕਤੀ ਬਣਾਈ।

Verse 15

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿਤਾ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਤਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।

Verse 16

शिवाशिवावूचतुः । अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨੇ ਕਿਹਾ— ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਪੁੱਤਰੋ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਅਸੀਂ ਯਥਾਰਥ ਸੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ।

Verse 17

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

ਦੋਵੇਂ ਸਤਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪਣ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕਸਾਰ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 18

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਆਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਰੋਜਨਮਾ ਮਹਾਬਲੀ ਕੁਮਾਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਮਹਲ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 20

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

ਉੱਥੇ ਹੀ ਗਣਨਾਥ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਬੈਠੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਮਝ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 21

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਲੰਘੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਹੀ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਥੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 22

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

“ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ?”—ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁਣੋ।

Verse 23

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਘਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 24

गणेश उवाच । आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਆਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੂਜਣਯ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਥੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਕੋਲ ਉੱਠ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ।

Verse 26

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸੱਤ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 27

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

ਤਦ ਬੁੱਧੀ-ਸਾਗਰ ਗਣੇਸ਼ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 28

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਾਤਾ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਮੇਰਾ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ ਕਰਾਇਆ ਜਾਵੇ।

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਤਮਾ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 30

शिवा शिवावूचतुः । प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

ਸ਼ਿਵਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ। ਕੁਮਾਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆ।”

Verse 31

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਣਪਤੀ ਸੰਯਮੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 32

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਾਤਾ, ਹੇ ਪਿਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜਨੋ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 33

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

ਮੈਂ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੱਤ ਵਾਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਐਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੋਇਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ?

Verse 34

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਬਚਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਿਕ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ—ਮਹਾ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾ ਦੇ ਕਰਤਾ ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 35

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਕਦੋਂ ਇਸ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਲੰਘ ਗਿਆ?

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਣੇਸ਼ ਤਦ ਬੋਲਿਆ।

Verse 37

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ—ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਪਰਯੰਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।

Verse 38

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬਚਨ ਦੇਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਸੰਚੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਤ੍ਯ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ—ਅਥਵਾ ਇਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸਤ੍ਯ ਹੈ?

Verse 39

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਂਤੀ’ (ਪ੍ਰਸਥਾਨ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ-ਜਨਿਤ ਫਲ—ਲੌਕਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਤੀਜਾ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 40

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 41

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮਹਾਤੀਰਥ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਹਨ; ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 42

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

ਇਹ ਤੀਰਥ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸੌਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਲਈ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਹੈ।

Verse 43

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਓਹੀ ਕਰੋ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਵੋ।

Verse 44

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

ਜੇ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਰੂਪ ਅਸੱਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੇਦ ਵੀ ਅਸੱਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 45

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ-ਕਰਮ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਝੂਠੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 46

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਾਹ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਰਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਗਣੇਸ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਤਦ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਮਹਾਜ्ञਾਨੀ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ।

Verse 48

तौ दंपती च विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਉਹ ਦੰਪਤੀ—ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।

Verse 49

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

ਫਿਰ ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 50

शिवाशिवावूचतुः । पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

ਸ਼ਿਵਾ-ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰਮਲ ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹੀ ਯਥਾਰਥ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

Verse 51

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਉੱਠੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਸਿੱਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਅਨੁਰੂਪ ਸਮ੍ਯਕ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਸ਼-ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 52

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੋਂ? ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਨੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 53

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

ਵੇਦਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਬਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

Verse 54

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀ-ਸਾਗਰ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ ਜਗਾਇਆ।